Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

Maria Taszycka, JEZUPOL / MARIAMPOL / PODHORCE

JEZUPOL

Niewielkie miasteczko w powiecie i wojew. stanisławowskim, położone na płd.wsch. od Halicza, u ujścia Bystrzycy do Dniestru.

Historia. Pierwotnie miejscowość nazywała się Czesybiesy. Pierwsza o nich wzmianka pochodzi z 1435 r., kiedy to Jan Rozumek z Klezowa sprzedał je Marcinowi z Wrocimowic h. Półkozic, uczestnikowi bitwy pod Grunwaldem. Ten z kolei w 1437 r. odsprzedał majątek Michałowi
z Buczacza, kasztelanowi halickiemu. W 1485 r., po śmierci ostatniego z tej linii Buczackich, Czesybiesy przeszły na jego córkę zamężną za Janem Kamienieckim h. Pilawa. W 1550 r. były własnością Stanisława Marcina Zborowskiego, kasztelana krakowskiego, który wybudował tu drewniany zameczek. Po nim odziedziczył je najmłodszy z jego synów, Krzysztof, skazany na banicję za wichrzenie przeciwko królowi. Skonfiskowany banicie majątek, król Zygmunt III nadał Jakubowi Potockiemu. W 1594 r. podczas oblężenia przez Tatarów doszło na zamku do wybuchu prochu, czego następstwem był pożar, który ogarnął także całe miasto. Potocki z załogą zdołali ujść pożarowi i Tatarom. Te dramatyczne wydarzenia miały spowodować konwersję kalwinisty Potockiego na katolicyzm. Jako wotum za ocalenie ufundował kościół pw. Wniebowzięcia NPM i klasztor oo. dominikanów. Wtedy też została zmieniona nazwa miasta na Jezupol, co etymologia ludowa łączy z okrzykiem uchodzących z płonącego zamku: Jezu daj pole! Potocki rozpoczął też budowę nowego zamku z kamienia i cegły. Obie rozpoczęte przez niego budowy doprowadził do końca jego syn Mikołaj. Miasto wraz z klasztorem niszczone było dwukrotnie: w latach 1648–49 i 1676. Zniszczony zamek wyremontowała wdowa po ostatnim właścicielu z rodziny Potockich, która w 1692 r. sprzedała dobra jezupolskie Stanisławowi Janowi Jabłonowskiemu. W posiadaniu jego rodziny pozostał Jezupol przez przeszło sto lat. Dopiero w 1817 r. drogą rodzinnych koligacji dostał się Kajetanowi Dzieduszyckiemu, który ok. 1840 r. w sąsiedztwie ruin zamkowych wybudował nowy dwór, a w 1843 r. nowy murowany kościół oo. dominikanom. Dwór był skromnym, piętrowym budynkiem na rzucie wydłużonego prostokąta. Ponieważ syn Kajetana był zapalonym hodowcą koni rasy arabskiej, część południowa dworu przeznaczona była na łączącą się bezpośrednio z pokojami mieszkalnymi stajnię ogierów, a część północna na stajnię klaczy. W 1849 r. Wojciech Dzieduszycki przebudował dwór na okazały pałac, przy czym zlikwidował stajnię ogierów, dobudowując w jej miejsce pomieszczenia mieszkalne, i urządził wnętrza kolekcjonowanymi przez siebie dziełami sztuki. W r. 1914, w czasie ofensywy rosyjskiej, pałac został spalony, a część dzieł sztuki zrabowana. Najcenniejsze okazy zdołano jednak ukryć. W 1925 r. pałac odbudowano, ale już bez północnej części stajennej. Ostatnim właścicielem Jezupola był Władysław Jakub Dzieduszycki, który w 1940 r. zginął w sowieckim więzieniu we Lwowie.

Z Jezupola wywodzili się:

Wojciech Dzieduszycki (1848–1909), polityk, filozof i eseista, austriacki minister dla Galicji, profesor filozofii i estetyki na Uniwersytecie Lwowskim, znany z dowcipu;

Wojciech Dzieduszycki (wnuk poprz., ur. 1912), śpiewak, aktor, twórca lwowskiego kabaretu we Wrocławiu.

