Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

LITIATYN / KOTÓW / RENIÓW / SZCZUROWICE / ZAŁOŹCE

LITIATYN
Wieś w pow. brzeżańskim, woj. tarnopolskim, położona o 12 km na płd.wsch. od Brzeżan, nad potokiem Litiatyńskim, 371 m n.p.m. Z końcem XIX w. liczyła ok. 730 mieszkańców. Wieś przecinał gościniec brzeżańsko-podhajecki. Pracowała tu gorzelnia i młyn. Z historii wiadomo tylko, że w XVIII w. Litiatyn należał do rodziny Bylinów, zaś w 2. poł. XIX w. do Bogdanowiczów, Stanisława i jego syna Karola.
Parafia rzym.kat znajdowała się w Kozowej, gr.kat. w Potutorach (na miejscu była cerkiew filialna). Od płd.wsch. do wsi przylegał folwark Obozowisko, założony przez Stanisława Bogdanowicza na terenie, gdzie wg tradycji obozował król Jan III w pochodzie na Podhajce. Znajdują się tam dwa źródła, z których jedno nazywane było „stołową kiernicą”, gdyż miano z niego czerpać wodę dla króla i jego otoczenia.
Przy gościńcu stała kamienna figura Matki Boskiej, ufundowana w 1747 r. przez syna Krzysztofa Byliny, właściciela Litiatyna.
(M.T.)

KOTÓW
Wieś w pow. brzeżańskim, woj. tarnopolskim, położona nad Złotą Lipą i utworzonym przez nią stawem. Rozciągał się stąd malowniczy widok na dolinę Złotej Lipy i ujmujące ją z obu stron stoki jaru. Z końcem XIX w. Kotów liczył ok. 760 mieszkańców. Należał do parafii rzym.kat. w Brzeżanach, zaś gr.kat. w Rybnikach. Był pierwszą w tym rejonie wsią, w której zaprowadzono uprawę kukurydzy.
O historii Kotowa brak wiadomości. Zachowany jeszcze w latach osiemdziesiątych XIX w. kawałek wału ziemnego i grobla stawowa wskazują na istnienie w dalszej przeszłości zameczku obronnego. Na jego miejscu w 2. poł. XIX w. stał dwór. W tym czasie majątek należał do Stanisława Potockiego. Pod koniec stulecia właścicielami wsi mieli być Poradowscy.
(M.T.)

RENIÓW
Położenie. Wieś w pow. zborowskim (dawniej brodzkim), woj. tarnopolskim, 4 km na płd. wsch. od Załoziec, położona na prawym brzegu Seretu. Od płd. ograniczona stawem Reniowskim (nazwa wymieniona już w r.1546) lub Wertełeckim (314 m n.p.m.), od wsch. lasem (384 m n.p.m.). Liczba mieszkańców wynosiła poniżej tysiąca, mieszana, z lekką przewagą ilościową ludności ruskiej nad polską. Położony na drugim brzegu Seretu przysiółek Nowosiółka miał ludność czysto polską.
Historia. Wieś istniała już w XVI w., a wg miejscowego podania założycielem osady miał być Hryń lub Hreń, który się tu pobudował. Reniów należał do dóbr załozieckich i wraz z nimi kolejno zmieniał właścicieli (zob. Załoźce). Ludność zajmowała się rolnictwem i pasterstwem (hodowla owiec), z którym zapewne wiązała się tradycja tkactwa ludowego.
Parafie rzym.kat. i gr.kat. znajdowały się w Załoźcach. W 1908 r. z inicjatywy wójta wsi, Macieja Dayczaka, wybudowano kościół filialny pw. MB Królowej Korony Polskiej, jednonawowy z wieżą, z kamienia łamanego. Autorem projektu był syn wójta, Wawrzyniec Dayczak, wtedy student Politechniki Lwowskiej, wykonawstwo zaś powierzono mistrzowi budowlanemu z Sieniawy, Stawarskiemu. Kamień na budowę podarował ówczesny właściciel wsi, Tadeusz Cieński; rodzina ufundowała również harmonię i ołtarz w stylu zakopiańskim (projektu Malacha, absolwenta szkoły w Zakopanem) z obrazem MB Częstochowskiej. W czasie działań wojennych w 1915 r. kościół został przez Niemców wysadzony w powietrze,
a budulec użyty do budowy dróg. Zniszczeniu uległa wówczas też większość starej drewnianej zabudowy wsi. Ludność wcześniej ewakuowano do Czech. W 1927 r. arch. W. Dayczak opracował projekt odbudowy kościoła, skromniejszy, bez wieży. Wykonawcą był mistrz murarski z Załoziec, Góral.
Zabytki. Cerkiew filialna gr.kat. z końca XIX w., murowana, usytuowana na miejscu starszej, drewnianej, budowana przez Stawarskiego. Kapliczka drewniana z figurą św. Jana Nepomucena, w stylu rokokowym z w. XVIII. Budynek dworski, zwany „starą karczmą”.
(M.D.D.)

