Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

OJCIEC PIŚMIENNICTWA POLSKIEGO

 

Na okładce poprzedniego numeru zamieściliśmy starą podobiznę, wewnątrz zaś notkę – przypominające o 500. rocznicy urodzin Mikołaja Reja – zapowiadając zarazem obszerniejsze omówienie w niniejszym numerze postaci naszego wielkiego twórcy epoki renesansu.

 

Mikołaj Rej (Rey), Ojciec Poezji Polskiej lub jeszcze szerzej: Ociec Piśmiennic-twa Polskiego – urodził się przed 500 laty, 4 lutego 1505 r. w Żurawnie*, w ówczesnej Ziemi Halickiej (którą współczesne pokolenia znają jako województwo stanisławowskie). Jego ojcem był Stanisław z rodu Rejów herbu Oksza, którzy pisali się z Nagłowic, matką Barbara Herburtówna z Dobromila.

Mikołaj pobierał nauki najpierw w Skalbmierzu, potem we Lwowie, zaś w 1518 r. zapisał się na Akademię Krakowską, jednak w rok później wrócił do rodzinnego Żurawna. Od 1524 roku znowu swoje wykształcenie uzupełniał i dworską ogładę zdobywał na dworze wojewody sandomierskiego Andrzeja Tęczyńskiego. Jednak w 1529 r. zmarł jego ojciec, Mikołaj wrócił więc znowu do Żurawna, podejmując obowiązki gospodarskie. W 1531 r. ożenił się z Zofią Kosnówną, z którą miał ośmioro dzieci: Annę, Dorotę, Bogumiłę, Elżbietę
i Barbarę oraz Mikołaja, Krzysztofa i Andrzeja. Synowie ci dali początek kilku gałęziom rodziny, z których część żyła w Małopolsce Wschodniej do czasów nam współczesnych, tzn. do II wojny światowej: w Mikulińcach k. Tarnopola i Psarach k. Rohatyna.

Mikołaj Rej zarządzał kilkoma majątkami w Ziemi Chełmińskiej oraz dobrami
w południowych województwach. W roku 1539 objął odziedziczone po krewnych Nagłowice. W 1547 r. założył miasto Rejowiec w Ziemi Chełmskiej, a kilka lat później Okszę blisko Nagłowic.

Od 1542 r. posłował do sejmów, reprezentując najczęściej ziemie południowo-
-wschodnie. W 1557 r. wziął udział w pospolitym ruszeniu pod Lwowem i słynnej „wojnie kokoszej”. W latach 40. XVI w. uzyskał przywileje królewskie i tytuł dworzanina królewskiego. Zygmunt August powołał go do komisji, która przygotowywała unię polsko-litewską. Należał do stronnictwa, które dążyło do przeprowadzenia reform ustrojowych w państwie. Na sejmach wygłaszał przemówienia i zgłaszał projekty.

Równolegle z działalnością polityczną uprawiał twórczość literacką i uczestniczył w burzliwych sporach religinych swojej epoki, co doprowadziło go do przejścia na protestantyzm: w 1541 r. stał się wyznawcą ­kalwinizmu. W swoich dziełach literackich poruszał relacje między wyznaniami chrześcijańskimi; jego utwory były osadzone
w hu­manistycznym i reformatorskim duchu epoki; były ponadto przepełnione politycznymi aluzjami. Dał się poznać jako teolog, brał udział w dysputach teologicznych. Zabiegał o popularyzację Ewangelii w języku polskim, dokonywał przekładów tekstów biblijnych z łaciny.

Rej pisał po polsku, kiedy jeszcze w literaturze dominowała łacina. Pisarstwo w języku ojczystym dało bodźce do rozwoju literatury narodowej. Napisał wszak, że Polacy nie gęsi... Wśród jego dzieł odznaczają się: Krótka rozprawa między Panem, Wójtem
a Plebanem
, utwory dramatyczne – Historia Józefa i Kupiec, a następnie Katechizm
i Psałterz Dawidów. Najbardziej znane są: Wizerunek własnego żywota człowieka poczciwego, Zwierciadło i Postylla Pańska, będąca zbiorem kazań protestanckich.

Mikołaj Rej zmarł jesienią 1569 r. prawdopodobnie w Rejowcu. Nie ma jednak pewności, gdzie został pochowany, może w Okszy? Jednak na pewno nie w Żurawnie, które
w owym czasie znalazło się w rękach poprzednich właścicieli, Żurawińskich.

*    Patrz CL 3/99, Słownik. O Żurawnie pisaliśmy też kilkakrotnie w związku z rodziną XX. Czartoryskich, którzy byli jego właścicielami do II wojny, także w poprzednim numerze.