Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa
Kontakt

ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
cracovialeopolis@gmail.com

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022

CHYRÓW / ŁOPATYN / TARNOPOL

CHYRÓW
Położenie. Miasto w powiecie samborskim, wojew. lwowskim, położone nad rzeką Strwiąż (lewy dopływ Dniestru), na wys. 340 m n.p.m. Węzłowa stacja kolejowa linii: na Przemyśl (35 km), Sambor (30 km i dalej Lwów lub Stanisławów) oraz Łupków (–Węgry).
W okresie międzywojennym liczył 3000 mieszkańców, miał rafinerię nafty, fabrykę wyrobów cementowych, młyny, tartaki.
Historia. Wiadomości historyczne są niezwykle skąpe. Prawa miejskie otrzymał Chyrów w 1528 r. Pierwszy drewniany kościół parafialny ufundował w 1531 r. Adam Tarło ze Szczekarzowic. W 1720 r. wzniesiono kościół murowany, zniszczony w r.1872, odrestaurowany w l. 1876–77. W 1846 r. zbudowano murowaną cerkiew w miejsce pierwotnej drewnianej.
Chyrów należał do Ossolińskich, następnie – zapewne od 1769 (przez małżeństwo) do Mniszchów, w których posiadaniu znajdował się jeszcze w 2. poł. XIX w. Miasto było znanym ośrodkiem wyrobu skarpet i pończoch dzianych, które chyrowianie rozwozili po całym kraju. W XIX w. rzemiosło pończosznicze upadło, gdyż nie wytrzymało konkurencji z tańszymi wyrobami fabrycznymi.
Pod koniec XIX w. Chyrów zasłynął dzięki zakładowi wychowawczemu dla chłopców, założonemu w 1885 r. przez jezuitów w oddalonej o 1 km wsi Bąkowice. Zakład obejmował gimnazjum (od 1899 z prawami państwowymi), 7-klasową szkołę powszechną i konwikt (internat), obliczony na ok. 500–600 uczniów. Gmach zakładu, wybudowany wg projektu Antoniego Łuszczkiewicza, liczył 327 pokoi i sal szkolnych. Znajdowała się przy nim kaplica publiczna. W latach 1902–14 zakład rozbudowano wg projektu Edgara Kovatsa i wzniesiono 3-nawową kaplicę z wieżą. Gimnazjum chyrowskie miało znakomicie wyposażone pracownie, bogate księgozbiory (nauczycielski – ponad 30 tys. i uczniowski – ponad 5 tys. tomów), obserwatorium astronomiczne, cenne zbiory numizmatyczne (przeszło 5000 monet i medali, zespół jezuickich tłoków pieczętnych) oraz muzeum przyrodnicze z licznymi okazami ptaków i motyli, krajowych i egzotycznych. Równie znakomite było ogólne wyposażenie zakładu: sala teatralna, boiska sportowe, własny wodociąg, elektrownia, szpital i drukarnia, w której od 1893 r. wydawano szkolne czasopismo (jego tytuł zmieniał się – w ostatnim okresie istnienia szkoły był to Przegląd Chyrowski).
Zakład chyrowski wykształcił ok. 7 tys. uczniów, przeważnie pochodzenia inteligenckiego. Wydano 1260 dyplomów maturalnych. Wśród wychowanków byli artyści (np. malarz Adam Styka, rzeźbiarz Antoni Wiwulski, reżyser Teofil Trzciński), uczeni (m.in. historyk literatury Ludwik Bernacki, bibliotekoznawca Aleksander Birkenmajer, historyk sztuki Lech Kalinowski), mężowie stanu (np. Eugeniusz Kwiatkowski), wojskowi (m.in. gen. Roman Abraham) i społecznicy (m.in. ks. Mieczysław Kuznowicz, wychowawca młodzieży rzemieślniczej i robotniczej w Krakowie). Szkoła istniała do wybuchu II wojny światowej. Po wojnie opuszczony przez jezuitów gmach władze sowieckie zajęły na obiekt wojskowy.
