Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

KORZEC / KOWEL / LUBOML (lub LUBOMLA) / OŁYKA / WŁODZIMIERZ WOŁYŃSKI / ZDOŁBUNÓW

KORZEC
Położenie. Miasteczko w pow. równieńskim, woj. wołyńskim, na starym trakcie z Wołynia na wschód, a w latach międzywojennych w odległości 2 km od granicy polsko-sowieckiej. Liczył wtedy ok. 5000 mieszkańców. Korzec leży na wyżynie wznoszącej się nad jarem utworzonym przez rzeczkę Korczyk, dopływ Słuczy. W miasteczku działała cukrownia „Korzec”, własność rodziny Potockich.
Historia. Stara miejscowość, znana od XII w., należała pierwotnie do księstwa halicko-włodzimierskiego. W XIV w. Korzec został włączony do Wielkiego Księstwa Litewskiego i nadany Teodorowi Ostrogskiemu, a następnie ks. Dymitrowi Butawowi, od którego wywodzi się ród książąt Koreckich, zasłużonych w obronie tych ziem przed Tatarami. W 1569 r. na mocy postanowień Unii Lubelskiej Korzec został przyłączony do Korony. Bogusz Korecki, wojewoda wołyński, wzniósł w Korcu zamek obronny, powiększony i umocniony w XVI w., a przebudowany w XVII w. na barokowy pałac. Koreccy zbudowali pierwszy kościół w 1533 r., uległ on jednak kilkakrotnym przebudowom.Ostatnim z rodu książąt Koreckich był Samuel Karol, starosta rybczycki, a po jego śmierci w 1651 r. majątek przeszedł na Leszczyńskich, potem na Czartoryskich. Włość korecka obejmowała 2 miasta i 57 wsi.
Szczególnie zasłużony dla Korca był ks. Józef Czartoryski, który w końcu XVIII w. uczynił zeń jedno z najbardziej uprzemysłowionych i najpiękniejszych miast Wołynia. Na przedmieściu Józefin założył sławną fabrykę porcelany, do której sprowadził z Sevres w 1780 r. Francuzów Franciszka i Michała Mezerów. Fabryka zatrudniała do 1000 pracowników, a jej wyroby – porcelana korecka – stały się w Polsce poszukiwane. Fabryka spaliła się w r. 1797. Poza wymienioną, Czartoryski założył fabrykę mebli oraz fabrykę pasów kontuszowych, zwanych koreckimi.
Miasteczko zostało zaplanowane przez Józefa Czartoryskiego na założeniu francuskim, z ośmiobocznym rynkiem pośrodku. Jednak w XIX w. założenie zostało zniekształcone przez chaotyczną i bezstylową zabudowę żydowską. Pałac w Korcu, przebudowany przez ks. J. Czartoryskiego w końcu XVIII w., spłonął w 1832 r. i nie został odbudowany. Po śmierci J. Czartoryskiego podzieliły się Korcem jego dwie córki, Potocka i Jabłonowska. Po powstaniu listopadowym połowa należąca do Potockich została skonfiskowana przez rząd carski, a druga połowa do końca XIX w. pozostawała w rękach Jabłonowskich i Mołodeckich. W latach międzywojennych majątek był własnością rodziny Bnińskich.
Korzec, położony w żyznej rolniczej okolicy, był w XIX w. skupiskiem bogatych kupców zbożowych i drzewnych, którzy budowali sobie okazałe domy. Siedziba rodziny Herensteinów, złożona z kilku pałacyków, miała charakter pańskiej rezydencji. W mieście znajdowało się wtedy kilka garbarni, młyn parowy, browar, gorzelnia, fabryka miodu. Najbliższa okolica słynęła z sadów. W 1889 r. wielki pożar strawił w mieście paręset domów.
Zabytki. Z pałacu pozostały ruiny z wysoką wieżą z bramą wjazdową. Poniżej pałacu zachowały się stare mury zamku. Pałacyk ks. Józefa Czartoryskiego z 1788 r. zamieniono w XX w. na szkołę.
Barokowy kościół z klasztorem franciszkanów z 1620 r. fundacji ks. Karola Koreckiego, przebudowany w XVIII w. W 1832 r. podległ kasacie i został przerobiony na cerkiew prawosławną w stylu bizantyjskim. Cerkiew parafialna pw. św. Mikołaja w stylu empire, zbudowana w 1836 r. przez Czartoryskich dla ocalenia kościoła od kasaty. Dwie cerkwie z XVIII w. Klasztor pobazyliański z XVII w.
