Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

HOŁOSKÓW / KOCHAWINA / ŁYSIEC / OTYNIA / RUDA / ZAŁOŹCE (uzup.) / SPIS HASEŁ SŁOWNIKA

HOŁOSKÓW

Wieś w pow. tłumackim, woj. stanisławowskim, stacja na linii kolejowej Stanisławów-Śniatyn, 27 km na płd.wsch. od Stanisławowa i 4 km od Otyni (zob.). Na przeł. XIX/XX w. liczyła niespełna 1000 mieszkańców. Należała do parafii rzym.kat. w Otyni, parafia gr.kat. na miejscu.

Hołosków należał do królewszczyzn, trzymanych przez Potockich, i z biegiem czasu stał się ich własnością. Nie znamy czasu powstania wsi. W 1. poł. XVIII w. administratorem był tam ubogi szlachcic Andrzej Karpiński, ojciec poety Franciszka Karpińskiego, który urodził się w Hołoskowie w 1741 r. Na przeł. XIX/XX w. właścicielem wsi był Wincenty Dobrowolski.

(M.T.)

 

 

KOCHAWINA

Położenie. Wieś w pow. żydaczowskim, woj. stanisławowskim, stacja kolejowa Hnizdyczów-Kochawina na linii Stryj-Żydaczów-Chodorów, położona o 22 km na płn.wsch. od Stryja. Jedno z najbardziej znanych miejsc kultu maryjnego w Polsce. Do cudownego obrazu MB Kochawińskiej przybywało w okresie międzywojennym ok. 25 tys. pielgrzymów rocznie.

Historia. Przed XVII w. był to niezamieszkały, bagnisty obszar, z rzadka porośnięty lasem dębowym lub brzozowym. Prowadził tędy trakt z północy na południe, którym niejednokrotnie wdzierali się w głąb Polski Tatarzy. Nazwa Kochawina po raz pierwszy występuje w 1627 r. w akcie fundacyjnym parafii rzym.kat. w Rudzie (zob.), gdyż miejsce to należało do dóbr rudzkich i z Rudą (oddaloną o 2 km) związana była cała jego historia. Według tradycji początek istnienia osady dało niezwykłe zdarzenie z 1646 r. Przejeżdżająca tędy dziedziczka Rudy Anna Wojankowska zobaczyła na dębie obraz Matki Boskiej. Przeniesiony przez nią do Rudy, obraz w cudowny sposób powrócił na drzewo. W 1660 r. Teresa z Zawadzkich Wyhowska wybudowała dla obrazu kapliczkę w lesie kochawińskim. Ponieważ kult obrazu, który zasłynął cudami, rozszerzał się także na dalsze okolice, Konstanty Wyhowski – aby miejscu pielgrzymkowemu zapewnić właściwą opiekę – w 1747 r. sprowadził do Kochawiny karmelitów i ufundował im drewniany kościół i klasztor. W 1775 r. arcybiskup lwowski Michał Wyżycki wydał dekret uznający obraz MB Kochawińskiej za cudowny. Władze austriackie w 1780 r. skasowały klasztor i oddały kościół pod zarząd parafialny proboszcza z Rudy. W tym czasie spłonął kościół parafialny w Rudzie i w 1789 r. formalnie przeniesiono parafię do Kochawiny. W 2. połowie XIX w. ówczesny proboszcz, ks. Eugeniusz Pietruski, rozpoczął budowę nowego murowanego kościoła parafialnego, który ukończono w 1894 r. Równocześnie wybudowany został dom gościnny dla pielgrzymów oraz sierociniec, który powierzono ss. służebniczkom. Na początku XX w. abp J. Bil­czewski, za zezwoleniem papieża Piusa X, dokonał uroczystej koronacji obrazu. W 1930 r. parafię kochawińską przejęli jezuici, którzy pod koniec II wojny światowej w r. 1944, dla zabezpieczenia dobra kościelnego przed nadejściem wojsk sowiec­kich, wyprawili do Starej Wsi ruchomości, między którymi ukryty był cudowny obraz, zastąpiony w ołtarzu wierną kopią. Po wojnie obraz przewieziono do Krakowa i umieszczono w kaplicy domu prowincjalnego. W 1966 r. obraz poddano konserwacji, a w 1974 r. przewieziono go do Gliwic, do kościoła św. Bartłomieja, gdzie dotąd się znajduje (w budowie jest tam nowy kościół pw. MB Kochawińskiej, gdzie obraz zostanie umieszczony).