Czasy obecne. Kościół parafialny został przez obecne władze przekazany grekokatolikom. Polacy – rzymscy katolicy korzystają z kaplicy w dawnym konwikcie jezuickim, udostępnionej przez tamtejsze wojsko. Duszpasterzem jest ks. kanonik Piotr Sawczak, dziekan samborski, dojeżdżający z Sąsiadowic.
(M.T.)

ŁOPATYN
Położenie. Miasteczko leży w powiecie radziechowskim, wojew. lwowskim (19 km na płd.wsch. od Radziechowa i 30 km na płn.zach. od Brodów). Położone w kotlinie górnego Bugu i Styru, 237 m n.p.m. W okresie międzywojennym liczyło ok. 3500 mieszkańców, w tym ok. 1300 rzymskich katolików, 1700 grekokatolików i 500 Żydów.
Historia. Łopatyn był grodem, który co najmniej od XIV w. posiadał jeden z nielicznych na tamtym terenie zamków, a leżąc na tzw. Łopacińskich Błotach zaliczał się wśród nich do najsilniejszych. Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z r.1366, kiedy po kolejnej wyprawie Kazimierza Wielkiego na Ruś, wraz z innymi grodami Ziemi Bełskiej został przyłączony do Korony Polskiej. Będąc przedmiotem rywalizacji polsko-litewsko-węgierskiej, grody te przechodziły na przemian pod panowanie różnych władców. W 1388 r. Ziemia Bełska została przez Władysława Jagiełłę oddana w lenno księciu mazowieckiemu, Siemowitowi IV. Ten uposażył erygowaną w Łopatynie w 1413 r. parafię rzym.kat. i ufundował drewniany kościół.
Po śmierci Siemowita IV (1425 r.) włości łopatyńskie przejęli Oleśniccy, a w 1505 r. Aleksander Jagiellończyk nadał Łopatyn (z 8 wsiami) dożywotnio Janowi Kamienieckiemu, staroście buskiemu. Drogą spadku dobra przeszły w posiadanie zięcia tegoż, Jakuba Secygniowskiego, późniejszego starosty buskiego. W r. 1538 całe starostwo buskie wykupił kasztelan poznański, Andrzej Górka, a od jego synów najprawdopodobniej Czarnkowscy.
Około roku 1647 Łopatyn wszedł w skład starostwa szczurowickiego, wydzielonego z buskiego. Dzierżyli je jako królewszczyznę m.in. Sobiescy, Jan Cetner, Jan Karol Mniszech, a od 1771 r. Ignacy Myszka-Chołoniewski, który tę dzierżawę w r.1776 nabył od rządu austriackiego na własność. W 1838 r. kupił dobra łopatyńskie Adam Zamoyski. Kolejnymi właścicielami byli Młodeccy, Wiszniewscy, Maria Gorayska, a w l. 1914–39, wraz z browarem, gorzelnią i młynem parowym, Henryk Suchestow.
Z Łopatynem i okolicznymi wsiami związanych było kilku bojowników o niepodległość Polski: gen. Józef Dwernicki (po powrocie w r.1848 z emigracji zapraszany tu przez A. Zamoyskiego); Ignacy Kulczyński, uczestnik powstania listopadowego, a potem jeden z najbardziej czynnych konspiratorów w Galicji; i urodzony w Łopatynie Julian Horoszkiewicz, więzień Kufsteinu, autor prac politycznych i historycznych oraz wspomnień. W dworskiej orkiestrze Franciszka Ksawerego Chołoniewskiego grał na wiolonczeli Karol Lipiński, przyszły światowej sławy skrzypek. W Łopatynie i w okolicznych majątkach znajdowali schronienie i pomoc liczni uczestnicy powstań – od kościuszkowskiego po styczniowe, przybywający zza kordonu przez graniczny Styr; wielu z nich pozostało tu na stałe, a założone przez nich rodziny były ogniskami polskości.