 

 

MARIAMPOL

Położenie. Miasteczko w powiecie i wojew. stanisławowskim, oddalone 18 km na płd. wsch. od Stanisławowa i 15 km na płd. wsch. od Halicza. Położone nad Dniestrem, przecięte potokiem Zabłocie (zwanym w dalszym biegu potokiem Zgniłym, dopływem Dniestru). Parafie obu obrządków w miejscu. W XIX w. w okolicy Mariampola uprawiano tytoń, eksploatowano też pobliskie złoża krzemienia i alabastru.

Historia. Z wczesnego okresu dziejów Mariampola wiadomo tylko, że przez długi czas należał do parafii rzym.kat. w Delejowie (ufundowanej w 1401 r. przez Jana Rolę). W 2. połowie XVII w. należał do Stanisława Jana Jabłonowskiego h. Prus III, kasztelana krakowskiego
i hetmana wielkiego koronnego. Wybudował on w Mariampolu zamek, który należał do łańcucha fortec rozmieszczonych wzdłuż Dniestru i broniących kraj od południowego wschodu. Miejscem stałego zamieszkania właścicieli stał się Mariampol dopiero za czasów Jana Kajetana Jabłonowskiego w XVIII w. Przebudował on zamek, nadając mu charakter rezydencji pałacowej. Ufundował także oo. kapucynom klasztor i kościół, w którym został pochowany. Ostatnim dziedzicem z rodu Jabłonowskich był Karol (zmarły w 1864 r.). Po Jabłonowskich pozostał w Mariampolu kościół parafialny pw. Trójcy św., wzniesiony po przeniesieniu tu parafii, konsekrowany w 1825 r., oraz fundacje dobroczynne, prowadzone przez ss. miłosierdzia (zakład dla sierot, zakład dla ubogich chorych). Sierociniec mieścił się w zabudowaniach powstałych po zlikwidowaniu w 1. połowie XIX w. klasztoru kapucynów. Około 1880 r. Mariampol został nabył Franciszek Torosiewicz dla swej córki Marii, która poślubiła Mariana Błażowskiego. W początkach XX w. Błażowscy sprzedali dobra mariampolskie i ostatecznie zostały one rozparcelowane. Pałac, opuszczony już w 1. poł. XIX w., służył do celów gospodarczych i popadał w ruinę. Spalony podczas I wojny światowej został w okresie międzywojennym rozebrany do fundamentów.

 

 

PODHORCE

Położenie. Wieś w powiecie złoczowskim, wojew. tarnopolskim, w odległości 27 km na płn. od Złoczowa. Położona na skraju pasma Woroniaków, na wys. 399 m npm. Przez wieś przechodzi dział wodny: płn. część leży w dorzeczu Dniestru za pośrednictwem Łahodówki, dopływu Styru, płd. część w dorzeczu Wisły za pośrednictwem jednego z ramion Buźka Oleskiego, dopływu Bugu.

Historia. We wczesnym średniowieczu był tu gród Pleśnisko, wzmiankowany w 1188 r., w XIV w. włączony do Polski. Od r. 1400 Podhorce stanowiły własność Podhoreckich. W 1633 r. zakupił je wraz z sąsiednimi wioskami hetman Stanisław Koniecpolski, który wybudował tu rodową rezydencję. Po nim dziedziczył jego syn Aleksander, a następnie wnuk Stanisław, który w 1682 r. zapisał swoje dobra wraz z Podhorcami Jakubowi Sobieskiemu. Ostatecznie trafiły Podhorce w ręce młodszego syna Jana III, królewicza Konstantego. Ten w 1720 r. odsprzedał je z okolicznymi wsiami hetmanowi Stanisławowi Mateuszowi Rzewuskiemu. Syn tegoż, Wacław, szczególnie zapisał się w historii Podhorzec rozbudową pałacu i fundacją kościoła pałacowego. W rękach tej rodziny pozostały Podhorce do 1865 r., kiedy to sprzedano tamtejsze dobra wraz z pałacem Władysławowi Sanguszce. W posiadaniu Sanguszków pozostawały Podhorce do II wojny światowej. Ostatnim właścicielem był Roman Sanguszko.

