Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Jerzy Kowalczuk, MÓJ MISTRZ

Lotniska LOPP w Polsce w latach międzywojennych
W ubiegłym roku minęła 95. rocznica urodzin Henryka Orkisza, wybitnego geofizyka, profesora Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, nauczyciela i wychowawcy młodzieży. Z osobą prof. Orkisza należy wiązać tworzenie geofizyki polskiej w okresie międzywojennym, a także jej odbudowę po 1945 roku, po zniszczeniach, jakich nauka polska doznała w wyniku II wojny światowej z rąk okupantów niemieckich i sowieckich.
Henryk Orkisz urodził się w 1903 r. w Majdanie Sieniawskim (pow. Jarosław, woj. lwowskie) w rodzinie urzędnika Dyrekcji Ceł we Lwowie, Eugeniusza de Słucz Orkisza. Matką Henryka była Rozyna de Hołubok Borecka. Ukończył X Gimnazjum im. Sienkiewicza we Lwowie i w 1921 r. uzyskał świadectwo dojrzałości z charakterystycznym dla ówczesnych czasów zapisem: dojrzały z postępem celującym do studiów na uniwersytecie.
Można przypuszczać, że to stwierdzenie komisji egzaminacyjnej przyczyniło się do ukształtowania zainteresowań H. Orkisza w kierunku nauk matematyczno-fizycznych, jakie zamierzał rozwijać na Uniwersytecie Jana Kazimierza, naprzód na Wydziale Filozoficznym (1921–25), a potem na Matematyczno-Przyrodniczym (1925–27). W okresie studiów wyższych miał znakomitych profesorów: S. Ruziewicz i S. Banach – matematyka, R. Negrusz – fizyka, S. Loria – fizyka teoretyczna, H. Arctowski – geofizyka, W. Teisseyre – geologia, E. Romer – geografia, M. Ernst – astronomia, S. Tołłoczko – chemia, H. Steinhaus – mechanika, K. Ajdukiewicz – filozofia, K. Twardowski – etyka. Ci i inni jeszcze profesorowie niewątpliwie w zasadniczy sposób kształtowali zainteresowania naukowe Orkisza, a uzyskiwane oceny z egzaminów (w większości najwyższe) umożliwiły mu podjęcie późniejszej pracy na UJK w charakterze pracownika naukowo-dydaktycznego.
Zatrudniony zrazu (jeszcze przed magisterium) na stanowisku demonstratora przy Katedrze Geofizyki i Meteorologii UJK, od 1927 r. pełnił H. Orkisz funkcję asystenta przy tej samej katedrze. W tym samym roku uzyskał tytuł doktora filozofii, a w 1938 r. przyjęto jego habilitację i nadano stopień docenta geofizyki i meteorologii. Ówczesnym kierownikiem tej katedry był znakomity geofizyk polski, twórca szkoły naukowej w tym zakresie, prof. Henryk Arctowski.
Wybuch II wojny i zajęcie Lwowa przez wojska sowieckie powodują, że prof. Arctowski opuszcza Lwów, a utworzona przez niego na UJK szkoła geofizyki i meteorologii ulega zagładzie. Zniszczony zostaje dorobek jedynego w Polsce ośrodka naukowo-dydaktycznego w dziedzinie geofizyki ogólnej i stosowanej. Katedra prof. Arctowskiego zainicjowała szeroką współpracę z rozwijającym się wtedy przemysłem naftowym w Polsce, w szczególności w zakresie badań magnetycznych pola ziemi, m.in. na obszarze południowo-wschodniej części Polski, w aspekcie poszukiwań złóż węglowodorów.
Dr Orkisz brał udział w pionierskich badaniach terenowych na tamtejszym terenie (Stryj, Truskawiec), a także znakomicie przyczynił się do budowy stacji magnetycznych, przeznaczonych do rejestracji wariacji elementów pola magnetycznego. Należy tu wspomnieć o stacjach terenowych w Daszawie i Janowie. Stacja magnetyczna w Janowie dostarczyła wielu danych obserwacyjnych, które były przez H. Orkisza (wraz z zespołem) systematycznie opracowywane i publikowane w Komunikatach Katedry Geofizyki i Meteorologii UJK we Lwowie.
Rok 1945 to początek wyjazdów Polaków ze Lwowa. Henryk Orkisz wraz z rodziną opuszcza Lwów i osiada w Krakowie. Jest to okres powojennej odbudowy życia naukowego w Polsce. Doc. Orkisz powraca w 1947 r. do przerwanej pracy naukowej w restytuowanym Państwowym Instytucie Geologicznym, w którym pełni funkcję m.in. kierownika placówki geofizycznej. Z ramienia PIG podejmuje w tym okresie badania magnetyczno-prospekcyjne, m.in. na Dolnym Śląsku, przyczyniając się do rozpoznania geologicznego nowych obszarów surowcowych kraju. W tym samym roku Ministerstwo Oświaty powiadamia, iż habilitacja Pana Profesora Henryka Orkisza zostaje przeniesiona z UJK we Lwowie na UJ w Krakowie. Jest to początek podejmowanych starań Orkisza o powrót do działalności dydaktycznej, przerwanej wydarzeniami II wojny światowej.