Zabytki. Koło Łopatyna zachowały się ślady prehistorycznego grodu, na terenie którego najprawdopodobniej stał później drewniany zamek (okoliczna ludność nazywała to miejsce „zamczyskiem”). Co najmniej od połowy XVIII w. istniał w Łopatynie jakiś dwór czy pałac; był on wówczas siedzibą Katarzyny Mniszchowej; później Chołoniewscy przebudowali go w stylu klasycznym (arch. Fryderyk Bauman). Pałac ten został zburzony przez rosyjskie wojsko w r.1914; ocalały tylko istniejące do dziś dwie piętrowe oficyny.
Fundowany przez Chołoniewskich barokowy kościół pw. Niepokalanego Poczęcia NPM, został zbudowany w 1782 r. na wzór świątyni w podlwowskiej Hodowicy, projektowanej przez Bernarda Meretyna, Autorem polichromii był Stanisław Stroiński, a wystroju rzeźbiarskiego Franciszek Olędzki (uczeń Fesingera i Pinsla). Kościół, zamieniony po 1944 r. na magazyn i zdewastowany, w 1990 r. oddano wiernym. Cudowny obraz MB Łopatyńskiej znajduje się obecnie w Wójcicach k. Nysy.
Na miejscowym cmentarzu znajduje się grób gen. J. Dwernickiego (zm. w Łopatynie w 1857 r.), a obok ufundowany przez towarzyszy broni pomnik, prawdopodobnie dłuta Pawła Eutele. Przy kwaterze poległych i pomordowanych w 1920 r. 135 polskich żołnierzy stoi okazały pomnik; zdewastowany w latach władzy sowieckiej, został – staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa – odrestaurowany w 1994 r. i uroczyście poświęcony.
W Łopatynie była drewniana cerkiew z XVII w., którą w l. 1920. rozebrano; obecną, również drewnianą, zbudowano w 1926 r. Były też dwie synagogi. Zachował się pomnik zniesienia pańszczyzny z 1848 r.
Czasy dzisiejsze. Kościół, po położeniu nowego dachu i oczyszczeniu wnętrza, został ponownie konsekrowany w 1991 r. przez ks. bpa Władysława Kiernickiego. Przez kilka lat duszpasterzem był ks. Julian Musiał, saletyn z Krakowa, obsługujący też parafie w Busku, Olesku i Brodach. Od niedawna jest tu ksiądz narodowości ukraińskiej, zastępowany sporadycznie przez ks. Kazimierza Kwiatkowskiego z Wójcic k. Nysy.
(T.K.)

TARNOPOL
Położenie. Miasto wojewódzkie, położone na wys. 334 m n.p.m., nad Seretem, który po stronie płn.-zach. miasta tworzy staw długości 4 km i szerokości 500–800 m. Węzeł kolejowy na linii Lwów–Podwołoczyska, odgałęzienia w kier. Zbaraża, Brzeżan i Czortkowa. W r. 1808 liczył ok. 7000 mieszkańców, w 1880 r. – 26 tys., przed II wojną 44 tys. (w tym ok. 36% rzym.kat., 26% gr.kat. i 37% mojż.). Tarnopol był centrum gospodarczym Podola polskiego. Prowadzono tu handel bydłem i ziemiopłodami, działały fabryki wyrobów cukierniczych, kredy, mydła, octu, wódek i likierów, maszyn rolniczych, cementu. W okresie międzywojennym istniało tu kilka gimnazjów męskich i żeńskich (państw. i pryw.), dwie szkoły zawodowe (przemysłowa i handlowa) oraz męskie seminarium nauczycielskie. W okresie tym wychodził w Tarnopolu tygodnik „Głos Polski”, znaną placówką kulturalną było regionalne Muzeum Podolskie (powstałe w 1907 r. staraniem Stanisława Srokowskiego).
