Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Wojciech Hausner, OTTO HAUSNER

W roku 1827 w spolonizowanej już rodzinie Karola (?) Hausnera w Brodach urodził się syn Otto. Szkołę średnią ukończył we Lwowie, a następnie studiował medycynę w Wiedniu (1844–47) i Berlinie (1848). Jako członek Legii Akademickiej wziął udział w berlińskich wypadkach marcowych1. W październiku 1848 roku w czasie walk na moście Tabor w Wiedniu został lekko ranny. Po rewolucji ukończył agronomię na akademii w Hohenheim. Mimo tej burzliwej młodości szybko się ustatkował. W r. 1850 ożenił się z Aleksandrą Kownacką, spokrewnioną z rodziną Borkowskich. Osiadł na wsi – początkowo w Rytarowicach w Samborskiem, potem w Lwowskiem – zajmując się gospodarką. Pomocne mu w tym były zapewne studia agronomiczne2.
Był duchem niespokojnym. Po sprzedaniu majątku zajął się studiami nad statystyką, ekonomią i historią sztuki. Rodzinną firmę pradziadka i dziadka objął brat Alfred. W r. 1864 Otto wydał pisany po niemiecku dwutomowy słownik bitew od początku dziejów ludzkości. Przemierzając w licznych podróżach całą Europę, z dużą radością odwiedzał Włochy, wydając nawet w języku francuskim książkę o włoskim malarstwie i architekturze3. Wędrówki Ottona przypadły akurat w okresie zrywu powstania styczniowego. We wspomnieniach dr. Jana Stelli-
-Sawickiego fakt ten posłużył za przykład negatywnej postawy części społeczeństwa galicyjskiego wobec powstania 1863 roku. Pisał on, że drudzy, oddawszy majątki swe Żydom w arendę (Hausner), powynosili się do różnych krajów niemieckich na czas trwania ruchu narodowego4.
W roku 1870 Otto Hausner rozpoczął karierę polityczną. Z grupy większej własności wybrano go do Rady Powiatowej we Lwowie. Wkrótce został także delegatem Galicyjskiego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, członkiem Rady Zawiadowczej Kolei Karola Ludwika i członkiem Komitetu Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarczego. Drogę torowały mu cechy osobiste oraz zapewne związki z ziemiańskimi rodzinami Mierów i Borkowskich5.
Rynek w Brodach w XIX w. Lit. i rys. K. Auer
W 1873 r., według nowej ordynacji wyborczej, odbyły się w systemie kurialnym wybory do wiedeńskiej Izby Poselskiej. 49 posłów w Kole Polskim podzieliło się na trzy ugrupowania: „podolaków”, „konserwatystów” i ugrupowanie liberalno-demokratyczne. W tym ostatnim znaleźli się m.in. F. Smolka, L. Skrzyński, L. Wolski i – od lutego 1878, od przejęcia mandatu w okręgu 9. Sambor-Stare Miasto-Turka-Drohobycz-Rudki – Otto Hausner6. Wcześniej znalazł się w sejmie krajowym jako delegat Izby Przemysłowo-Handlowej w Brodach. Był tam członkiem wielu komisji, zwłaszcza zajmujących się zagadnieniami gospodarczymi. W latach 1874–78 był zastępcą członka Wydziału Krajowego. Poczuwając się do reprezentowania interesów mieszczan, zabiegał o powiększenie liczby miejskich posłów i zmianę ordynacji wyborczej dla izb handlowych.
Konserwatywna większość Koła Polskiego we Wiedniu udzielała rządowi poparcia w sprawie okupacji Bośni. Prezes Koła, K. Grocholski, nie dopuszczał członków mniejszości do samodzielnych wystąpień podczas debat parlamentarnych, w tym także w sprawach polskich. Przeciw temu wystąpił Hausner, niestety na wiosnę 1878 r. został odrzucony jego wniosek o zmianę regulaminu Koła. Sześciokrotnie domagał się prawa przemawiania w Izbie. W takiej sytuacji wraz z dwoma kolegami wystąpił z Koła, a w parę miesięcy później, biorąc udział w debacie nad sprawą okupacji Bośni-Hercegowiny, nazwał zabór tych prowincji słowiańskich grabieżą i potępił politykę rządu. Jego Książęca Wysokość Książę Lichtenstein przedstawił nam w związku z nowo pozyskanymi prowincjami – Bośnią i Hercegowiną – szereg kwestii; zapytywał nas, czy ta zdobycz przypadła nam ze względu na położenie geograficzne, na nasze obyczaje i na poniesione przez nas koszta; nie mówił natomiast tylko o prawnym aspekcie zagadnienia. Jeśliby miał mówić o prawnym aspekcie, odpowiedziałbym mu na to, że zdobycz bez tytułu prawnego, bez działań wojennych i bez prowokacji zrealizowana, stanowi ciężkie bezprawie, stanowi rabunek kraju (...), który ja, zarówno jako człowiek, jak i austriacki obywatel, muszę napiętnować, ale także jako Polak potępić (...) ponieważ w taki sam sposób, bez prawnego tytułu, bez przypadku wojny i bez prowokacji podzielono i zniszczono moją ojczyznę (...). Moim zdaniem Polak nie może przyłożyć ręki do podobnego wydarzenia.
