Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

Marta Walczewska, STULECIE SZKOŁY SS. NATRE DAME WE LWOWIE

Pierwsze Siostry Szkolne de Nôtre Dame przybyły do Lwowa z Wrocławia, na prośbę abpa Józefa Bilczewskiego, dla prowadzenia prywatnej 9-klasowej szkoły dla dziewcząt. Szkołę otwarto w 1904 roku. Siostry zamieszkały u ss. Boromeuszek, a szkoła – pierwotnie 5-klasowa – mieściła się w budynku Banku Wiedeńskiego przy ul. Jagiellońskiej. Początkowo było 56 uczennic. Pierwszym dyrektorem został ks. Józef Handl. Szkoła rozrastała się, zakupiono więc dwuskrzydłowy gmach przy ul. Ochronek 8. Od lipca 1905 r. mieściła się tu 9-klasowa szkoła powszechna.

W 1912 r., po śmierci przełożonej s. Akwinaty Mierzwy, jej następczynią została s. Stanisława Kostka Blancard, paryżanka, wykształcona w Anglii i Włoszech. Dyrektorką została s. Leopoldyna Pilarska. Szkoła była ultrakwistyczna (dwujęzyczna) – uczono równolegle w języku polskim i niemieckim. Wybuch I wojny światowej przerwał na pewien czas działalność Sióstr Szkolnych de Nôtre Dame, ale w 1916 r. szkoła została znowu otwarta. Z Karwiny w Czechach przyjęto kilka sióstr.

Od 1919 r. funkcjonowała 9-klasowa szkoła z polskim językiem wykładowym. Po wojnie siostry uzyskały około 2 ha ziemi przy ul. Kadeckiej 2 i urządziły tam ogród i sad,
a w latach późniejszych boisko i park szkolny. W budynku klasztornym kształciły się kandydatki do zakonu. Ich prefektką była bł. s. Maria Antonina Kratochwil. Były to ciężkie lata, we Lwowie panował głód. Abp Bilczewski wspomagał materialnie siostry. Kolejną przełożoną została S. Eufemia Kurzydym.

Od 1923 r. siostry prowadziły oprócz szkoły powszechnej – gimnazjum. Dyrektorem od początku, wg życzenia abpa Bilczewskiego, był ks. Rudolf Opacki, absolwent Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie i Uniwersytetu Wiedeńskiego. Był on też kapelanem Harcerstwa Polskiego dla Chorągwi Lwowskiej, oraz moderatorem diecezjalnym Sodalicji Mariańskiej dla uczennic szkół średnich. Równocześnie pełnił funkcję kapelana i kuratora SS Szkolnych de Nôtre Dame. Na stanowisku dyrektora szkoły wytrwał do grudnia 1939, kiedy to zwolniły go władze sowieckie. W latach 1941–44 działał w tajnym nauczaniu we Lwowie. W 1946 r. wyjechał do Gliwic. Umarł w 1964 r.

Grono nauczycielskie szkoły stanowiły w 1/3 Siostry Szkolne de Nôtre Dame, w 1/3 nauczyciele świeccy uczący stale, a 1/3 to wykładowcy dochodzący z innych gimnazjów i Uniwersytetu.

 

Nauczyciele świeccy to: Maria Baczyńska (1925–39) – uczyła gimnastyki i prowadziła harcerstwo, Anna Burzyńska (1934–39) – j. niemiecki i francuski, Anna Czeżowska (1928–34) – j. francuski, j. niemiecki i j. polski, Janina Dalbor-Żlabowa (1927–39) – j. polski, historia, Zofia Iwatiwowa (1934–39) – j. polski, Zofia Jedlińska-Breitowa (matka autorki tego opracowania), 1934–39 – zajęcia praktyczne, dr Ewa Maleczyńska (1928––36) – historia, logika, j. polski, propedeutyka filozofii, Zofia Orliczowa (1928–39) – matematyka, fizyka, chemia, mgr Janina Orska (1935–39) – przyroda, geografia, Maria Terlecka (1928–33) – chór i śpiew, Maria Załęska (1928–34) – rysunki, roboty ręczne, Władysław Żlab (1925–37) – łacina. Religii uczył ks. dyr. Rudolf Opacki i księża: Jan Simoni, J. Gustkowin i Maurycy Turkowski.