Historia. Miasto założył w 1540 r. hetman Jan Tarnowski, na mocy przywileju danego przez króla Zygmunta I (w miejscu niezamieszkałym, zwanym Soplicze), dla zabezpieczenia okolicznej ludności podczas najazdów nieprzyjacielskich. Król uwolnił powstające miasto od podatków i wszelkich powinności na lat 15 i mianował dziedzicznym wójtem Jakuba Budzanowskiego. Już w 1544 r. Tarnopol znalazł się w niebezpieczeństwie z powodu zbliżania się Tatarów. Miasto uratował hetman Tarnowski, który w porę przybył z odsieczą. Dla zabezpieczenia miasta na przyszłość hetman wybudował zamek i przystąpił do wznoszenia obwałowań. W 1548 r. król odnowił przywilej lokacyjny, nadając Tarnopolowi prawo magdeburskie i ustalając targi tygodniowe oraz 3 jarmarki roczne. W 1550 r. Tarnowski wydał dokument, w którym szczegółowo określił prawa i obowiązki mieszkańców, a Zygmunt August – by pomóc budującemu się miastu – dał jego dziedzicowi przywilej na pobieranie cła od przejeżdżających tędy kupców. Syn hetmana, Jan Krzysztof, wzmocnił warownię – miało to duże znaczenie dla obronności tej części kraju, co król Zygmunt August wynagrodził w 1566 r. przyznając miastu prawo składu towarów, jakie posiadał Lwów. Przywilej ten przyczynił się bardzo do rozwoju Tarnopola. W rynku wybudowano wówczas budynek (dawno już nieistniejący) przeznaczony na skład towarów i na kramy.
Po śmierci Jana Krzysztofa, ostatniego z linii Amor-Tarnowskich, miasto przeszło w ręce jego zięcia księcia Konstantego Ostrogskiego. W 1574 r. król Henryk Walezy potwierdził przywileje miastu, należącemu już do dzieci Konstantego i Zofii Ostrogskich. Pod koniec wieku Tatarzy dwukrotnie oblegali Tarnopol, ale w r.1575 uratował go Jakub Niezabitowski z garstką rycerzy, zaś w r.1589 nieprzyjaciel odstąpił od oblężenia po bitwie pod Baworowem.
W 1621 r. Tarnopol przeszedł (drogą małżeństwa z Katarzyną Ostrogską) na Tomasza Zamojskiego, który podejmował na zamku królewicza Władysława, wracającego spod Chocimia. Zasługą Zamojskiego było erygowanie parafii rzym.kat., a kościół zapewne przezeń fundowany został rozebrany w 2. poł. XIX w. z powodu spękania murów. Podczas wojen kozackich miasto i zamek zostały złupione i spalone. W r.1667, w czasie kolejnego najazdu Tatarów, Tarnopol ocalał dzięki Stanisławowi Koniecpolskiemu, który stanął tu z 7 chorągwiami. Zamek odbudowany w 1672 r. przez nowego właściciela, Aleksandra Koniecpolskiego, już w 1675 r. został zajęty przez wojska tureckie i spalony, a jego baszty wysadzono w powietrze.