Kościół farny pw. Wniebowzięcia NPM, usytuowany na przedmieściu Nowy Korzec, pochodzi z 1706 r., zbudowany na fundamentach pierwotnego (fundowanego w 1533 r. przez ks. Karola Koreckiego). Jest to obiekt barokowy, bez wieży, z ośmioboczną, wysoką kaplicą, rozbudowany z pocz. XX w. W kościele znajdował się cudami słynący obraz św. Antoniego. Kościół zamknięty w r. 1966. W latach 1946–58 dojeżdżał tu z Równego o. Serafin Kaszuba, kandydat do chwały ołtarzy.
Przy kościele znajduje się pomnik i cmentarzyk żołnierzy polskich z 1920 r. Na cmentarzu zbiorowa mogiła żołnierzy oraz grób Szwajcara, pułkownika WP Buola z 1920 r.
Obok kościoła zachowały się dawne wały miejskie. Rynek z przyległymi ulicami pochodzi z 2. poł. XVIII w.
Czasy obecne. W Korcu żyje ok. 200 wiernych obrz. rzym.kat. W r. 1990 odzyskali dla kultu kościół farny, obsługiwany obecnie przez ks. Józefa Kozłowskiego. Przy kościele skupia się życie społeczno-kulturalne wspólnoty.

KOWEL
Położenie. Miasto powiatowe w woj. wołyńskim, położone nad Turią w dorzeczu Prypeci, 99 m n.p.m. W okresie międzywojennym było ważnym węzłem kolejowym na skrzyżowaniu linii: Brześć n. Bugiem – Równe, Chełm – Sarny, Kamień Koszyrski – Włodzimierz. Liczyło wówczas ok. 21 tys. mieszkańców. Miało garbarnie, cegielnie, młyny, browar, fabrykę wódek, gwoździ, trykotaży i wyrobów tytoniowych.
Historia. Wieś Kowel, założona na terenie księstwa halicko-włodzimierskiego, została w XIV w. włączona do Wielkiego Księstwa Litewskiego i stała się dziedziczną własnością książęcego rodu Sanguszków, wywodzącego się od Olgierda Gedyminowicza. Była punktem o dużym znaczeniu politycznym i gospodarczym, gdyż tu właśnie odbywała się przeprawa przez Turię w drodze z Litwy na Ruś. W 1518 r. Zygmunt I nadał Kowlowi miejskie prawa magdeburskie i wynikające stąd przywileje. Prawnuk pierwszego właściciela Kowla, kniazia Fiodora Sanguszki, Bazyli, zamienił się z królową Boną, oddając jej Kowel za inne posiadłości. Królowa dbała o gospodarkę miasta, potwierdziła mu prawa magdeburskie, sprowadziła osadników, zezwoliła na pobieranie dziesięciny od kupców przybywających na targi drewnem i rybami. W 1536 r. zatwierdziła miejscowe ustawy cechowe. Początkowo osadnicy żydowscy nie mieli równych praw z ludnością chrześcijańską (np. nie mogli budować domów pomiędzy domami chrześcijan). Rychło jednak, bo już w 1555 r., nastąpiło zrównanie uprawnień wszystkich mieszkańców miasta. Gdy Bona opuściła Polskę, Kowel wszedł w skład dóbr królewskich. W 1564 r. Zygmunt August dał królewszczyznę kowelską w dożywocie kniaziowi Michałowi Kurbskiemu, który schronił się do Polski przed gniewem cara Iwana Groźnego. Nie wiadomo, jak długo pozostawał Kowel w jego ręku, bo na pocz. XVII w. należał już z powrotem do dóbr królewskich. W 1616 r. Zygmunt III potwierdził Kowlowi prawa miejskie. Miasto było w tym czasie ludne i miało dobrze rozwinięte rzemiosło. Były tu, obok cechów zwyczajnych, cechy malarzy, złotników, hafciarzy. Podczas wojen szwedzkich Kowel uległ zniszczeniu, spalony został również zamek. Miasto czasowo podupadło gospodarczo. Król Jan Kazimierz oddał tamtejsze starostwo dożywotnio Stefanowi Czarnieckiemu i jego żonie Zofii. August III i Stanisław August starali się pomóc miastu w podźwignięciu się poprzez różne przywileje. Posesorem starostwa był wówczas ks. Dymitr Jabłonowski. W 1773 r. Sejm nadał starostwo kowelskie na własność królowi, który odstąpił je w uznaniu zasług dla Rzeczypospolitej Wacławowi Rzewuskiemu i jego synowi Sewerynowi. Po III rozbiorze Polski Kowel włączony został do zaboru rosyjskiego. W 1831 r. rząd rosyjski skonfiskował Rzewuskiemu kowelskie dobra.
