Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

BOŁSZOWCE / DUNAJÓW / KĄKOLNIKI (lub KONKOLNIKI) / OBROSZYN / PODKAMIEŃ / WINIATYŃCE

BOŁSZOWCE
Położenie. Miasteczko w pow. rohatyńskim, woj. stanisławowskim, w odległości ok. 100 km na płd. wsch. od Lwowa. Położone na równinie naddniestrzańskiej na wys. 226 m n.p.m., nad potokiem Narajówka, w pobliżu ujścia Gniłej Lipy do Dniestru. W okresie międzywojennym liczyło ok. 5000 mieszkańców.
Historia. Na początku XVII w. Bołszowce stanowiły własność Marcina Kazanowskiego, wojewody podolskiego, który w 1624 r. sprowadził tam karmelitów trzewiczkowych i wybudował im drewniany klasztor i kościół pw. Zwiastowania NMP. Pod opiekę karmelitów powierzył otoczony legendą obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Obraz miał w niezwykły sposób zostać znaleziony w Dniestrze, podczas gdy osłaniając kraj przed Tatarami, Kazanowski wraz z wojskiem przeprawiał się przez rzekę. Wojny z Tatarami, Kozakami i Turkami sprawiły, że ufundowany przez Kazanowskiego kościół i klasztor często były niszczone, a zakonnicy wielokrotnie zmuszani do ucieczki. Zawsze jednak zabierali ze sobą obraz, który rychło zasłynął jako cudowny.
W 1703 r. Bołszowce stały się siedzibą parafii rzym.-kat., powierzonej OO. Karmelitom. Kolejny właściciel Bołszowiec, zasłużony w czasie walk ze zbuntowanymi Kozakami, Jan Gałecki h. Junosza, wybudował wraz z żoną Teresą w latach 1718–25 murowany kościół parafialny i przy nim klasztor, przebudowane w 2. połowie XVIII w. przez A.B. Jabłonowskiego. Na początku XIX w. Bołszowce wraz z okolicznymi majątkami przeszły w ręce Waleriana Krzeczunowicza, konserwatywnego działacza galicyjskiego, pochodzącego z rodziny ormiańskiej, osiadłej w XVII w. w Stanisławowie. Zakupu dokonał za posag swej żony Joanny z Manugiewiczów oraz za pieniądze uzyskane z handlu wołami. Po W. Krzeczunowiczu gospodarzem dóbr został jego syn Kornel, poseł na sejm galicyjski i deputowany do rady państwa. Obaj wzorowo prowadzili majątki, osuszyli naddniestrzańskie błota, zamieniając je na pola uprawne, prowadzili hodowlę bydła i koni. Po śmierci Kornela Krzeczunowicza majątek bołszowiecki oddano w dzierżawę. W XIX w. co poniedziałek odbywały się w Bołszowcach jarmarki na woły wypasane nad Dniestrem. Z zakładów przemysłowych był tu browar, gorzelnia i młyn wodny.
Zabytki. Kościół i klasztor Karmelitów murowane (pocz. XVIII w.). W kościele znajdują się groby Kazanowskich i Gałeckich. Cudowny obraz MB, koronowany w 1777 r. zakonnicy przewieźli w 1945 r. do Krakowa, a w 1966 r. został on umieszczony w karmelickim kościele pw. św. Katarzyny w Gdańsku. W obrazie widoczne są wpływy malarstwa Łukasza Cranacha Starszego, a przypisywany jest nieznanej pracowni krakowskiej.
Dwór Krzeczunowiczów, wybudowany w XIX w.

DUNAJÓW
Położenie. Miasteczko w pow. przemyślańskim, woj. tarnopolskim, w odległości 79 km od Lwowa i 19 km na wsch. od Przemyślan. Położone w jarze Złotej Lipy, na wys. 319 m n.p.m. Na pocz. XX w. liczyło 2400 mieszkańców. Parafie obu obrządków były na miejscu.
Historia. Pierwotnie była to wieś wchodząca w skład tzw. dóbr stołowych arcybiskupów lwowskich. W 1424 r. abp Jan Rzeszowski za zezwoleniem królewskim lokował tu miasto na prawie niemieckim. Bezpieczeństwo ludności zapewnić miał zamek warowny z trzech stron oblany rozlewiskiem Złotej Lipy, czwartym zaś bokiem, od wsch. łącząc się z miasteczkiem. Dunajów był ulubionym miejscem pobytu abpa Grzegorza z Sanoka, wybitnego humanisty, prozaika i poety. Rządził majątkiem wzorowo, otoczył zamek murami dla obrony przed częstymi napadami Tatarów i uzyskał od króla Kazimierza Jagiellończyka przywileje ekonomiczne, jak np. pozwolenie na dwa jarmarki doroczne.