Powiedział to człowiek, którego rodzina dwa pokolenia wcześniej przybyła z terenu Moraw. Wystąpienie to przysporzyło mu popularności w Wiedniu i Lwowie. Kornel Ujejski powiedział: – Niech będą błogosławione usta, które wypowiedziały te słowa. Otto Hausner został honorowym obywatelem Lwowa i kilku innych miast. Kiedy w listopadzie przybył do Lwowa, powitały go manifestacje mieszczan, a policja starła się z młodzieżą akademicką. Oczywiście entuzjazm nie był powszechny. Przeciwko wystąpieniu Hausnera w parlamencie wiedeńskim protestował dr Julian Czerkawski, negatywnie oceniając pomysł nadania Hausnerowi honorowego obywatelstwa Lwowa. Z kolei „Czas” pisał o nim: parlamentarny dezerter, agent turecki, galicyjski targowiczanin. „Podolak”, Dawid Abrahamowicz, w liście otwartym stwierdził, że O. Hausner zaszkodził interesom Polski7.
Przed wyborami 1879 roku okazało się, że „secesjoniści” nie mogą liczyć na poważniejsze poparcie wśród szlachty. W tej sytuacji, w czerwcu, Hausner oświadczył, że po wyborach wstąpi ponownie do Koła Polskiego. Wybrany posłem z Sambora, Drohobycza i Stryja stał się jednym z filarów Koła.
Wobec zbliżającego się 50-lecia powstania listopadowego, we Lwowie zawiązano komitet w składzie: A. Młocki, hr. L. Dunin-Borkowski, F. Smolka, O. Hausner, T. Romanowicz i J. Horoszkiewicz. Uroczystości 29 listopada 1880 r. rozpoczęły się nabożeństwem w kościele oo. Dominikanów, celebrowanym przez opata z Żółkwi, oficera artylerii w wojnie 1831 roku, ks. Nowakowskiego. Obok około stu uczestników powstania obecni byli członkowie Rady Miejskiej, ubrani w kontusze i żupany, z karabelami. Tłum ludzi stał na przykościelnym placu i w sąsiednich uliczkach. W sali Kasyna Miejskiego chór zaśpiewał kantatę Niewiadomskiego do słów Kornela Ujejskiego. W imieniu władz miejskich wystąpił Otto Hausner. Zwrócił uwagę, że gdyby nie powstanie, polski strumyczek rozpłynąłby się w rosyjskiej rzece. Rosjanie w dniu 1 września szumnie obchodzili rocznicę zdławienia powstania na tym tle Hausner skrytykował poglądy stańczyków8.
Na początku lat 80. współpracował Hausner z Tadeuszem Romanowiczem i „Nową Reformą”, której dostarczał wiadomości z Rady Państwa. W r. 1885 ponownie został posłem z okręgu 7. Sambor-Stryj-Drohobycz. W 1886 r. posłowie demokratyczni utworzyli umiarkowany klub lewicy sejmowej. Na jego czele stanął Euzebiusz Czerkawski, uznawany przez Hausnera za konserwatystę. W r. 1889, wobec niewybrania Czerkawskiego, przewodnictwo 21-osobowego klubu lewicy objął Otto Hausner (ale sytuację skomplikowała śmierć Hausnera). Z klubu lewicy pod koniec lat 90. wyrósł Polski Klub Demokratyczny. Relacje z wydarzeń znajdujemy w korespondencjach Hausnera do petersburskiego „Kraju”9.
W marcu 1889 Otto Hausner przemawiając w wiedeńskiej Radzie Państwa odniósł się do problemu miejsca Polaków w monarchii austro-węgierskiej, opisując sytuację Włochów w Szwajcarii, gdzie pozostali wiernymi obywatelami związku szwajcarskiego. A dlaczego? Ponieważ ich narodowe postulaty w związku tym są całkowicie zaspokojone, tak samo jak we Włoszech. Podstawą takiego myślenia był patriotyzm demokratów, rozumiany jako kontynuacja romantycznego patriotyzmu, zasadzającego się na dwóch elementach: godzeniu walki o wolność narodową i indywidualną, oraz w dążeniu do odbudowy przedrozbiorowej Rzeczypospolitej w niezmienionym kształcie.
Z takiego poglądu wynikała teza, że dla uniknięcia konfliktu m.in. z Ukraińcami Polska nie powinna być państwem narodowym, lecz państwem równouprawnionych narodowości10.
Otto Hausner zmarł w nocy 26/27 lutego 1890 roku we Lwowie. Pochowany został w Brodach, gdzie pomnik nagrobny na jego mogile wykonał Cyprian Godebski. Pozostawił syna Witolda, znanego prawnika.

________________

1 Rozruchy związane z Wiosną Ludów w roku 1848.
2 Adam Galos, Otto Hausner, PSB IX/2.
3 Ibidem.
4 Galicja w dobie autonomicznej (1850–1914). Wybór dokumentów, oprac. Stefan Kieniewicz, Wrocław 1952.
5 Adam Galos, op.cit.
6 Józef Buszko, Polacy w parlamencie wiedeńskim 1848-1918, Warszawa 1996.
7 Adam Galos, op.cit.; Józef Buszko, op.cit.; Mowa Dra Juliana Czerkawskiego przeciwko nadaniu obywatelstwa honorowego p. O. Hausnerowi miana 9 listopada 1878 r. na posiedzeniu Rady M. Lwowa, Kraków 1878.
8 Stanisław S. Nicieja, Cmentarz Łyczakowski we Lwowie, Wrocław 1988.
9 Maciej Janowski, Inteligencja wobec wyzwań nowoczesności. Dylematy ideowe polskiej demokracji w Galicji 1889–1914, Warszawa 1996.
10 Ibidem.