Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

KOROPIEC / MIKULIŃCE / PIENIAKI / POTURZYCA / RAJ / ŻURAWNO

Hasła zawarte w niniejszym numerze odnoszą się do miejscowości, związanych z czynnymi do II wojny historycznymi rezydencjami rodowymi. We wcześniejszych numerach omawialiśmy m.in. Świrz, Radziechów, Rozdół.

KOROPIEC
Wieś w pow. tłumackim, woj. tarnopolskim, położona nad rzeką Koropiec, w pobliżu jej ujścia do Dniestru. Na przeł. XIX/XX w. Koropiec liczył ponad 2800 mieszkańców. Parafie obu obrządków katolickich znajdowały się na miejscu.
Historia. Do pocz. XVI w. Koropiec należał do dóbr królewskich. Pierwszy kościół parafialny wybudowany tu został w 1421 r. W 1615 r. wieś była już własnością Stefana Potockiego, wojewody bracławskiego. Dziedziczona w rodzinie Potockich przez dwa stulecia, przy końcu XVIII w. nabyta została przez Mysłowskich h. Rawicz. Nowi właściciele w pocz. XIX w. wybudowali klasycystyczny pałacyk. W 2. poł. XIX w. właścicielem był Alfred Mysłowski, zamiłowany hodowca koni i uczestnik wyścigów. Żoną jego była Helena z Młockich, jedna z uznanych piękności Lwowa. Ich syn, Alfred jr, sprzedał Koropiec w 1893 r. Stanisławowi Badeniemu, marszałkowi Sejmu galicyjskiego, po nim zaś majątek przypadł najmłodszemu jego synowi, Stefanowi, który był jego właścicielem do 1939 r.
Zabytki. Pałac w stylu tzw. renesansu wiedeńskiego powstały z przebudowy pałacyku Mysłowskich, dokonanej przez Stanisława Badeniego w latach 1893–1906. Założony na planie wydłużonego prostokąta, trzynastoosiowy, dwukondygnacjowy, o monumentalnej fasadzie frontowej i trzema portykami kolumnowymi. Wewnątrz sufity zdobione sztukateriami, najbogatszymi na plafonie jadalni. Dekorację ścian sali balowej stanowiły trzy rzędy portretów królów polskich (kopie obrazów Jana Matejki, malowane przez Marcelego Maszkowskiego). Ze względu na czas budowy pałacu, cenniejsze meble i dzieła sztuki należały w nim do rzadkości. W latach 1914–20 pałac został gruntownie zdewastowany, zdarto ze ścian wszystkie portrety królewskie, powyrywano z ościeży drzwi i okna. W okresie międzywojennym pałac został przywrócony do stanu pierwotnego, nie odtworzono tylko portretów królewskich.
Park krajobrazowy otaczający pałac rozciągał się na powierzchni blisko 200 ha. Ostateczny wygląd nadał mu Arnold Roehring, twórca Parku Stryjskiego we Lwowie. Utrzymaniem parku zajmowało się 30 ogrodników. Do parku przylegały rozległe plantacje drzew morelowych i orzecha włoskiego.
Czasy obecne. W Koropcu czynny jest kościół parafialny pw. św. Mikołaja, do którego dojeżdża ks. infułat Ludwik Rutyna z Buczacza.
(M.T.)

MIKULIŃCE
Położenie. Miasteczko w pow. i woj. tarnopolskim, nad Seretem, w odległości 25 km na płd. od Tarnopola i 4 km od linii kolejowej Tarnopol-Kopyczyńce. W latach międzywojennych liczyło ponad 3600 mieszkańców. Pracowały tu młyny, browary, gorzelnia, fabryka octu. Odbywały się targi bydło.