Grzegorz z Sanoka stworzył w Dunajowie żywy ośrodek życia umysłowego, pierwszy w Polsce humanistyczny dwór na wzór renesansowych dworów włoskich. W 1469 r. udzielił tu schronienia włoskiemu humaniście Kallimachowi (Filipowi Buonacorsi), który uchodzić musiał z Włoch w związku z udziałem w spisku przeciwko papieżowi Pawłowi II. Dunajów stał się azylem także dla drugiego uciekiniera, wenecjanina Marina Condulmero. Dwuletni pobyt Kallimacha na zamku dunajowskim, toczone tam dyskusje światopoglądowe i artystyczne znalazły odbicie w jego twórczości.
W 1474 r. zamek zwycięsko oparł się Tatarom dzięki obronie zorganizowanej przez Grzegorza z Sanoka. Parafię rzymskokatolicką erygował w 1485 r. abp. Jan Strzelecki, fundator pierwszego kościoła parafialnego, zniszczonego podczas jednego z licznych najazdów nieprzyjacielskich. Kościół został odbudowany w 1585 r. przez abpa Jana Dymitra Solikowskiego. Następcy Solikowskiego niechętnie odwiedzali Dunajów ze względu na znaczną odległość od Lwowa i trudności w dojeździe do zamku. Pod koniec XVIII w. Dunajów stał się miejscem przymusowego pobytu abpa Wacława Sierakowskiego i całej kapituły katedry lwowskiej, internowanych tu przez władze austriackie. Do I wojny światowej zamek wraz ze znajdującym się w nim cennym zbiorem dokumentów i biblioteką dotrwał w dobrym stanie. Działania wojenne w 1915 r. spowodowały duże zniszczenia.
W miasteczku w 2. połowie XIX w. działały młyny wodne, hamernia miedzi oraz gorzelnia (w przysiółku Pisarówka, przyłączonym do Dunajowa w 1876 r.).
Zabytki. Pałac arcybiskupów lwowskich, przebudowany z zamku w XVII w., założony na planie wydłużonego prostokąta, jednopiętrowy, z dwoma skrzydłami bocznymi, z których jedno mieściło na I piętrze kaplicę pałacową. Wnętrza odrestaurowane podczas pobytu abpa Sierakowskiego, ozdobione freskami. Z tego czasu pochodzi też oficyna wybudowana dla pomieszczenia internowanych kanoników. Zachowane częściowo mury obronne oraz ślady wałów i fos.
Kościół parafialny pw. św. Stanisława bpa, z 1585 r., konsekrowany w 1766 r., obronny, na planie prostokąta, z czworoboczną wieżą na froncie i płaskorzeźbionym portalem bocznym. Cerkiew drewniana z rzeźbionym ikonostasem.
Czasy obecne. Kościół parafialny zwrócony do kultu, w stanie wymagającym gruntownego remontu. Dojeżdża tu ksiądz z Bóbrki.

KĄKOLNIKI (lub KONKOLNIKI)
Miasteczko w pow. rohatyńskim, woj. stanisławowskim, położone nad potokiem Bybło. Pierwotnie było wsią należącą do dóbr stołowych biskupstwa halickiego, a od 1414 r. lwowskiego. Arcybiskup Jan Rzeszowski ufundował w 1421 r. kościół i erygował parafię rzymskokatolicką, która istniała do końca II wojny światowej, nosząc wezwanie św. Marii Magdaleny. W 1430 r. na mocy przywileju uzyskanego u króla dla wsi biskupich przez abpa Rzeszowskiego, Kąkolniki otrzymały miejskie prawo niemieckie z pozwoleniem na sprowadzanie zachodnich osadników.
Dokument z 1427 r. potwierdza istnienie w Kąkolnikach rezydencji arcybiskupiej. Miała ona charakter warownego zamku, a restaurował ją abp Grzegorz z Sanoka, który nieraz tu przebywał i według tradycji tu właśnie zmarł (w istocie śmierć zastała go w Rohatynie w 1477 r.).
W Kąkolnikach nie ma obecnie środowiska polskiego i rzymskokatolickiego.