We wrześniu 1929 r. Zgromadzenie oddało do użytku gimnazjum nowy, 3-piętrowy budynek przy ul. Ochronek 8a. Były tam sale szkolne, kancelaria, sala konferencyjna, sala gimnastyczna, aula, pracownie, biblioteka, izba harcerska i duża kaplica. Gimnazjum korzystało z parku i boiska szkolnego przy ul. Kadeckiej 2 w tzw. „Morskim Oku”.

Tak jak każda lwowska szkoła, gimnazjum miało odznakę szkolną na berecie i tarczę z numerem szkoły na rękawie płaszcza i bluzki. W szkole Nôtre Dame uczennice miały granatowe mundurki z marynarskim kołnierzem, z naszytymi czerwonymi tasiemkami.

Gimnazjum miało dać uczennicom podstawy rozwoju kulturalnego i przygotować je do studiów wyższych, a także do udziału w życiu społecznym. Klasy pod opieką wychowawczyń tworzyły gminy klasowe. Uczennice wybierały zarząd i patrona, wyznaczały sobie temat pracy. Celem było samowychowanie, samopomoc koleżeńska w nauce, pomoc charytatywna, wyrobienie społeczne i obywatelskie.

Na spotkaniach gmin – 1 do 4 razy w miesiącu – omawiano bieżące sprawy, uczennice opracowywały tematy wg zainteresowań, np. dotyczące teatru, muzyki, wynalazków, zwyczajów, przeczytanych książek. Czytano pamiętniki, utwory uczennic, omawiano problemy życia politycznego, gospodarczego i społecznego. Była samopomoc koleżeńska i kasa udzielająca pożyczek. Zajmowano się też pomocą dla ochronek, biednych rodzin i chorych. Uczennice urządzały Gwiazdkę i Jasełka dla sierot.
W 1930 r. zajęły się działalnością Związku Kresów Zachodnich, urządzając zbiórkę darów dla dzieci polskich w Niemczech. Pieniądze uzyskiwały przez przygotowywanie przedstawień teatralnych i wieczorów muzycznych. To dawało możliwość np. zakupu materiałów na sukienki, które same szyły dla biednych dzieci. Uczennice też przekazywały pieniądze ks. Rękasowi (który prowadził audycje dla chorych w Radiu Lwów) i Towarzystwu Popierania Budowy Szkół (TPBSz).

Uczennice szkoły brały udział w uroczystościach państwowych – 3 Maja i 11 Listopada. W dniu 22 listopada uczestniczyły we mszy św. dziękczynnej za oswobodzenie miasta i odwiedzały Cmentarz Orląt.

W czerwcu 1929 r., w dniu jubileuszu 25-lecia szkoły, ks. abp Twardowski w czasie mszy św. w katedrze poświęcił sztandar szkoły. Sztandar przedstawiał wizerunek Najśw. Marii Panny, a z drugiej strony Godło Państwa i hasło „Bóg i Ojczyzna”. Wydano okolicznościową jednodniówkę.

Od września 1938 r. młodzież całej szkoły była zrzeszona w Szkolnym Kole Ligi Obrony Przeciwlotniczej i Przeciwgazowej (LOPP). Opiekunem koła był prof. Żlab. Uczennice wspierały fundusz LOPP na budowę hydroplanu dla Marynarki Wojennej i fundusz stypendialny im. Żwirki i Wigury. Przez comiesięczną składkę młodzież szkół lwowskich fundowała samolot dla armii. We wrześniu 1933 r. szkoła włączyła się do akcji pożyczki narodowej, deklarując 250 zł na ten cel. W 1934 r. członkinie Koła LOPP oglądały pokazy szybowcowe i spadochronowe na lotnisku w Skniłowie, a w 1935 r. 20 uczennic wzięło udział w lotach. Przy kole LOPP zorganizowano sekcję konstruktorek modeli samolotów. W marcu 1934 r. w klasach V i VI gimnazjum założono Organizację Pracy Obywatelskiej Młodzieży „Straż Przednia”.

Godna uznania jest praca nauczycieli i uczniów w kółkach naukowych. Było kółko polonistyczne, francuskie, filologiczne, koło przyjaciół książki historycznej z sekcją Miłośników Ziemi Czerwieńskiej, kółko geograficzno-krajoznawcze z sekcją ochrony przyrody, koło fizyczne, artystyczne – przygotowujące przedstawienia teatralne, sportowe. Chór szkolny, prowadzony przez SM Cecylię Turek, wystąpił w programie Radia Lwów.