Historia. Początki Mikuliniec związane są z osobą Anny z Sieniawskich, żony Wawrzyńca Spytka Jordana, która ok. połowy XVI w. wybudowała warowny zamek na płn. od istniejącej tu osady, na cyplu ujętym półkolem rzeki. Dzięki jej staraniom, na mocy przywileju króla Zygmunta III, Mikulińce otrzymały w 1595 r., miejskie prawo magdeburskie. Jednocześnie król ustanowił trzy jarmarki roczne oraz uwolnił mieszkańców na lat 10 od wszelkich podatków i ceł. Po śmierci Anny Jordanowej Mikulińce przypadły jej córce Zofii, żonie Samuela Zborowskiego. Następnie dziedzicem został syn Zborowskich, Aleksander, wsławiony męstwem w czasie wojen moskiewskich. Obrał on sobie na stałą siedzibę zamek mikuliniecki, który przeżywał wówczas najświetniejszy okres w swoich dziejach. W 1634 r. odkupił Mikulińce wraz z zamkiem od spadkobierców Zborowskiego Stanisław Koniecpolski, hetman w. kor. Podczas wojen kozackich zamek został zdobyty i zniszczony, odbudował go jednak wkrótce syn Stanisława, Aleksander Koniecpolski. W 1674 r. Turcy oblegli zamek i gdy po piętnastodniowej obronie załoga złożyła broń, większość jej wymordowali, część zaś uprowadzili wraz z mieszkańcami miasteczka. Od Koniecpolskich Mikulińce przeszły na Sieniawskich, od nich na Lubomirskich. Ok. poł. XVIII w. klucz mikuliniecki zakupiła Ludwika z Mniszchów Potocka. Na jej prośbę August III odnowił przywilej lokacyjny dla Mikuliniec, gdyż pierwotny dokument zaginął. Ludwika Potocka ufundowała w Mikulińcach kościół parafialny i powierzyła opiekę nad nim sprowadzonym przez siebie księżom wincentynom (misjonarzom). Obsługiwali oni parafię w latach 1780-85, opiekując się jednocześnie dawnym drewnianym kościołem. Potocka również nad miastem wspaniały wystawiła pałac. W testamencie zapisała Mikulińce swemu bratankowi, Józefowi Mniszchowi. Po jego śmierci przed 1799 r. sprzedali dobra Piotrowi Konopce h. Nowina, który dorobił się znacznego majątku jako zarządca kopalni soli w Wieliczce i Bochni.
W 1801 r. Piotr Konopka podarował Mikulińce wraz z przedmieściami Wolą Mazowiecką i Wolą Krzywicką oraz okolicznymi wsiami swemu synowi Janowi. Nowy właściciel dokładał wielkich starań, by podnieść miasto pod względem gospodarczym. W Woli Krzywickiej, której nazwę zmienił na Konopkówkę, urządził w latach 1820–22 zakład kąpielowy przy źródle siarczanym, znanym od 1628 r. Wybudował łazienki, dom zdrojowy i inne budynki potrzebne do funkcjonowania zdrojowiska. Zakład cieszył się przez pewien czas dużym powodzeniem jako jedyny na terenie Podola. Podupadł po rozbudowie linii kolejowej, umożliwiającej wyjazdy do wód zagranicznych. W 1828 r. Konopka założył w zamku mikulinieckim fabrykę sukna, która wszakże z powodu kłopotów z transportem i konkurencji fabryk austriackich szybko upadła. Wspólnie z żoną, Józefiną z Miączyńskich, założył w Mikulińcach warsztaty koronkarskie, których wyroby były szeroko znane i cenione na całym Podolu. Sprowadził wreszcie do Mikuliniec kolonistów niemieckich i nadał im grunta na założenie gospodarstw sadowniczo-warzywnych. Za czasów Jana Konopki działalność handlową rozwinęli miejscowi Żydzi, którzy zajęli się eksportem włókna konopnego oraz miodu i wosku. Wysyłali także duże ilości jaj kurzych do Hamburga i Anglii. Ponieważ małżeństwo Konopków było bezdzietne, Mikulińce odziedziczyła po nich bratanica Józefiny, Stefania z Miączyńskich, żona Kazimierza Konopki, bratanka Jana. Kolejno majątek przypadł ich córce Józefie, żonie Mieczysława Reya z Przecławia, posła do Sejmu Krajowego, działacza społecznego. Po owdowieniu Józefa wraz z córką Heleną prowadziła założony i utrzymywany przez siebie szpital w Mikulińcach.