Zabytki. Kościół parafialny z kamienia i cegły, trójnawowy, jednowieżowy, w stylu neoromańskim, wybudowany w 1894 r., rozbudowany na przełomie XIX/XX w. Na zasuwie cudownego obrazu znajdował się obraz przedstawiający Wniebowzięcie MB, pędzla J. Mehoffera. Po II wojnie władze sowieckie zamieniły kościół na magazyny zboża i lnu. Zniszczony przy tym został cały wystrój wewnętrzny kościoła (z wyjątkiem głównego ołtarza) i całe zewnętrzne otoczenie kościoła.

Kaplica neogotycka, wystawiona na pocz. XX w. w miejscu, na którym stała pierwotna kaplica drewniana, rozebrana wtedy z powodu zawilgocenia.

(M.T.)

 

 

ŁYSIEC

Położenie. Miasteczko w pow. bohorodczańskim, woj. stanisławowskim, położone nad Bystrzycą Sołotwińską, przy drodze ze Stanisławowa (w odl. 10 km na płd.zach.) do Bohorodczan (8 km na płn.wsch.). Na przełomie XIX/XX w. Łysiec liczył niespełna 2,5 tys. mieszkańców. Liczna była tu grupa ludności ormiańskiej.

Historia. W roku 1416 Władysław Jagiełło nadał Łysiec i kilka wsi przybyłej ze Śląska rodzinie Telefusów jako remompensatę za opuszczone przez nią dobra. W swej nowej siedzibie zbudowali oni (od dawna nieistniejący) zamek obronny. Nie wiadomo, kiedy Łysiec uzyskał prawa miejskie ani w jaki sposób przeszedł w ręce Potockich – prawdopodobnie ok. połowy XVII w. W 1669 r. Andrzej Potocki ufundował parafię rzymskokatolicką i pierwszy drewniany kościół parafialny.W tym samym czasie powstała parafia katolicka obrządku ormiańskiego dla licznie osiad­łych tu Ormian, którzy trudnili się wyrobem skór safianowych. Tutejszy kościół ormiański rychło zasłynął dzięki znajdującemu się w nim obrazowi Matki Boskiej, namalowanemu wg podania przez ormiańskiego kapłana o imieniu Kolumbus. Gdy w 1719 r. okolicę pustoszyła morowa zaraza, sam Łysiec został od niej uwolniony po procesjach z obrazem, uważanym już za cudowny.

W posiadaniu Potockich Łysiec pozostawał jeszcze w 2. połowie XVIII w. Podczas podziału fortuny Stanisława Potockiego, wojewody poznańskiego, klucz łysiecki przypadł w 1770 r. Józefowi Potockiemu. Nie wiemy dokładnie, kiedy dobra przeszły na spokrewnionych z nimi Kossakowskich. W każdym razie, gdy w 1779 r. spłonął drewniany kościół, fundatorką drugiego była w 1782 r. Anna Kossakowska. W poł. XIX w. Łysiec został nabyty przez rodzinę węgierskich arystokratów hr. Stadionów. Dzięki pomocy Rudolfa Stadiona został ukończony i wyposażony nowy murowany kościół w Łyścu, budowany od 1834 r. po pożarze z 1830 r. i przeznaczony dla obu obrządków, łacińskiego i ormiańskiego. Ukończono go w 1852 r., konsekrowano w 1882 r. pw. Wniebowzięcia NPM. W głównym ołtarzu znajdował się od dawna łaskami słynący obraz, ikona Matki Boskiej w typie MB Częstochowskiej, malowany na płótnie nałożonym na deskę, o wymiarach 136 x 98 cm.