OBROSZYN
Położenie. Wieś w pow. gródeckim, woj. lwowskim, położona w odległości 14 km na płd. zach. od Lwowa i 18 km na wsch. od Gródka Jagiellońskiego. Włączona w dorzecze Dniestru przez potok Stawiska, dopływ Szczerka. Parafie obu obrządków były na miejscu.
Historia. Obroszyn należał początkowo do dóbr królewskich. W 1456 r. Kazimierz Jagiellończyk oddał wieś w zastaw Piotrowi z Szamotuł, kasztelanowi poznańskiemu, za sumy pożyczone na opłacenie wyprawy do Prus.
Dziesięć lat później wykupił Obroszyn z jego rąk, za zgodą króla, arcybiskup lwowski Grzegorz z Sanoka. Od tego czasu aż do II wojny światowej (1939 r.) Obroszyn stanowił nieprzerwanie własność arcybiskupów lwowskich. W 1730 r. abp Jan Skarbek wybudował tam pałac jako letnią rezydencję, według projektu przypisywanego Józefowi II Fontanie. Twórca projektu starał się połączyć w nim charakterystyczne cechy dworów polskich z wdziękiem i finezją architektury francuskiej. Po śmierci Skarbka nad ukończeniem budowy czuwał jego następca Mikołaj Ignacy Wyżycki, za którego czasów powstała kaplica pałacowa. Prace we wnętrzach zostały doprowadzone do końca przez abpa Wacława Sierakowskiego (w 2. poł. XVIII w.). Szczególnym miłośnikiem Obroszyna był abp Ferdynand Onufry Kicki, który ufundował we wsi murowany kościół konsekrowany w r. 1791 pw. Podwyższenia Krzyża św. i erygował parafię rzymskokatolicką w 1793 r. Powiększył także wieś, zakładając nową osadę z folwarkiem zwanym Ferdynandówką. Późniejsi metropolici lwowscy niczym wybitniejszym w dziejach Obroszyna się nie zapisali. W XIX wieku, a szczególnie w drugiej jego połowie pałac bardzo podupadł. Podczas I wojny uległ dewastacji, najpierw przez Niemców, a następnie przez Austriaków, którzy zamienili pałac na dom dla rekonwalescentów Turków. W latach dwudziestych abp Józef Bilczewski zdecydował się na przeprowadzenie generalnego remontu podupadłej rezydencji.
Zabytki. Pałac w Obroszynie jest późnobarokową budowlą na planie prostokąta, jedenastoosiową, dwukondygnacyjną, nakrytą wysokim dachem mansardowym. Elewacja frontowa ma trójosiowy ryzalit w części środkowej i tradycyjne polskie alkierze na narożach. Podobnie ukształtowana była fasada ogrodowa z niewielkim tarasem. Wnętrza zapełniały meble z okresu budowy pałacu oraz liczne dzieła sztuki, wśród których znajdowała się kolekcja portretów wszystkich arcybiskupów lwowskich. Na pocz. I wojny światowej kolekcja ta przewieziona została do Lwowa. Pozostałe na miejscu meble i inne przedmioty wojska rosyjskie wywiozły w głąb Rosji lub na miejscu zniszczyły.
Do całości założenia pałacowego należała okazała brama wjazdowa w stylu barokowym oraz park francuski z kanałem na osi i tarasami na różnych poziomach.
W czasie restauracji podjętej w latach 20. przez architekta Bronisława Wiktora pod kierunkiem konserwatora Józefa Piotrowskiego dokonano szeregu niefortunnych zmian zarówno w wyglądzie zewnętrznym pałacu, jak i we wnętrzach. Np. na fasadzie ogrodowej dodano spiralnie skręcone kolumny, a przy tarasie ustawiono potężne cokoły dźwigające wazony z kwiatami, otoczone rzeźbami. Pilastry wzbogacono głowicami.
W 1939 r. po wkroczeniu wojsk sowieckich w pałacu umieszczono Instytut Rolnictwa, na którego potrzeby przepołowiono kaplicę, aby pomieścić większą liczbę pracowników.
Czasy obecne. W pałacu nadal znajduje się ten sam instytut. Zachował się, choć w złym stanie, zespół bramny. Kościół parafialny zdewastowany, nie używany do kultu. Na ścianie zewnętrznej zachowało się barokowe epitafium z częściowo tylko czytelną inskrypcją.