SZCZUROWICE
Położenie. Miasteczko w pow. radziechowskim, woj. tarnopolskim, o 32 km na wschód od Radziechowa. Położone na lewym brzegu górnego Styru, w otoczonej lasami malowniczej okolicy, na wys. 202 m n.p.m. W okresie międzywojennym liczyło ok. 1,5 tys. ludności.
Historia. Początkowo były Szczurowice wsią w starostwie buskim, w gęsto zalesionym, podmokłym terenie – w tzw. lesie wodnym. Jej początki nie są znane. Zygmunt I nadał tutejsze wójtostwo Mołdawianinowi, Hryciowi Dubinie (kolonizacja wołoska); w 1539 r. zostało ono wykupione przez jednego z Łaszczów z pobliskiego Strzemilcza.
Nadanie Szczurowicom – z inicjatywy starosty buskiego Jakuba Secygniowskiego – w 1529 r. praw miejskich wiązało się z ich znaczeniem jako miejsca przeprawy przez Styr (na szlaku łuckim i krzemienieckim). Najwcześniejszy układ przestrzenny miasteczka nie jest znany; nowy powstał ok. połowy XVI w., kiedy starostą buskim był kasztelan poznański Andrzej Górka, i miał zarys prostokątny; wówczas też wybudowano tam zamek. W r.1647 Szczurowice i okoliczne wsie odłączono od starostwa buskiego, tworząc starostwo szczurowickie. Jako królewszczyznę dzierżyli je m.in. Sobiescy, Jan Cetner, Jan Karol Mniszech oraz Ignacy Myszka-Chołoniewski, który wykupił je od rządu austriackiego. W czasach dzierżawy Mniszchów istniała w Szczurowicach drewniana rezydencja; później Chołoniewscy przenieśli swą rezydencję do Łopatyna (zob. CL 1/98).
Początki kościoła łacińskiego w Szczurowicach nie są znane; pierwsza wzmianka o parafii pochodzi z r.1604 (należała wówczas do diecezji łuckiej). Powtórnie erygowano parafię w latach 1661–63 z fundacji króla Jana Kazimierza. Wówczas też powstał pierwszy murowany kościół pw. św. Trójcy (po pierwszym rozbiorze parafię włączono do archidiecezji lwowskiej). Istniała także parafia grekokatolicka z cerkwią pw. Podwyższenia Krzyża Św.
Szczurowice kilkakrotnie były niszczone – w czasie wojen z Kozakami, w wyniku pożaru w 1884 r. i podczas I wojny światowej; w r. 1917 kościół został przez wojska austriackie wysadzony w powietrze. Na początku lat 20. wzniesiono drewnianą kaplicę, a wkrótce, staraniem ks. Jana Witka, rozpoczęto budowę nowego, murowanego kościoła; w r. 1939 bliski był ukończenia.
Właścicielem dóbr ziemskich w Szczurowicach (150 ha) był w okresie międzywojennym Eustachy Horodyński.
Zabytki. Na cmentarzu kilka pięknych rzeźb nagrobkowych, prawdopodobnie dłuta lwowskiego twórcy Pawła Eutelego. Na rynku stał obelisk upamiętniający Konstytucję 3 Maja. Zachował się niedokończony kościół sprzed II wojny, dziś służący jako magazyn. Część wyposażenia kościoła znajduje się obecnie w Goworowicach k. Otmuchowa.
(T.K.)