Podczas I wojny światowej Łysiec był ewakuowany, kościół ograbiony, a obraz odarty ze złoconych blach. W 1917 r. stacjonujący w Łyścu rosyjski kapitan przewiózł obraz do kościoła ormiańskiego w Stanisławowie, by uchronić go przed dalszym zniszczeniem. Tam obraz pozostał do 1920 r., kiedy to w uroczystej procesji, ubrany w nowe srebrne sukienki, sprawione ze składek stanisławowian, powrócił na dawne miejsce. Po II wojnie przewieziono go do Gliwic i obecnie znajduje się w kaplicy parafialnej tamtejszej wspólnoty ormiańskiej. W 1991 r. obraz został ukoronowany przez wizytującego parafię ormiańskiego patriarchę katolickiego z Libanu, Jana Piotra XVII Gaspariana, koronami poświęconymi przez papieża Jana Pawła II w 1987 r.

W Łyścu urodzili się dwaj wybitni lwowscy arcybiskupi ormiańscy: Samuel Cyryl Stefanowicz (1755–1858), konsekrowany na arcybiskupa w 1824 r., oraz Izaak Mikołaj Isakowicz (1824–1901), konsekrowany w 1882 r.

Czasy obecne. Do kaplicy rzym.kat. pw. Wniebowzięcia NPM w Łyścu dojeżdżają ze Stanisławowa księża Kazimierz Halimurka i Stanisław Smolczewski.

(M.T.)

 

 

OTYNIA (OTTYNIA)

Położenie. Miasteczko w pow. tłumackim, woj. stanisławowskim, odległe o 20 km. od Tłumacza i 23 km na płd.wsch. od Stanisławowa, stacja kolejowa na linii (Lwów-) Stanisławów-Śniatyn (-Czerniowce). Otynia leży w międzyrzeczu Bystrzycy i Dniestru, nad rzeczką Weleśnicą, 268 m n.p.m. Okoliczne bagniste tereny, o nieurodzajnej glebie dały początek porzekadłu Kupił sobie Otynię, na określenie niekorzystnego zakupu. Na pocz. XX w. było tu ok. 5000 mieszkańców. Ludność tutejsza znajdowała zatrudnienie w fabryce wódek i likierów, olejarniach i cegielniach. Trudniła się też handlem, gdyż w Otyni odbywały się znane jarmarki na bydło. Parafie obu obrządków katolickich były na miejscu.

Historia. Początki miasteczka nieznane. Należała do królewszczyzn, oddanych w ręce Potockich. W 1669 r. Andrzej Potocki, kasztelan krakowski, ufundował parafię rzym.kat. i wystawił pierwszy kościół, drewniany, konsekrowany w 1775 r. Otynia słynęła z handlu solą i tytoniem oraz z garncarstwa. W 2. poł. XIX w. właścicielem posiadłości dworskiej był Daniel Łukasiewicz (vel Łukaszewicz). W rękach tej rodziny pozostawała Otynia jeszcze w pocz. XX w. Za czasów Łukasiewiczów wybudowano nowy dwór, dawny przeznaczając na fabrykę maszyn rolniczych. Na pocz. XX w. Otynia, w której żyło ok. 2000 Żydów, była siedzibą cadyka cudotwórcy.

Zabytki. Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NP Marii, trójnawowy, jednowieżowy, w stylu neoromańskim, wybudowany ok. 1910 r. Po II wojnie światowej zamknięty.

Czasy obecne. Kościół zwrócony do kultu w 1992 r. Parafię obsługują księża dojeżdżający ze Stanisławowa.

(M.T.)

 

 

RUDA

Położenie. Miasteczko w pow. żydaczowskim, wojew. stanisławowskim, położone nad rzeką Stryj, w odległości 11 km od Żydaczowa. Liczyło niespełna 1000 mieszkańców.