PODKAMIEŃ
Położenie. Miasteczko w pow. brodzkim, woj. tarnopolskim, położone o ok. 22 km na płd. wsch. od Brodów, na grzbiecie Woroniaków, niedaleko źródeł Ikwy. W okresie międzywojennym miało ponad 2500 mieszkańców. Dla wielu z nich źródłem utrzymania była praca w pobliskich kamieniołomach. Trudniono się także handlem i różnymi rodzajami rzemiosł, dostarczających przedmiotów codziennego użytku. Parafie obu obrządków znajdowały się na miejscu. Było to sławne miejsce kultu Matki Boskiej, a także św. Jacka Odrowąża.
Historia. Legendarne początki Podkamienia wiążą się z Połowcami i pogańskim kultem sprawowanym w tej okolicy. Cała historia miejscowości związana jest natomiast z dominikanami. Według tradycji klasztornej z XIII w. dotarła tutaj misja św. Jacka Odrowąża. Osiadli tu zakonnicy zostali w 1245 r. wymordowani przez Tatarów. Następnie przez dłuższy czas w tutejszej kaplicy odprawiali nabożeństwa wędrowni misjonarze dominikańscy. Dopiero w 1464 r. Piotr Cebrowski wybudował drewniany kościół, przy którym na stałe osadził dominikanów. Kościół uległ zniszczeniu w czasie kolejnego napadu tatarskiego w 1519 r.
W tym czasie Podkamień należał do dóbr królewskich. Na początku XVII w. nabył go przybysz ze Śląska, Baltazar Cetner, świeżo uszlachcony za zasługi wojenne. Istniała wtedy w Podkamieniu drewniana kaplica, w której znajdował się słynący łaskami obraz Matki Boskiej. Cetner rozpoczął w 1612 r. budowę murowanego kościoła i klasztoru, ale budowę dokończył jego syn, Aleksander wraz z żoną Anną z Zamoyskich. Z powodu wadliwej konstrukcji rychło zawaliło się sklepienie kościoła, który dopiero dzięki pomocy króla Jana III został ukończony w 1695 r. Sobieski, podobnie jak jego poprzednik Michał Korybut Wiśniowiecki, żywił wielkie nabożeństwo do przeniesionego do nowego kościoła obrazu Matki Boskiej i wielokrotnie się przed nim modlił. W 1727 r. miała miejsce koronacja obrazu, a związane z nią uroczystości trwały 10 dni. Koronacja przyczyniła się do wzrostu kultu MB Podkamieńskiej i ostatnie lata przed rozbiorami były okresem największej świetności miasteczka. Po rozbiorach dominikanie zdołali utrzymać się w Podkamieniu. W czasie I wojny światowej klasztor bardzo ucierpiał jako obiekt ostrzału artyleryjskiego ze strony Austriaków w 1915 r. Był także kilkakrotnie plądrowany przez wojska rosyjskie. Rozpoczęte w okresie międzywojennym prace konserwatorskie przerwała II wojna. Po zajęciu Podkamienia przez wojska sowieckie w 1939 r. zakonnicy musieli opuścić klasztor. W 1944 r. banderowcy dokonali w Podkamieniu jednej z większych rzezi ludności polskiej. Przedostawszy się do wnętrza klasztoru, w którym schronili się mieszkańcy miasteczka i okolicy, wymordowali ok. 250 osób, w tym wiele kobiet i dzieci. Następnie w mieście i okolicznych wsiach zabili ponad 2000 osób.
Zabytki. Kościół OO. Dominikanów pw. Wniebowzięcia NPM zbudowany w latach 1640–95. Wieża z pocz. XVIII w. Hełm wieży zaprojektowany przez jezuickiego architekta, Pawła Giżyckiego, podobny do hełmu wieży zegarowej katedry krakowskiej, stopił się w 1916 r. w pożarze spowodowanym przez piorun. Polichromia we wnętrzu kościoła była dziełem Stanisława Stroińskiego, obrazy w ołtarzach – Szymona Czechowicza, rzeźby – Franciszka Olędzkiego.
Klasztor budowany równocześnie z kościołem przez Stanisława Mikoszewskiego, ukończony w 1745 r. Całe założenie klasztorne otoczone zostało w poł. XVIII w. murem obronnym w kształcie gwiazdy, wzmocnionym okrągłymi basztami, według projektu Krzysztofa Dahlkego. Podczas działań wojennych w 1915 r. spłonął dach kościelny oraz część klasztoru z cennymi zbiorami sztuki, archiwum i biblioteką liczącą 5000 tomów. Pod koniec II wojny wojska sowieckie rozebrały część murów obronnych.