Zabytki. Kościół pw. Trójcy św., ufundowany przez Ludwikę Potocką, zbudowany w latach 1761--79, wg wykonanego przez Augusta Moszyńskiego projektu, wzorowanego na Hoffkirche (kościół dworski) w Dreźnie, dziele Gaetano Chiaveriego. Trójnawowy, z fasadą zarysowaną linią wklęsło-wypukłą, ozdobioną kamiennymi rzeźbami, w części środkowej przechodzącej w wieżę. Wyposażenie stanowił zespół ołtarzy drewnianych i ambona sprzed 1779 r. Rzeźby ołtarzowe wykonać miał Marcin Twardowski, snycerz mikuliniecki. W 1859 r. po pożarze kościół otrzymał nowy dach gontowy. Polichromia wnętrza powstała zapewne w czasie remontu kościoła w 1891 r. W r. 1929 przeprowadzono gruntowną restaurację kościoła pod kierunkiem prof. Witolda Minkiewicza i inż. Adama Mściwujewskiego. Po II wojnie kościół służył kolejno za koszary, welodrom, magazyn zbożowy, pokątny dom publiczny, magazyn soli do posypywania dróg.
Klasztor ks. Misjonarzy, fundowany ok. 1780 r. przez L. Potocką, murowany z cegły, piętrowy, z mansardowym dachem i klasycystyczną fasadą od strony ogrodu. Obecnie zdewastowany. Na wschód od kościoła dawny cmentarz z resztkami nagrobków.
Pałac, powstały przez gruntowną przebudowę pałacu L. Potockiej, dokonaną w latach 20. lub 30. XIX w. w stylu późnego empire. Składa się z korpusu środkowego i dwóch oficyn bocznych, połączonych z nim galeriami, tworząc razem kształt podkowy. Wnętrze mieściło wiele dzieł sztuki (portrety rodzinne, brązy, srebra, porcelana), bogato zaopatrzoną bibliotekę i archiwum rodzinne. W latach 1918–20 pałac został splądrowany, a lewa oficyna spalona. Po 1920 r. zamieszkana była tylko część pałacu, urządzona resztkami dawnego wyposażenia.
Ruiny zamku, zbudowanego ok. poł. XVI w. przez Annę Jordanową, odbudowanego po zniszczeniu przez Turków w 1674 r. Była to budowla z kamienia łamanego, czteroskrzydłowa, na rzucie kwadratu (długość boków 74 m), o 2-metrowej grubości murów, dwukondygnacyjna, z basztami okrągłymi na trzech narożnikach i czwartym, wzmocnionym skarpą. Pośrodku zach. skrzydła była półkoliście sklepiona brama wjazdowa, druga podobna w skrzydle wsch.
W rynku były niegdyś kolumnowe dworki. Kamienie graniczne z XVIII w. w kształcie krzyży.
Czasy obecne. Kościół parafialny poddany remontowi i otwarty na nowo w 1989 r. Obecnie proboszczem jest ks. Piotr Brzeski, któremu pomagają ss. niepokalanki. (M.T.)

PIENIAKI
Wieś w pow. brodzkim, woj. tarnopolskim, położona 22 km na płd. od Brodów, nad jednym z ramion Seretu, który rozlewa się tu, tworząc staw, 335 m n.p.m. Wieś liczyła poniżej 1500 mieszkańców.