Jako jedynemu ówcześnie w Polsce docentowi w dziedzinie geofizyki powierzone zostały H. Orkiszowi wykłady na UJ, a od 1953 także na AGH. W r. 1955 uzyskał tytuł profesora nadzwyczajnego, a w 1973 r. – profesora zwyczajnego. W tymże roku osiągnął wiek emerytalny.
W okresie swej pracy prof. Orkisz był kierownikiem zakładu i kierownikiem katedry. Dał się poznać jako zamiłowany dydaktyk. Specjalizując się od początku swej drogi naukowej we Lwowie w magnetologii i magnetometrii, prowadził w AGH – a także na UJ i Uniwersytecie Wrocławskim wykłady i seminaria również z innych działów geofizyki. Świadczy to o znakomitym przygotowaniu naukowym, jakie wyniósł Profesor z lwowskiej szkoły Arctowskiego.
Profesor Henryk Orkisz, ze swym oddaniem pracy badawczej, nadludzką wprost pracowitością i zamiłowaniem do pracy z młodzieżą, był przykładem dla uczniów i współpracowników. Wymagał wiele od innych, ale i od siebie. Wykształcił liczne grono geofizyków, wypromował 13 doktorów. Z grona współpracowników Profesora 10 osób uzyskało stopnie doktorów habilitowanych i tytuły profesorskie. H. Orkisz był autorem lub współautorem kilkudziesięciu prac naukowych publikowanych oraz wielu wykonanych dla instytucji geofizycznych i geologicznych.
Sylwetka Profesora Orkisza byłaby niepełna, gdyby nie wspomnieć o sprawach pozazawodowych. Był entuzjastą piłki nożnej – we Lwowie kibicował „Pogoni”, a po wojnie krakowskiej „Wiśle”. Największą jego przyjemnością i relaksem były niedzielne wycieczki rowerowe. Ale przede wszystkim był oddanym ojcem niemałej rodziny – wraz z żoną, panią Janiną z Mackiewiczów, wychowali i wykształcili siedmioro dzieci.
Sylwetkę tego wybitnego naukowca-geofizyka, który swoją kilkudziesięcioletnią działalność zawodową rozpoczął we Lwowie, a zakończył po pracowitym życiu w Krakowie, scharakteryzowano szczegółowo w monografii 100-lecie geofizyki polskiej 1895–1995.
Od Redakcji: Co to jest geofizyka? Wyjaśnialiśmy w CL 2/97, ale przypominamy: jest to fizyka Ziemi, nauka badająca fizyczne własności Ziemi i jej otoczenia. Do geofizyki ogólnej należą takie zagadnienia, jak magnetyzm ziemski, geotermika, hydrologia, sejsmologia, meteorologia (czyli fizyka atmosfery), badania jonosfery, badania kosmiczne itd. Geofizyka stosowana zajmuje się m.in. poszukiwaniem złóż surowców, posługując się metodami właściwymi dla tej dyscypliny.


JERZY KOWALCZUK, ur. 1926 w Kulikowie. Lata chłopięce spędził w Żółkwi. Uczył się w XI Gimnazjum im. Śniadeckich we Lwowie, maturę uzyskał na tajnych kursach w klasztorze Sacre Coeur we Lwowie. W okresie okupacji niemieckiej i sowieckiej (drugiej) działał w konspiracji (NOW-AK), m.in. drukując prasę podziemną. Po przyjeździe do Krakowa w 1946 r. podjął studia w AGH, uzyskując dyplom inżyniera-geofizyka. Z tą samą uczelnią był związany przez cały okres swej pracy zawodowej w Zakładzie Geofizyki, dochodząc do stopnia profesora zwyczajnego, kierownika zakładu, wicedyrektora Instytutu i prodziekana Wydziału. Jest autorem kilkudziesięciu prac naukowych w swojej specjalności, współautorem podręczników akademickich. Był uczestnikiem wypraw polarnych PAN na Spitsbergen (1957–58). Promotor 15 przewodów doktorskich. W latach 1989–96 był prezesem Oddziału Krakowskiego Tow. Miłośników Lwowa i Kresów Płd.-Wsch., członkiem zarządu Oddziału Stow. „Wspólnota Polska” w Krakowie oraz Świat. Związku Żołnierzy AK. Posiada szereg odznaczeń. Autor Historii geofizyki polskiej (w druku) oraz monografii XI Gimnazjum we Lwowie (rękopis).