W kościele znajdował się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, malowany na płótnie, będący kopią obrazu MB Śnieżnej (Salus Populi Romani), czczonego w rzymskiej bazylice S. Maria Maggiore. Pochodzenie obrazu MB Podkamieńskiej nie jest znane, są na ten temat różne wersje. Według najbardziej prawdopodobnej został zakupiony we Lwowie przez szlachcica Aleksandra Paczyńskiego po cudownym uzdrowieniu córki. W Podkamieniu otoczony był kultem jako cudowny od końca XVI w. i dwukrotnie koronowany: w 1727 i w 1927 r. Gdy w 1939 r. dominikanie musieli opuścić klasztor, zabrali ze sobą obraz, najpierw do Lwowa, a w 1946 r. do Krakowa. Od 1957 r. obraz znów słynie łaskami w dominikańskim kościele pw. św. Wojciecha we Wrocławiu. W opuszczonym przez dominikanów klasztorze Sowieci urządzili spółdzielnię odzieżowo-obuwniczą, a po wojnie przeznaczyli budynek na szpital dla psychicznie chorych kobiet.
Kaplica „Stópek Matki Bożej” zbudowana w 1. poł. XVIII w. obok klasztoru na miejscu legendarnego zjawienia się Matki Boskiej, po którym na skale powstały ślady Jej stóp. Za czasów austriackich zamieniona na cerkiew greckokatolicką. Kolumna z figurą Matki Boskiej na dziedzińcu klasztornym, postawiona w 1719 r. na pamiątkę konfederacji tarnogrodzkiej.
Czasy obecne. Władze ukraińskie przekazały podominikański klasztor wraz z kościołem greckokatolickiemu zakonowi studytów. Kościół, który przez lata służył jako magazyn, znajduje się w stanie daleko posuniętej ruiny.
Dojeżdżający z Brodów ks. Szpak odprawia msze św. w kaplicy cmentarnej.

WINIATYŃCE
Wieś w pow. zaleszczyckim, woj. tarnopolskim, położona w odległości 16 km na płn. wsch. od Zaleszczyk. Przez środek wsi przepływa potok Chrumowa, lewobrzeżny dopływ Seretu, 304 m n.p.m. Po stronie płd. wsch. grupa domów, tworząca osiedle Wygoda. Ludność greckokatolicka miała cerkiew wybudowaną z materiału uzyskanego z rozbiórki pobliskiego zamku obronnego. Ludność obrz. łacińskiego należała najpierw do parafii w Zaleszczykach, a od 1904 r. do nowo utworzonej parafii w Szczytowcach, której proboszczem został ks. Teodor Kasperski. W 1912 r. Winiatyńce uzyskały pewną samodzielność, zostawszy ekspozyturą parafii w Szczytowcach, a w 1929 r. ustanowiona tu została osobna parafia. Ks. Kasperski od początku swej pracy duszpasterskiej na tym terenie, poznawszy bliżej warunki terenowe, powziął myśl o założeniu w Winiatyńcach Kalwarii na wzór Kalwarii Zebrzydowskiej i Pacławskiej. Właściciele majątku, Olga Brykczyńska z synem Benedyktem, ofiarowali teren potrzebny do realizacji zamierzenia oraz pod budowę kościoła i plebanii. W latach 1907–30 wybudowano z ciosowego kamienia kościół na planie krzyża łacińskiego pw. MB Nieustającej Pomocy. Równocześnie z budową kościoła postępowały prace przy kalwaryjskich dróżkach. Dróżki Pana Jezusa kończyły się wykutą w skale kaplicą Grobu Pańskiego. W podobny sposób dróżki Matki Boskiej doprowadzały do Jej grobu. Kalwaria Winiatyniecka szybko stała się celem licznych pielgrzymek. Na główne uroczystości kalwaryjskie w święto Wniebowzięcia ściągały tam tłumy. Koniec pielgrzymkom położyło wkroczenie wojsk sowieckich we wrześniu 1939 r. Ks. Kasperski cudem uniknął śmierci podczas napadu banderowców na plebanię w Winiatyńcach w r. 1943. Przewieziony został wówczas do Zaleszczyk, gdzie umarł w 1945 r.

Wszystkie hasła opracowała Maria Taszycka