Historia. Przez kilka wieków Pieniaki były siedzibą rodziny Bielskich h. Jelita. Zbudowany przez nich zamek obronny został w XVIII w. przebudowany przez Antoniego Bielskiego, łowczego koronnego, na wielkopańską rezydencję pałacową, odpowiadającą jego stylowi życia. Na terenie pałacowego parku znajdowała się kaplica dworska, którą po spaleniu się miejscowej cerkwi, A. Bielski oddał w użytkowanie miejscowej ludności greckokatolickiej. Nową kaplicę dworską urządzono wówczas w pałacu. Córka Antoniego Aniela, wychodząc w 1784 r. za mąż za Ignacego Miączyńskiego, wniosła mu Pieniaki w wianie. Miączyński dokupił od swego krewnego Michała Ronikiera dobra załozieckie i połączył oba majątki w jedną całość o pow. 13 000 ha, tworząc tzw. Państwo Pieniaki. Jego dziełem była rozbudowa pałacu A. Bielskiego wg projektu Dominika Merliniego. Nadbudowano wówczas piętro i wzniesiono dwa skrzydła boczne. We wnętrzu 9 sal miało dekorację stiukową, projektowaną przez Jana Chrystiana Kamsetzera. Pałac w Pieniakach był jednym z lepszych przykładów architektury neoklasycznej w Polsce. Znajdowała się w nim cenna kolekcja malarstwa europejskiego, licząca 450 płócien, której większość w pocz. XX w. została przeniesiona do pałacu Dzieduszyckich we Lwowie. Zamiłowany kolekcjoner, Miączyński miał tu także zbiory dawnego uzbrojenia, porcelany i fajansów z manufaktur zagranicznych i polskich, oraz zegarów. Ignacy Miączyński przeprowadzał w Pieniakach pewne reformy gospodarcze. Zbudował groblę zaporową na Serecie, który tworzył tu sieć stawów. Podniosło się przez to lustro wody, zalewając mało zdatne do uprawy łąki i powiększając w ten sposób obszar stawów. Aniela Miączyńska w 1814 r. erygowała i uposażyła parafię rzym.kat.
W posiadaniu Miączyńskich Pieniaki pozostawały przez dwa pokolenia. W 1853 r. jako posag Alfonsyny Miączyńskiej przeszły do rodziny jej męża, Włodzimierza Dzieduszyckiego. W jego czasach we wsi założona została jednoklasowa szkoła z polskim i ruskim językiem nauczania oraz szkoła koronkarska dla dziewcząt. Nad stawem stanął młyn wodny. Rozwinęło się pszczelarstwo: na terenach dworskich znajdowały się pasieki, w których było łącznie 1000 pni pszczół. We wsi rozwijało się tkactwo i garncarstwo. Jako wiano córki Dzieduszyckiego, Marii, zamężnej za Tadeuszem Cieńskim h. Pomian, Pieniaki przeszły na dwa pokolenia w posiadanie Cieńskich. Syn Tadeusza, Stanisław, ożeniony z ks. Marią Jabłonowską z Bursztyna, był ostatnim właścicielem Pieniak, do września 1939 r. W okresie międzywojennym właściciele mieszkali w małym dworku, gdyż w sierpniu 1916 r. pałac z całym wyposażeniem spłonął od pocisku podczas walk między wojskiem rosyjskim i austriackim.
Zabytki. Kościół parafialny, murowany, w stylu klasycystyczno-barokowym, wybudowany w 1814 r., fundowany przez Anielę Miączyńską. Plebania murowana, parterowa, z czterokolumnowym portykiem, tej samej fundacji. Dawna kaplica dworska, zamieniona przez A. Bielskiego na cerkiew.
Pałac uległ całkowitemu unicestwieniu w czasie wojny i po II wojnie.            (M.T.)

POTURZYCA
Wieś w pow. sokalskim, woj. lwowskim, położona 3,5 km na płd. od Sokala, nad Bugiem. W latach międzywojennych było tu ponad 1300 mieszkańców. Ludność trudniła się młynarstwem i eksploatacją lasów.