Od 1926 r. istniała w szkole Drużyna Harcerska im. Felicji Sulimirskiej, jako V Lwowska Drużyna Harcerska. Drużynową była prof. Maria Baczyńska. Przyrzeczenia i ślubowanie składały harcerki na Cmentarzu Obrońców Lwowa nad grobem Felicji Sulimirskiej. W szkole powszechnej były zastępy zuchowe. Harcerki uczęszczały na kursy ratownicze, obrony przeciwgazowej, strzeleckie, narciarskie, przysposobienia wojskowego i dla obrony Kraju.

4 lutego 1931 r., w piątą rocznicę założenia harcerstwa w szkole, w radio nadano I Lwowski Kwadrans Harcerski, z gawędą inauguracyjną druhny Marii Baczyńskiej i z występem chóru V Drużyny Harcerskiej.

W r. 1933/34 V Drużyna została wyróżniona kategorią A. Otrzymały ją trzy drużyny na 15 starających się. W marcu 1936 wydano jednodniówkę na X-lecie Harcerstwa, z tekstem Marii Baczyńskiej. W 1929 r. M. Baczyńska zawiązała Koło Przyjaciół Harcerstwa przy V Drużynie. Stwarzało to dobry kontakt z domem. Szkoła organizowała liczne wycieczki. Uczennice wyjeżdżały na „zieloną szkołę” do domu sióstr w Mikuliczynie. Od 1924 r. pracowało Koło Rodzicielskie. Składało się z rodziców, członków wspierających z grona nauczycielskiego, byłych uczniów i przyjaciół szkoły. Mianowano Członków Honorowych.

Jeden lub dwa razy w roku odbywały się wizytacje z ramienia władz państwowych. Podkreślano wysokie kwalifikacje nauczycieli, ich samokształcenie, współpracę i koleżeńskość wśród grona. Poziom nauczania określano jako wysoki, metody nowoczesne, wyrabiające samodzielność i aktywność młodzieży. Te wyniki w pracy naukowo-badawczej zapewniały szkole prawa gimnazjów państwowych, nadawane każdego roku przez Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W roku szkolnym 1937/38 zakład otrzymał prawa publiczne dla gimnazjum na stałe.

We wrześniu 1939 r. zaczęła się we Lwowie okupacja sowiecka. Zajęcia w szkołach rozpoczęto 1 października. Prywatna szkoła Nôtre Dame została przemianowana na Szkołę Średnią nr 21. Zwolniono księdza dyrektora, jego miejsce zajął świecki nauczyciel. Siostry zakonne – nauczycielki zmuszono do przebrania się w stroje cywilne, co było dla nich ciężkim przeżyciem, a szokiem dla uczennic. W dalszym etapie, w 1940 r., etaty w szkole zajęli nowi nauczyciele. Przybyły nowe przedmioty: języki rosyjski i ukraiński, historia Związku Radzieckiego. Siostry musiały opuścić swój dom. Zamieszkały w rodzinach i podjęły pracę jako pielęgniarki w szpitalach.

Obecnie w budynku sióstr na ul. Ochronek nadal mieści się szkoła. Uczą się w niej dzieci ukraińskie. Dyrekcja szkoły miała obchodzić 100-lecie jej istnienia w maju 2005 roku. Czy uroczystość się odbyła? Zaproszenie nie przyszło.

 

* * *

Absolwentkami przedwojennej szkoły SS Nôtre Dame jest wiele wybitnych osób, zasłużonych dla kultury. Po wojnie Siostry Szkolne Nôtre Dame organizowały zjazdy nauczycieli i uczniów dawnej szkoły. Zjazdy te odbywały się w domu Sióstr w Opolu. Kilkakrotnie uczestniczyła w nich moja Matka.

W opracowaniu tym korzystałam z wiadomości uzyskanych od Matki Janiny Wizor z Domu Sióstr w Bielsku-Białej i z pracy magisterskiej Siostry Elżbiety Kupki pt. Zgromadzenie Sióstr Szkolnych de Nôtre Dame w Polsce (1904–1939), opracowanej na Papieskim Fakultecie Teologicznym we Wrocławiu w 1982 roku.