W 2. poł. XIX w. dzięki połączeniu przechodzącej przez Kowel linii kolejowej kijowsko-brzeskiej z koleją nadwiślańską, nastąpił rozwój gospodarczy miasta. W 1854 r. wybudowano ze składek społecznych drewniany kościół parafialny pw. św. Anny. Była w mieście również cerkiew prawosławna.
W latach 1915–16 w okolicy Kowla toczyły się ciężkie walki między wojskami rosyjskimi i austriackimi. W czasie II wojny miasto zostało bardzo zniszczone. Kościół pw. św. Stanisława BiM, zbudowany w latach 1924–31, został rozebrany.
Zabytki. Drewniany kościół ze wsi Wiszenki, pochodzący z r.1771, po 1945 r. użytkowany jako kołchozowy budynek gospodarczy, został w latach 1990. w stanie ruiny przeniesiony i odbudowany w Kowlu. Na cmentarzu katolickim znajduje się kaplica, zamknięta po 1945 r., obecnie odremontowana; jest cerkwią prawosławną.
Czasy obecne. Drewniana świątynia z Wiszenek, poświęcona w 1996 r. pw. Wniebowzięcia NMP, została ustawiona na przyziemiu, w którym znalazła się kaplica i zaplecze kościoła. Kościół stanowi centrum życia społeczno-kulturalnego wspólnoty rzym.kat.

LUBOML (lub LUBOMLA)
Położenie. Miasto powiatowe w woj. wołyńskim, leży przy linii kolejowej Chełm – Kowel, w odległości 88 km od Chełma i 48 km od Kowla. W latach międzywojennych liczyło ok. 3500 mieszkańców (przed I wojną 7 tys.). Powiat utworzono po I wojnie.
Historia. Luboml leży na historycznej Ziemi Chełmskiej i należał do książąt litewskich. Ziemia ta w 1356 r. została przyłączona do Korony, a Luboml, na mocy porozumienia między Olgierdem a Kazimierzem Wielkim został w 1366 r. nadany w dzierżawę lenną księciu bełskiemu Jerzemu Narymontowiczowi. Za czasów Władysława Jagiełły był tu zamek, zapewne drewniany. Ten sam król ufundował w 1412 r. kościół pw. Św. Trójcy, pierwotnie gotycki, wielokrotnie niszczony i odbudowywany, konsekrowany w 1552 r. przez bpa Jakuba Uchańskiego. W XVII w. nadano mu charakter barokowy. Z czasem utworzono tu starostwo grodowe, wcielone za Zygmunta III Wazy do tych dóbr królewskich, na których oparta była oprawa posagowa królowej. W 1659 r. sejm nadał je w dożywocie wojewodzie kijowskiemu i hetmanowi kozackiemu Wyhowskiemu, za zasługi dla Rzeczypospolitej. Ostatnią starościną była do 1771 r. Antonina Rzewuska. Okres świetności nadszedł dla Lubomla w końcu XVIII w. wraz z przejściem miasta w ręce Branickich, którzy założyli tu swoją rezydencję, budując pałac z parkiem, użytkowany przez nich aż do konfiskaty w połowie XIX w. W 1881 r. uległ pożarowi, reszty zniszczenia dokonała II wojna. Pod rządami Branickich miasto bardzo się rozbudowało i ożywiło gospodarczo. W 1. poł. XIX w. na rynku zbudowano sukiennice. W 1870 r. rząd rosyjski przejął dobra, rozparcelowane na fermy, nadawane urzędnikom państwowym za zasługi. Miasteczko popadło wówczas w marazm, aż do czasu, gdy stając się stacją kolei przeżyło ponowne ożywienie.