Historia. Do rozbiorów wieś stanowiła część dóbr królewskich starostwa sokalskiego. Od 1750 r. starostą był Kazimierz Poniatowski, który w Poturzycy urządził hodowlę koni. Ze względu na stadninę osiadł nawet w latach 1759–61 w Sokalu, w końcu jednak sprzedał ją Antoniemu Tyzenhauzowi. W pocz. XIX w. (a więc po rozbiorach) Józef Kalasanty Dzieduszycki h. Sas wyprocesował dawne starostwo sokalskie jako rekompensatę za skonfiskowane przez rząd austriacki dobra rodzinne na Podkarpaciu, i choć miał jeszcze inne majątki, postanowił osiąść w Poturzycy i zamieszkał tam w 1812 r. Był zbieraczem zabytków piśmiennictwa narodowego i jego księgozbiór dał początek słynnej bibliotece poturzyckiej. W 1830 r. rozpoczął budowę pałacu, która nie została doprowadzona do końca, gdyż Dzieduszycki dostał w spadku klucz zarzecki pod Jarosławiem i gotową rezydencję, do której się przeniósł, pozostawiając bibliotekę na miejscu. Po jego śmierci majątki odziedziczył jego syn Włodzimierz, znany przede wszystkim jako założyciel przyrodniczego Muzeum im. Dzieduszyckich we Lwowie. Powiększał nadal zbiory biblioteczne, a w 1857 r. przeniósł księgozbiór liczący wówczas 14 000 tomów, głównie starodruków, do Lwowa i umieścił w pałacu Dzieduszyckich przy ul. Kurkowej, gdzie badacze mieli łatwiejszy dostęp. Fundusze na utrzymanie biblioteki i muzeum zapewniała utworzona przezeń ordynacja poturzycko-zarzecka, zatwierdzona w 1855 r. Ponieważ Dzieduszycki ze swą żoną, Alfonsyną Miączyńską z Pieniak, nie mieli męskiego potomka, ordynacja przeszła na ich zięcia, Tadeusza Dzieduszyckiego, pochodzącego z młodszej linii rodziny. Syn Tadeusza, Włodzimierz jr, żonaty z Wandą Sapieżanką, był trzecim i ostatnim ordynatem poturzycko-zarzeckim.
Zabytki. Skrzydło pałacu (niedokończonej budowy Józefa Dzieduszyckiego) na planie prostokąta, dwukondygnacyjne. Do jednej z elewacji dłuższych przylegał taras z leżącymi po bokach kamiennymi lwami, które pochodzić miały z rozebranego zamku sokalskiego. Pałac ten służył jako rezydencja tymczasowa, używana głównie z okazji polowań. W związku z tym wyposażenie wnętrz było skromne. Wszystko, co było w pałacu, łącznie z archiwum rodzinnym zawierającym m.in. listy Klaudyny z Działyńskich Potockiej, siostry Józefiny Dzieduszyckiej, przepadło w latach 1914–18.
Cerkiewka gr.kat. pw. Przemienienia Pańskiego, z barokowym ołtarzem z XVII w.
(M.T.)

RAJ
Wieś w pow. brzeżańskim, woj. tarnopolskim, oddalona o 3 km na płd.zach. od Brzeżan. Na przeł. XIX/XX w. liczyła ok. 600 mieszkańców. Ludność obu obrządków należała do parafii w Brzeżanach.
Historia. Miejscowość stanowiła część dóbr brzeżańskich. Jej nazwa pochodzi zapewne od malowniczego położenia w otoczeniu lasów i stawów. W XVIII w. Sieniawscy mieli tu zameczek myśliwski, na rzucie kwadratu z czterema basztami na rogach. Dokument z r. 1668 podaje, że przy zameczku istniała osada złożona z 12 gospodarstw. W 1709 r. zameczek został zniszczony przez słynnego zagończyka Adama Śmigielskiego i wkrótce potem odbudowany. Po śmierci ostatniego z Sieniawskich, Adama Mikołaja (1726), Raj przeszedł na jego córkę Marię Zofię, zamężną 2v. za Augustem Aleksandrem Czartoryskim, wojewodą ruskim. Następnie dostał się w posagu Izabelli z Czartoryskich Lubomirskiej, żonie Stanisława, marszałka w. kor. Inwentarz z 1762 r. notuje, że wnętrza zameczku zapełnione były mnóstwem dzieł sztuki i ozdób wytwornych, w tym niezliczonymi obrazami głównie holenderskimi i flamandzkimi. Pod koniec XVIII w. księżna marszałkowa, dużo przebywająca w Raju, przeprowadziła remont zameczku, który został wówczas nadbudowany do wysokości baszt. Po śmierci Izabelli Elżbiety (1836) jej córka Aleksandra wniosła dobra brzeżańskie swemu mężowi Stanisławowi Potockiemu. W rękach Potockich, dziedziczony w linii prostej, pozostawał Raj do 1935 r. Ostatni właściciel, Jakub Potocki, prawnuk Stanisława, cały swój olbrzymi majątek zapisał na cele społeczne, głównie zaś na walkę z rakiem i gruźlicą. Do wybuchu II wojny światowej Raj wchodził w skład fundacji J. Potockiego.