Zabytki. Pałac. Budowa rozpoczęta ok. 1635 r. na polecenie Stanisława Koniecpolskiego, prowadzona prawdopodobnie przez Andrea dell’ Aqua, budowniczego zamku w Brodach. Piętrowy budynek pałacowy, otoczony fortyfikacjami typu bastionowego, był gotów w 1641 r., ale prace przy nim prowadzono jeszcze ponad 20 lat. Pałac miał być pomnikiem chwały rodu, a szczególnie hetmana Stanisława Koniecpolskiego. Jego militarne i dyplomatyczne zasługi sławiły malowidła na stropach sal I piętra. Twórcą malowideł, a przynajmniej ich części, był malarz holenderski Jan de Baan. W latach 1752–63, gdy właścicielem Podhorzec był Wacław Rzewuski, nadbudowano drugie piętro pałacu, a we wnętrzach urządzono galerię malarstwa europejskiego, złożoną jednakże w większości z kopii. Część galerii stanowiły portrety monarchów europejskich oraz wybitnych postaci Rzeczypospolitej. Nadwornym malarzem Rzewuskiego był w latach 1762–67 Szymon Czechowicz, który dla podhoreckiego pałacu wykonał ponad 100 obrazów.

Po I rozbiorze Polski pałac, opuszczony przez Rzewuskich, popadał w zaniedbanie. Dopiero w 1832 r. powrócił tu Leon Rzewuski, który
w 1865 r. sprzedał dobra Sanguszkom. Nowi właściciele wyremontowali pałac i we wnętrzach urządzili ekspozycję uzbrojenia i pamiątek po Janie III. Podczas I wojny światowej właściciele starali się wyewakuować najcenniejsze zbiory do swej rezydencji w Gumniskach k. Tarnowa. W okresie międzywojennym pałac odnowiono i na początku lat 30. urządzono nową ekspozycję obrazów i pamiątek w związku z rocznicą wiktorii wiedeńskiej. We wrześniu 1939 r. Roman Sanguszko przewiózł najcenniejsze zabytki z Podhorzec i Gumnisk przez Rumunię na zachód, a ostatecznie do Brazylii. Po II wojnie światowej w pałacu urządzono szpital dla chorych na płuca, adaptując do tego celu wnętrza przez podzielenie ich na mniejsze pomieszczenia. W 1956 r. w pałacu wybuchł pożar, który zniszczył malowidła stropów I piętra. W 1997 r. pałac przejęła i podjęła remont Lwowska Galeria Obrazów, która posiada obecnie sporą część dawnych zbiorów Rzewuskich.

Kościół pałacowy, fundowany przez hetmana Wacława Rzewuskiego, wybudowany według projektu Karola Romanusa w latach 1752–66, od 1861 r. siedziba parafii pw. św. Józefa. Rotunda nakryta kopułą, poprzedzona szerszym od niej klasycznym portykiem kolumnowym. Na szczycie portyku figury świętych autorstwa Sebastiana Fesingera. We wnętrzu polichromia (w obramieniu iluzjonistycznej architektury postacie ze Starego Testamentu i personifikacje cnót), której część przy ołtarzu jest dziełem Łukasza Smuglewicza i jego syna Antoniego. Wyposażenie stolarskie i snycerkę wykonał Marcin Twardowski z Mikuliniec. Około r. 1860, zapewne w związku ze zmianą statusu kościoła na parafialny, dodano od strony płd. piętrową przybudówkę. W roku 1944 podczas ostrzału artyleryjskiego uszkodzona została kopuła, a wnętrze splądrowane przez sowieckich żołnierzy. W 1945 r. kościół zamknięto, a w 1991 r. przejęła go Lwowska Galeria Obrazów i podjęła w nim remont.

Przed kościołem figura MB Niepokalanej, dłuta Grzegorza Zielińskiego z 1754 r.

Cerkiew bazylianów z 1726 r. oraz klasztor z końca XVIII w. Architektura cerkwi i wyposażenia jej wnętrza przypominają barokowy kościół rzym.kat. Po II wojnie światowej cerkiew została zamknięta, a klasztor obrócony na sanatorium dla chorych z otwartą gruźlicą. W 1989 r. bazylianie odzyskali swoją własność.

Cerkiew pw. św. Michała, drewniana, na planie krzyża z kopułą, początek XVIII w. Na pocz. XX w. wybudowano nową cerkiew pod takim samym wezwaniem i do niej przeniesiono część wyposażenia. Po II wojnie cerkiew zamieniono na prawosławną.

Zajazd tzw. hetmański, przerobiony z dawnej stajni pałacowej z XVIII w.

 

Teksty opracowała dr Maria Taszycka