Kościół parafialny pw. Najśw. Trójcy został w r. 1945 zamknięty przez władze sowieckie, wyposażenie zniszczono, a budynek przeznaczono na magazyn soli. W latach 70. konserwatorzy sowieccy przeprowadzili w nim prace renowacyjne, które, niekompetentnie prowadzone, doprowadziły do jeszcze większego zniszczenia. Później umieszczono tam tartak. W 1985 r. wichura zerwała nowy dach, zawaliła się sygnaturka. Władze administracyjne planowały urządzenie tam muzeum.
Zabytki. Po zamku pozostały lochy i sklepione podziemia, a po pałacu XVIII-wieczne oficyny. Park pałacowy stał się parkiem publicznym.
Kościół parafialny, dzwonnica z 1640 r. Obraz MB Lubomelskiej z XVII w. znajduje się obecnie w Polichnej k. Kraśnika.
Synagoga murowana, niegdyś obronna, wzniesiona w 1. połowie XVI w., ozdobiona polską attyką renesansową.
Czasy obecne. Wspólnota rzym.kat. odzyskała w 1992 r. kościół parafialny, który został odremontowany i skupia życie parafialne.

OŁYKA
Położenie. Miasteczko w pow. łuckim, woj. wołyńskim, nad rzeczką Putyłówką (dopływem Horynia). Oddalone o ok. 40 km na wschód od Łucka i 12 km od stacji kolejowej na linii Kowel – Równe. W latach międzywojennych liczyła
4,5–5 tys. mieszkańców.
Historia. Ołyka była starą osadą w księstwie kijowskim, wzmiankowaną po raz pierwszy w kronikach ruskich w 1149 r. W XIV w. została włączona do Wielkiego Księstwa Litewskiego, a w 1569 r. do Korony. Należała do rodziny Kiszków, zaś ok. 1533 r. Dorota, córka Stanisława Kiszki, wychodząc za Jana Radziwiłła Brodatego, wniosła mu Ołykę w posagu. Ich syn Mikołaj, gorliwy zwolennik kalwinizmu, uczynił z Ołyki ośrodek religii kalwińskiej. Prawa magdeburskie Ołyka dostała w 1564 r., a potwierdzili je później Zygmunt III i Władysław IV. W 1589 r. Radziwiłłowie założyli tam ordynację, istniejącą do 1939 r. Mikołaj Czarny Radziwiłł, kanclerz litewski, zbudował w 1554 r. w Ołyce zamek, wzniesiony w stylu renesansowym, jednak po licznych przebudowach stracił on swoje cechy stylowe. W XVII w. założono wokół zamku fortyfikacje typu vaubanowskiego. Wały były otoczone szerokimi fosami. Zamek ten stanowił ważną twierdzę przeciw Turkom, Tatarom i Kozakom, a jego wyposażenie stanowiło 200 armat. W 1648 r. miasto zostało złupione i spalone przez Kozaków.
W 1795 r. Ołyka znalazła się w zaborze rosyjskim. W XIX w. stan miasta był nędzny; ożywiały je tylko odbywające się tu jarmarki, na których handlowano zbożem i drewnem. Odbywały się tu też targi na postoły (stąd powiedzenie Ołyka na łyka).
Zamek ołycki był jedną z najpiękniejszych rezydencji magnackich, jednak ulegał częstym zniszczeniom. Z początkiem XX w. ks. Ferdynand Radziwiłł poddał go gruntownej restauracji, zakończonej w 1914 r., przeprowadzonej przez architekta Zygmunta Gorgolewskiego (twórcy Teatru Wielkiego we Lwowie). W zamku mieściły się wtedy duże zbiory dzieł sztuki, pamiątek historycznych, mebli, portretów, tkanin, zbrojownia i biblioteka. Jednak w czasie I wojny zbiory te zostały zrabowane, a częściowo wywiezione do Rosji. W latach międzywojennych zamek był zamieszkały przez Radziwiłłów, ale opustoszały.
Albrecht Stanisław Radziwiłł ufundował w Ołyce kolegiatę pw. Św. Trójcy, zbudowaną w latach 1635–40. Kościół trójnawowy o dwóch niskich wieżach, wzniesiony wg projektów Jana Maliverny i Benedykta Molli z Rzymu, był uważany za najpiękniejszy kościół na Wołyniu. Rzeźbione ołtarze z marmuru i alabastru wykonano pod nadzorem Melchiora Ampelego ze Lwowa. Wnętrze zdobiły ponadto grobowce i pomniki Radziwiłłów z kolorowych marmurów. Kolegiatę otoczono murami obronnymi z basztami na narożach.