Zabytki. Pałac wybudowany ok. 1830 r. przez Aleksandra Potockiego, zapewne wg projektu Jana Rudzkiego Wężyka, na planie kwadratu, przupuszczalnie odpowiadającym rzutowi dawnego zameczku, dwukondygnacjowy. Prace nad wykończeniem wnętrz prowadzone były jeszcze w II poł. XIX w. Plafon biblioteki zdobiło malowidło, wykonane w 1871 r. przez Henryka Contiego, sprowadzonego z Florencji. W 1879 r. sprawiono alabastrowy ołtarz i odrzwia do kaplicy pałacowej, dłuta Leonarda Marconiego. Wnętrza zdobiło wiele cennych dzieł sztuki, pochodzących z Brzeżan, w tym cykl czterech obrazów, przedstawiających wjazd Jerzego Ossolińskiego do Rzymu w 1633 r. Biblioteka pałacowa bogata była w starodruki (ponad 4000 wol.) i stare rękopisy (53). Podczas I wojny światowej budynek ocalał, ale całe wyposażenie wnętrz zostało zniszczone przez okoliczne chłopstwo i wojsko niemiecko-austriackie. Ocalałą część biblioteki Jakub Potocki przekazał testamentem Bibliotece Publicznej w Warszawie.
Dom dla gości i pracowników administracji majątku, wybudowany w 1882 r. obok pałacu, wg projektu Juliana Zachariewicza. Park, częściowo francuski, częściowo angielski, o pow. 30 morgów, założony przy końcu XVIII w. W 1879 r. na części powierzchni parkowej, po wycięciu ginących starych drzew, założono sad. Poza obrębem parku znajdował się kilkumorgowy ogród warzywny, gdzie miejscowa ludność odrabiała pańszczyznę. W 1892 r. całość parku została przekomponowana przez austriackiego ogrodnika, Waleriana Kronenberga.
(M.T.)

ŻURAWNO
Miasteczko w pow. żydaczowskim, woj. stanisławowskim, położone nad Dniestrem, w odl. 21 km na płd.wsch. od Żydaczowa. Na przełomie XIX/XX w. liczyło ok. 2900 mieszkańców.
Historia. Pierwsza wiadomość historyczna dotyczy erygowania w Żurawnie parafii rzym.kat. 1468 r. przez Jana Chodorowskiego z Chodorowa, od którego wywodzi się rodzina Żurawińskich h. Korab. Żurawno stało się jej gniazdem rodowym. W końcu XV w. jeden z Żurawińskich wzięty w jasyr umarł w niewoli tatarskiej. Wdowa po nim, Barbara z Herburtów, poślubiła Stanisława Reja i z małżeństwa tego w 1505 r. urodził się w Żurawnie poeta Mikołaj Rej. Właścicielami Żurawna po śmierci Barbary stali się synowie jej pierwszego męża, Stanisław i Wilibord Żurawińscy. Kolejni dziedzice, Sebastian i Franciszek, uzyskali w 1553 r. od Zygmunta Augusta miejskie prawo magdeburskie dla Żurawna, oraz uwolnienie miasta na lat 12 od wszelkich podatków. Jednocześnie król ustanowił dwa jarmarki roczne (na Zielone Święta i Narodzenie NPM) oraz targi tygodniowe we wtorki.
