Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Tadeusz Krzyżewski, 80 LAT MATEMATYKI POLSKIEJ

Swoistym fenomenem w dziejach nauki była eksplozja myśli matematycznej w Polsce Odrodzonej w latach 1918–39. Powstała w tym okresie we Lwowie i w Warszawie tzw. polska szkoła matematyczna odniosła poważne sukcesy na wielu polach tej nauki. Szczególnie aktywnym ośrodkiem badań matematycznych stał się Lwów1.
Miasto to, jako stolica dotychczasowej austriackiej prowincji autonomicznej – Galicji, zgromadziło w murach swych uczelni najbardziej obiecujące talenty w tej dziedzinie. Należał do nich prof. Wacław Sierpiński – pod wpływem jego indywidualności utworzyła się także warszawska szkoła topologiczna – jak i dalsi jej przedstawiciele – Stefan Mazurkiewicz, Kazimierz Kuratowski, Bronisław Knaster, Władysław Nikliborc. Wszyscy oni kończyli studia lub w początkowym okresie swej kariery pracowali na stanowiskach naukowo-dydaktycznych na Uniwersytecie lub Politechnice Lwowskiej. Z tego środowiska pochodził również filozof światowej sławy, prof. Jan Łukasiewicz (1878–1956), pracujący w Warszawie nad koncepcjami logiki matematycznej, oraz logik Stanisław Leśniewski (1886–1939). [...]
Lwowska szkoła matematyczna zawdzięcza swe znaczenie głównie profesorom Uniwersytetu oraz Politechniki – Stefanowi Banachowi, Hugonowi Steinhausowi, Stanisławowi Mazurowi, Kazimierzowi Bartlowi, Antoniemu Łomnickiemu, Włodzimierzowi Stożkowi i kilku innym.
Ośrodek lwowski był przede wszystkim znany z fundamentalnych prac w dziedzinie analizy funkcjonalnej, przy czym w kręgu głównego jej twórcy, prof. Banacha, skupiło się grono badaczy, którzy założyli znane pismo fachowe „Studia Mathematica”, rozpowszechnione także i obecnie poza granicami Polski.
Prof. Stefan Banach (1892–1945), prawdziwy geniusz matematyczny, opracował zasadnicze pojęcia i twierdzenia analizy funkcjonalnej, a terminy takie, jak przestrzeń Banacha znane są każdemu matematykowi w świecie. Wypracowane przez Banacha metody oraz odkrycia jego najbliższych współpracowników – Stanisława Mazura, Władysława Orlicza i Juliana Schaudera, wywarły istotny wpływ na każdą niemal gałąź współczesnej matematyki, a także fizyki teoretycznej. Banach, nie mający ukończonych studiów wyższych, odkryty został dla nauki przez prof. Steinhausa. Bawił on pod koniec I wojny światowej w Krakowie. W czasie spaceru po Plantach podsłuchał uczonej dysputy matematycznej Banacha z późniejszym profesorem Ottonem Nikliborcem i pozyskał go dla środowiska lwowskiego. W roku 1920 Banach złożył pracę doktorską, a dwa lata później został mianowany profesorem uniwersytetu. W ciągu swej 18-letniej kariery naukowej opublikował 58 prac o podstawowym znaczeniu.
Indywidualność Banacha wyrażała się również w swoistych metodach poszukiwań twórczych i przyjacielskiej współpracy. Lubił pracować w gronie przyjaciół-matematyków w kawiarnianej atmosferze, przy czym gwar i muzyka nie przeszkadzały mu w koncentracji myśli. Przesiadywał godzinami w słynnej kawiarni Szkockiej, zapisując blat stolika dowodami twierdzeń. Ażeby uniknąć strat, spowodowanych interwencją porządkową kelnerów wycierających zapisy, zakupił Banach potężny zeszyt, w którym były odtąd notowane problemy wymagające rozwiązania, z podaniem przy każdym nazwiska autora i daty. Na odwrocie karty pozostawiano miejsce na ewentualny opis rozwiązania. „Księga Szkocka” stała do dyspozycji każdego matematyka, który o nią poprosił płatniczego, a dla zachęty za rozwiązanie niektórych problemów przewidywane były nagrody, czasem dość dziwne, np. żywa gęś.
Legendarna „Księga Szkocka” o dużej wartości naukowej i historyczno-emocjonalnej przetrwała wojenne burze i obecnie stanowi własność Międzynarodowego Centrum Matematycznego im. S. Banacha w Warszawie2. Po wojnie Księga była nadal prowadzona przez matematyków wrocławskich w latach 1946–58. Przedstawiona na Międzynarodowym Kongresie Matematycznym w Edynburgu w 1958 r. wywołała zrozumiałą sensację wśród Szkotów, nie orientujących się, że jej związek ze Szkocją jest zupełnie specyficzny.
W czasie wojny Banach pozostał we Lwowie, pracując zarówno naukowo, jak i społecznie. Po wkroczeniu do miasta Niemców, narażony na prześladowania, został karmicielem wszy w Instytucie Bakteriologicznym swego kolegi uniwersyteckiego, prof. Rudolfa Weigla, twórcy szczepionki przeciwtyfusowej. Wyniszczony ciężkimi warunkami wojennymi, doczekał się klęski hitlerowców, lecz nie mógł już włączyć się czynnie do odbudowy życia naukowego, zmarł bowiem w sierpniu 1945 r.3
Hugo Steinhaus. Rysunek Antoniego Chodorowskiego
Wielką indywidualnością szkoły lwowskiej był najstarszy spośród jej twórców – prof. Hugo Steinhaus (1887–1972), odznaczający się ścisłością dowodzenia i ogólną inteligencją matematyczną. Posiadał szczególne wyczucie języka i żądał od współpracowników pisania o matematyce precyzyjnym stylem polskim. Był autorem ponad 170 prac, przede wszystkim z zakresu analizy funkcjonalnej, rachunku prawdopodobieństwa i teorii gier. Obok badań podstawowych pociągały go praktyczne zastosowania matematyki i po wojnie objął funkcję opiekuna kilku działów zastosowań matematyki w Instytucie Matematyki PAN.
Prof. Stanisław Mazur (1905–81), równie uzdolniony, otrzymał doktorat uniwersytecki bez odbywania normalnych studiów, a będąc kolejno profesorem we Lwowie, Łodzi oraz Warszawie, początkowo jako najbliższy współpracownik Banacha – był autorem wielu podstawowych prac z analizy funkcjonalnej, zapoczątkował teorię przestrzeni liniowych topologicznych i metod konstruktywnych w matematyce.
Matematycy polskiej szkoły matematycznej pracowali po II wojnie nie tylko w kraju. Wielu z nich doczekało się uznania na uniwersytetach zachodnich. Spośród wychowanków szkoły lwowskiej: Stanisław M. Ulam4 (1909–84), współtwórca bomby wodorowej, i Marek Kac (ur.1914), obaj w USA. Inni zasilili niemal wszystkie ważniejsze uniwersytety i politechniki Polski powojennej5.
Stanisław Ulam. Rysunek Antoniego Chodorowskiego