W 1550 r. zbudowano również renesansowy murowany kościół św.św. Piotra i Pawła, który służył Radziwiłłom jako zbór w okresie, gdy rodzina ta hołdowała protestantyzmowi.
Zabytki. Kolegiata ołycka została w okresie powojennym zdewastowana, zachowała się jednak część wystroju ścian i sklepień. Dzwonnica kolegiaty trójarkadowa, pozbawiona dzwonów. Kościół św.św. Piotra i Pawła uległ zniszczeniu w 1920 r., odbudowany w okresie międzywojennym, zamknięty w 1945 r.
Zamek Radziwiłłów zachował swoją bryłę oraz wały, jednak wnętrza zostały pozbawione wszelkiego wystroju i wyposażenia. Nieliczne obiekty z wyposażenia wnętrza znajdują się obecnie w Lwowskiej Galerii Sztuki. Kompleks zamkowy został zamieniony na szpital psychiatryczny.
Brama miejska z 1. połowy XVII w.
Czasy obecne. Kolegiata została zwrócona do kultu rzym.kat. w 1997 r. Obecnie prowadzone są prace renowacyjne. Kościół św.św. Piotra i Pawła od 1991 r. służy jako miejsce kultu dla parafii rzym.kat., do czasu odrestaurowania kolegiaty.

WŁODZIMIERZ WOŁYŃSKI
Położenie. Miasto powiatowe w woj. wołyńskim, położone nad Ługiem (prawobrzeżnym dopływem Bugu), przy linii kolejowej Lwów – Kowel. W okresie międzywojennym liczył ok. 21,5 tys. mieszkańców. Istniał tu przemysł rolny i skórzany oraz rozwinięty handel ziemiopłodami.
Historia. Włodzimierz był jednym z najstarszych grodów ruskich, założonym prawdopodobnie w 2. poł. X wieku (po aneksji tych ziem w r. 981). Po raz pierwszy wzmiankowany w dokumencie z 998 r., kiedy to Włodzimierz Wielki, książę kijowski, ustanowił go stolicą odrębnej dzielnicy, w której osadził jednego ze swoich synów, Wsiewołoda. W 992 r. Włodzimierz erygował tu biskupstwo. Odtąd Włodzimierz stał się najważniejszym ośrodkiem życia politycznego i religijnego tej części państwa ruskiego i na długi czas kością niezgody między Rusią Kijowską, Polską i Litwą. W 1321 r. Gedymin, pokonawszy książąt ruskich, zdobył księstwo włodzimierskie. W 1349 zajął je czasowo Kazimierz Wielki, który ustanowił tu biskupstwo rzym.kat., przeniesione później do Łucka. Po śmierci Kazimierza Litwini ponownie opanowali Włodzimierz, odebrany im w 1431 r. przez Władysława Jagiełłę podczas jednej z jego wypraw przeciwko Świdrygielle. W 1491 r. Włodzimierz został spalony przez Tatarów, a tamtejsza ludność wymordowana lub wzięta w jasyr. Spustoszone miasto utraciło znaczenie na rzecz Łucka.
Król Kazimierz Jagiellończyk, by pomóc podupadłemu miastu, nadał mu prawo magdeburskie, potwierdzone w 1509 r. przez Zygmunta I. Sejm lubelski w 1569 r. uczynił Włodzimierz stolicą powiatu i siedzibą starostwa. Odbywały się tu więc sejmiki, których miejscem był sobór prawosławny lub kościół dominikanów, ufundowany wraz z budynkiem klasztornym przez Aleksandra Jagiellończyka, dziś nieistniejący. Zygmunt August w 1570 r. raz jeszcze potwierdził Włodzimierzowi prawa miejskie, ustanawiając cechy, zapewniając swobodę handlu i zezwalając na dwa dwutygodniowe jarmarki roczne. Poczynając od 1582 r. miasto miało 6 cechów: kuśnierski, krawiecki, piekarski, rzeźnicki, szewski i kowalski. Wielkim wydarzeniem w życiu miasta było goszczenie Władysława IV, który w 1617 r., ciągnąc na wyprawę pod Moskwę, stanął tu obozem. W 1657 r. Włodzimierz został jeszcze raz zdobyty, splądrowany i częściowo spalony, tym razem przez Kozaków i Siedmiogrodzian. Po tym ciosie miasto już się nie podniosło, jak o tym świadczy lustracja, dokonana w 1788 r.: było tu wówczas zaledwie 117 domów chrześcijańskich i 85 żydowskich. O świetniejszej przeszłości świadczyła tylko istniejąca od dawna szkoła unickich bazylianów. August III dał jej przywilej wyłączności, tak że w tym samym mieście i w promieniu 5 mil nie mogła działać żadna inna szkoła. Przywilej ten uniemożliwił otwarcie kolegium jezuickiego. Ufundowany dla jezuitów i zbudowany w 1. połowie XVIII w. wg projektu P. Giżyckiego kościół pw. Rozesłania Apostołów oraz zabudowania klasztorne dostały się później bazylianom, a w 1840 r. cerkwi prawosławnej. W 1921 r. został odzyskany przez katolików i jako kościół parafialny służył do 1945 r.Kościół parafialny pw. św. Joachima i św. Anny, trójnawowy, został zbudowany w 1752 r. przez bpa Adama Woynę Orańskiego.