W czasach Żurawińskich istniał obronny zameczek murowany, nie wiadomo dokładnie, kiedy zbudowany. Nie wiadomo również, kiedy wymarł ród Żurawińskich i jakie były losy miasta w XVII i XVIII w. Jedynym szerzej znanym faktem z historii Żurawna jest bitwa, jaką w 1676 r. przez trzy tygodnie toczyło tu rycerstwo polskie w liczbie 13 tys. pod wodzą Jana III, z wojskami tureckimi w liczbie 80 tys., wspieranym przez Tatarów. Bitwa zakończona została 17 X podpisaniem pokoju i uwolnieniem z rąk tureckich 12 000 jeńców.
W latach dziewięćdziesiątych XVIII w. dobra żurawińskie nabył Tadeusz Żebrowski h. Jasieńczyk i wybudował w Żurawnie pałac w pobliżu miejsca, gdzie dawniej stał zamek. Następnie Żurawno dostało się córce Żebrowskiego, Zuzannie, zamężnej za Władysławem Skrzyńskim h. Zaremba, a później przeszło na ich syna, Antoniego. Ostatnią dziedziczką majątku – obejmującego przed II wojną światową wraz z folwarkami ok. 10 000 morgów – była córka Antoniego Skrzyńskiego, Helena, zamężna za ks. Jerzym Czartoryskim z Pełkiń.
Zabytki. Pałac Skrzyńskich w stylu renesansowych rezydencji francuskich, wybudowany w 1904 r., po spaleniu się pałacu Tadeusza Żebrowskiego. Założony na planie zbliżonym do kwadratu, dwukondygnacyjny, z jednym krótkim skrzydłem bocznym. Przed 1939 r. nad częścią pałacu nadbudowano II piętro. Wystrój plastyczny pokoi reprezentacyjnych był dziełem rzeźbiarza Piotra Witalisa Harasimowicza, profesora Szkoły Przemysłowej we Lwowie. Do 1939 r. w pałacu znajdował się obraz Madonny ze szkoły Rafaela, oddany na początku wojny w depozyt do Muzeum Lubomirskich we Lwowie. Biblioteka pałacowa, która liczyła 4000 tomów, głównie starodruków, została zniszczona we wrześniu 1939 r.
Oficyna z 2. poł. XVIII w., murowana, parterowa, 5-osiowa, z wysokim mansardowym dachem. Stajnie z okresu klasycyzmu: duży budynek na planie prostokąta, z czterospadowym dachem; przed wejściem portyk o bardzo szeroko rozstawionych kolumnach, zwieńczony trójkątnym frontonem. Lamus na planie koła, podzielony na trzy izby, zbliżone kształtem do trójkątów, zapewne należały do dawnego zespoły zamkowego, podobnie jak drugi budynek na planie prostokąta, o bardzo grubych murach, pod którym biegł podziemny korytarz.
Park założony przez T. Żebrowskiego w stylu angielskim, w 2. poł. XIX w. przekomponowany przez belgijskiego ogrodnika Kamila Jamne, a następnie na pocz. XIX w. przez dra Kubika. Na skraju parku rosły stare dęby, pod którymi według miejscowej tradycji miał zostać podpisany pokój z Turkami.
Kościół parafialny i cerkiew gr.kat. pw. św. Mikołaja – daty budowy nie znane.
Czasy obecne. Parafia odnowiona w 1994 r. pw. Nawiedzenia NP Marii. Rolę kościoła parafialnego pełni mała kapliczka cmentarna Czartoryskich na starym cmentarzu. Na nabożeństwa przychodzi kilkanaście osób, które z trudem mieszczą się w kaplicy. Opiekę nad parafią sprawuje ks. Dariusz Firszt, dojeżdżający z Żydaczowa.
(M.T.)