ZAŁOŹCE
Położenie. Miasteczko w pow. zborowskim, woj. tarnopolskim, położone o 24 km na płd.wsch. od Zborowa. Rozłożone na obu brzegach Seretu, który tworzy tu duży staw Załoziecki. Część miasteczka po płd.wsch. stronie stawu nazywa się Załoźce Nowe. Przed II wojną liczba ludności Załoziec wynosiła ok. 5000. Zatrudnienie dawały fabryka wódek, gorzelnia, cegielnia oraz handel ziemiopłodami.
Historia. W XV w. Załoźce należały do rozległych dóbr oleskich, które po śmierci Jana z Sienna (2. poł. XV w.) przypadły jego synowi Piotrowi, po tym zaś odziedziczyła je jego córka Jadwiga, zamężna za Marcinem Kamienieckim, wojewodą podolskim. Z ówczesnych dokumentów wynika, że w tym czasie Załoźce miały już prawa miejskie. Cła od towarów pobierane w Załoźcach stanowiły w XVII w. znaczną część dochodów województwa podolskiego. W 1516 r. M. Kamieniecki rozpoczął budowę zamku, a jego syn Jan ufundował w 1547 r. i uposażył parafię rzym.kat. Po śmierci Jana Załoźce wraz z zamkiem i okolicznymi wsiami przypadły jego najmłodszemu synowi, Stanisławowi, podkomorzemu lwowskiemu. Przy końcu XVI w. przeszły w ręce księcia Konstantego Wiśniowieckiego, wojewody ruskiego, który rozbudował i umocnił zamek, czyniąc z niego drugą po Wiśniowcu siedzibę rodu. W 1603 r. Wiśniowiecki gościł przez dłuższy czas na zamku Dymitra Samozwańca, i tu snuły się nici polityki moskiewskiej. W 1639 r. ufundował kościół i klasztor augustianów, lecz już w 1655 r. zostały one zniszczone przez Kozaków i potem ich nie odbudowano. Po Konstantym dziedzicem Załoziec został jego wnuk Dymitr. Podczas wojen kozackich w 1649 r. zamek został złupiony i zniszczony. Ks. Dymitr odbudował go i częściowo przywrócił dawną świetność. W następnych latach zamek opierał się najazdom nieprzyjacielskim. W 1675 r. Turcy odstąpili od oblężenia, paląc miasto.
Po wygaśnięciu Wiśniowieckich (1743), właścicielem dóbr załozieckich został przez koligacje rodzinne hetman w. kor. Józef Potocki (jego żona Wiktoria z Leszczyńskich była córką Wiśniowieckiej). Potocki dbał bardzo o swoją zamkową siedzibę w Załoźcach, często w niej przebywał i tam umarł. Jego wnuk Piotr w latach 1768–72 sprzedał Załoźce wraz z zamkiem, meblami, ozdobami w nim będącymi i ogrodem włoskim oraz 13 wsiami Michałowi Ronikierowi, cześnikowi litewskiemu (dobra te przynosiły 86 tys. złp. dochodu rocznego). W 1790 r. dobra załozieckie zostały zakupione przez Ignacego Miączyńskiego, galicyjskiego działacza gospodarczego, który założył w zrujnowanym zamku manufakturę sukienniczą i wyposażył ją w sprowadzone z Anglii krosna tkackie. Manufaktura po kilku latach została zlikwidowana i zamieniona na wytwórnię koców, która także nie istniała długo. Przetrwał natomiast do II wojny światowej szpital, ufundowany przez Miączyńskiego w 1801 r. w odbudowanym na ten cel poklasztornym budynku augustiańskim. Fundator osadził w szpitalu siostry miłosierdzia (szarytki), sprowadzone z Brodów po spaleniu się ich tamtejszego domu.
Po Miączyńskich dobra załozieckie przeszły w 1. poł. XIX w. na Dzieduszyckich z Pieniak. Właścicielem Załoziec był przez długie lata Włodzimierz Dzieduszycki, przyrodnik, założyciel Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie, protektor rękodzieła ludowego (ożeniony z Miączyńską). Na jego polecenie wyburzone zostało przednie skrzydło zamku, a w pozostałej części założył browar, który istniał jeszcze w XX w. Po Włodzimierzu Załoźce objął jego zięć Tadeusz Cieński, działacz polityczny, a po nim jego spadkobiercy. W czasie I wojny światowej, w sierpniu 1916 i lipcu 1917 r., Załoźce i ich okolice były widownią zaciętych walk.
Zabytki. Kościół parafialny rzym.kat. z XVI w., murowany z kamienia łupanego, na planie prawie równoramiennego krzyża. Gruntownie przebudowany w 1. poł. XVIII w.; fasada z 1730 r., kruchta z 1803 r. W kościele grobowce książąt Konstantego Wiśniowieckiego, wojewody ruskiego i jego syna Janusza, koniuszego koronnego z 1. poł. XVII w.
Klasztor poaugustiański z 1. poł. XVII w., przebudowany z pocz. XIX w. Cerkiew gr.kat. z 1740 r., murowana, na rzucie prostokąta, ze skromną barokową fasadą. Przy cerkwi dzwonnica rokokowa oraz figura MB z XVIII w.
Czasy obecne. Kościół parafialny pw. Niepokalanego Poczęcia NPM, oddany do kultu, częściowo odremontowany, obsługiwany obecnie przez księży Andrzeja Maliga i Andrzeja Machowskiego, dojeżdżających z Tarnopola. W Załoźcach żyje ok. 100 rodzin polskich.
(M.T.)


Objaśnienie sygnatur autorskich:

M.D.D. Maria Dayczak Domanasiewicz
M.T. Maria Taszycka
T.K. Tadeusz Kukiz