W latach 80. XVIII w. dwukrotnie zatrzymywał się we Włodzimierzu król Stanisław August, witany wówczas przez uczniów szkoły bazyliańskiej oracjami, wygłoszonymi po polsku, łacinie, francusku, niemiecku, włosku i angielsku. Po III rozbiorze Polski, gdy Włodzimierz został włączony do Rosji, szkoła bazyliańska przeszła w 1803 r. pod państwowy zarząd okręgu naukowego wileńskiego i pod bezpośredni nadzór Tadeusza Czackiego.
Zabytki. Pozostałości wałów ziemnych nieistniejącego zamku z X–XIV w., założonego na miejscu dawnego grodziska.
Kościół parafialny z 1752 r. został zamknięty przez władze sowieckie w 1945 r. i był użytkowany jako sala koncertowa i kawiarnia, dzwonnicę rozebrano. Kościół jezuicki został zdewastowany za czasów sowieckich. Na cmentarzu katolickim znajdują się ruiny kaplicy.
Sobór prawosławny (Uspieński) z XII w., przebudowany w poł. XVIII w. przez bazylianów unickich, od XIX w. ponownie prawosławny. Dwie cerkwie (z XIII–XIV w. i z XVIII w.).
Czasy obecne. Kościół parafialny został odzyskany dla kultu w 1992 r. Kościół pojezuicki należy ponownie do Cerkwi prawosławnej.

ZDOŁBUNÓW
Położenie. Miasto powiatowe w woj. wołyńskim, położone nad rzeczką Uście, dopływem Horynia. Węzeł kolejowy (ważny przed I wojną), łączący linie ze Lwowa i Lublina ku Ukrainie (Szepetówce). W latach międzywojennych liczyło ok. 8 tys. mieszkańców, a przed I wojną 10 tysięcy.
Historia. Pierwsza wiadomość o Zdołbunowie (pierwotnie Dołbunowie) pochodzi z 1570 r. Była to wówczas wieś, stanowiąca własność Myszka Sczasko. W 1585 r. właścicielem był już ks. Konstanty Ostrogski. Po blisko dwóch wiekach, w 1757 r., przeszedł Zdołbunów do ks. Stanisława Lubomirskiego, podstolego koronnego. Pod koniec XIX w. znajdował się nadal w rękach tej rodziny, w 1895 r. był własnością Katarzyny Lubomirskiej.
W 1870 r. zbudowano tędy linię kolei kijowsko-brzeskiej, na której Zdołbunów stał się ważną stacją węzłową i osadą kolejowo-przemysłową, przemieniając się w 1903 r. z wsi w miasteczko. Istniała tutaj cegielnia, cementownia (oparta na pobliskich kamieniołomach kredy) oraz wielkie koszary wojskowe. W 1924 r. przeniesiono tu z Ostroga stolicę powiatu.
Kościół parafialny pw. św.św. Piotra i Pawła (murowany) został wzniesiony w latach 1928–38 z ofiar wiernych i ks. Józefa Izbińskiego. W 1960 r. został zamknięty przez władze sowieckie.
Czasy obecne. Kościół został zwrócony do kultu w 1992 r. i odremontowany. Proboszczem był najpierw ks. Witold J. Kowalów, a obecnie ks. Andrzej Ścisłowicz, który organizuje tam życie religijne i kulturalne.

Hasła opracowali dr Maria Taszycka, Danuta Trylska-Siekańska i Andrzej Chlipalski.