———————————
1 Jest to skrócona i uaktualniona wersja artykułu, który ukazał się w r. 1978 w miesięczniku „Polska” (nr 12).
2 Wedle innych źródeł „Księga Szkocka” znajduje się w Ameryce. Jak jest naprawdę?
3 Stefan Banach został pochowany w grobowcu rodziny Riedlów na Cmentarzu Łyczakowskim. W CL 2/97 pisaliśmy o zamierzonej budowie pomnika Banacha w Krakowie.
4 Patrz omówienie autobiograficznej książki S.M. Ulama w CL 3/97.
5 Warto przeczytać:
Kazimierz Kuratowski: Pół wieku matematyki polskiej 1920–1970. Wspomnienia i refleksje. Wyd. Wiedza Powszechna, Warszawa 1973.
Hugo Steinhaus: Wspomnienia i zapiski. Wyd. ANEKS, Londyn 1992.

TADEUSZ KRZYŻEWSKI, ur. 1911 we Lwowie. Absolwent Akademii Handlu Zagranicznego we Lwowie oraz uczelni ekonomicznych w Krakowie i Berlinie, dr nauk hum. Uniwersytetu Jagiellońskiego. W latach 1937–39 był kierownikiem Biura Propagandy i Turystyki Zarządu M. Lwowa i rzecznikiem prasowym prezydenta miasta. Redagował periodyki: „Turysta we Lwowie” i „Małopolski Informator Turystyczno-Komunikacyjny”. Opublikował broszury oraz zredagował kilkadziesiąt wydawnictw propagujących Lwów. Od czasu wysiedlenia ze Lwowa mieszka w Krakowie. Był więziony za współpracę z lwowską AK. Pracował na stanowisku naukowo-dydaktycznym na Politechnice Krakowskiej; obecnie na emeryturze. W latach 1970–89 opublikował ok. stu artykułów na tematy lwowskie w biuletynie Koła Lwowian w Londynie „Lwów i Kresy”. W 1995 roku wydał Księgę humoru lwowskiego. Na druk czekają gotowe Przysmaki lwowskie.