Historia. O przeszłości Rudy niewiele wiadomo. Po raz pierwszy nazwa ta występuje w dokumencie z 1435 r., w którym figuruje Demetrius Danyłowicz de Ruda. Do Daniłowiczów Ruda należała jeszcze w 1. poł. XVII w. W latach 1621–27 Jan Daniłowicz, pan na Olesku, ufundował w Rudzie parafię rzym.kat. oraz wystawił i uposażył drewniany kościół. Przez pewien czas w poł. XVII w. Ruda miała być własnością Wojankowskich, ale już w 2. poł. stulecia jej właścicielem był Jan Wyhowski, hetman kozacki i wojewoda kijowski, a po nim jego syn. Następnie przeszła do Pietruskich, w których rękach pozostawała aż do XX w., z przerwą w 2. poł. XVIII w., kiedy to jako właściciele występują w źródłach Borkowscy. Za ich czasów Ruda straciła na znaczeniu, gdyż w 1780 r. spłonął kościół parafialny, a siedziba parafii została przeniesiona do pobliskiej Kochawiny (zob.). Na początku XIX w. powróciła do rodziny Pietruskich. Po bezpotomnej śmierci Konstantego Pietruskiego wdowa utworzyła w 1890 r. fundację, której celem było przyznawanie stypendiów miejscowej młodzieży na studia rolnicze, oraz rent starszym osobom z kilku spokrewnionych z Pietruskimi rodzin. Fundacja istniała do września 1939 r.

Zabytki. Dwór, wybudowany przez Jana Pietruskiego, został rozebrany w r. 1900. Pozostała tylko oficyna parterowa, nakryta czterospadowym dachem, z portykiem kolumnowym przed wejściem, z 1. ćwierci XIX w. Nowy dwór postawiono dla potrzeb fundacji na pocz. XX w.

Park krajobrazowy, niewielki, ze starymi dębami, liczącymi ponad 200 lat.

(M.T.)

 

 

ZAŁOŹCE (uzupełnienie do CL 2/99)

Kościół parafialny i cerkiew znajdują się w Starych Załoźcach, a dawny klasztor augustiański – potem szpital – i klasztor ss. Szarytek, które prowadziły również sierociniec dla dziewcząt – w Nowych Załoźcach.

Funkcję kościoła parafialnego pełni obecnie kaplica klasztorna ss. Szarytek, a właściwy kościół znajduje się w stanie daleko posuniętej ruiny. Po II wojnie z jego dachu zdarto blachę, co doprowadziło z czasem do zawalenia się stropu, pozostały tylko rozsypujące się mury.

Załoźce utraciły w latach powojennych prawa miejskie, obecnie są wsią.

wg inf. p. Heleny Szmigielskiej, Warszawa (M.T.)

 

 

 

SPIS HASEŁ SŁOWNIKA
ZAMIESZCZONYCH W ROCZNIKU 1999

 

 

Bielosko (Lwów)          S/99

Bóbrka     1/99

Bukaczowce    1/99

Cetnerówka (Lwów)          4/99

Delatyn     1/99

Hołosko Wielkie i Małe S/99

Kastelówka (Lwów)          S/99

Kleparów (Lwów)          S/99

Koropiec   3/99

Kotów      2/99

Kulparków (Lwów)          4/99

Kozielniki  4/99

Litiatyn     2/99

Lwów (rozwój i ustrój)         S/99

Medenice  1/99

Mikulińce  3/99

Paparówka (Lwów)          4/99

Persenkówka (Lwów)          S/99

Pieniaki    3/99

Poturzyca 3/99

Raj           3/99

Rawa Ruska    1/99

Reniów     2/99

Sichów     4/99

Skniłów (Lwów)          4/99

Snopków (Lwów)          S/99

Sokolniki   4/99

Szczurowice    2/99

Załoźce   2/99, uzup. 1/2000

Zamarstynów (Lwów)          S/99

Zboiska    S/99

Zniesienie (Lwów)          4/99

Zubrza      4/99

Żelazna Woda (Lwów)          S/99

Żurawno   3/99

 

 

Spisy haseł zamieszczonych

w poprzednich rocznikach:

 

 

1995 i 1996 – CL 1/97, s. 33

1997 – CL 1/98, s. 47

1998 – CL 1/99, s. 33–35