Tarnopol był przedmiotem długiego sporu własnościowego między Marią Kazimierą, wdową po Janie Zamojskim, a Koniecpolskim. Spór rozstrzygnął ostatecznie na korzyść Marii Kazimiery trybunał lubelski w 1690 r. Maria Kazimiera (już jako Sobieska) po raz kolejny odbudowała zamek, przywracając mu pierwotny wygląd, który zachował przez cały XVIII wiek. Po śmierci królewicza Jakuba Sobieskiego, który odziedziczył Tarnopol po matce, miasto przeszło na własność Antoniego Potockiego. Jego spadkobiercy wyrobili u króla Augusta II w 1724 r. przywilej na jeszcze jeden jarmark roczny – na św. Annę. Był to głośny jarmark koński, na który zjeżdżano nawet z odległych okolic. Na początku XVIII w., w czasie wojny północnej, Tarnopol był zajęty przez wojska rosyjskie, zaś po raz drugi po śmierci Augusta II. W 1740 r. Józef Potocki, aby ułatwić miastu podniesienie się po zniszczeniach wojennych, nadał ludności żydowskiej znaczne uprawnienia. Następny raz miasto ucierpiało podczas konfederacji barskiej, kiedy przechodziło kolejno w ręce walczących stron. W 1770 r. spustoszyła je zaraza. Po Potockich Tarnopol przeszedł na własność Franciszka Korytowskiego, który na pocz. XIX w. przekształcił zamek w rezydencję pałacową.
Od r.1772 Tarnopol znalazł się w zaborze austriackim, ale w 1809 r. Austria odstąpiła Rosji część Podola, która pozostała w rosyjskim posiadaniu do Kongresu Wiedeńskiego w 1815 r. Carski wielkorządca, rezydujący w Tarnopolu I.A. Theyls, odnowił stary budynek zamkowy i urządził w nim „kasyno tańcujące”, sale gry i wyprawiał tu bale. W 1832 r. pożar zniszczył miasto, ale nie powstrzymał jego rozwoju. Ostatnim właścicielem Tarnopola był Tadeusz Turkułł, a w 1843 r. gmina wykupiła miasto z jego rąk. W czasie I wojny światowej i podczas wojny 1920 r. Tarnopol palony i łupiony przez Rosjan i bolszewików poniósł duże straty.
W XIX w. jezuici prowadzili w Tarnopolu konwikt dla młodzieży męskiej, przeniesiony z końcem stulecia do Bąkowic (zob. Chyrów).
W Tarnopolu urodzili się: Aleksander Bruckner (1856–1939), filolog polski, slawista, historyk kultury; w l. 1878–81 docent na Uniw. Lwowskim, 1881–1924 profesor języków i literatur słowiańskich na Uniw. Berlińskim. Franciszek Kleeberg (1888–1941), gen. bryg. WP; podczas kampanii wrześniowej dowódca grupy operacyjnej „Polesie”, dowódca w bitwie pod Kockiem; zmarł w obozie jenieckim. Kazimierz Pużak (1883–1950), działacz socjalistyczny, poseł na Sejm RP; podczas II wojny delegat rządu londyńskiego, sądzony w tzw. „procesie szesnastu”, zmarł w więzieniu w Rawiczu. Kazimierz Ajdukiewicz (1890–1963), filozof zajmujący się logiką, semantyczną teorią języka i metodologią nauk. W l. 1928–39 profesor Uniw. Jana Kazimierza we Lwowie, 1945–55 w Poznaniu (1948–52 rektor), 1954–61 w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN w Warszawie.
Zabytki. Kościół oo. Dominikanów, fundowany przez Józefa Potockiego w 1749 r., uważany za dzieło architekta Jana de Witte. Fasada dwuwieżowa z charakterystycznymi hełmami wież, zwężającymi się ostrosłupowo w kilku kondygnacjach. Wnętrze trójnawowe, z nawą główną w kształcie wydłużonej elipsy, ozdobione freskami St. Stroińskiego (ukończ. w r.1777, historia zakonu dominikańskiego z Triumfem św. Wincentego i portrety przeorów). Na filarze przy prezbiterium nagrobek Józefa Potockiego. W ołtarzu lewej nawy znajdował się obraz M.B. Różańcowej o dużej wartości artystycznej. Do kościoła przylegał współczesny mu budynek klasztorny (w r.1820 władze austriackie wydaliły stąd dominikanów, a kościół i klasztor dostały się jezuitom. W r.1910 dominikanie odkupili je i odrestaurowali. Opuścili je ponownie po II wojnie). Obecnie zamieniony na cerkiew grekokatolicką.
Kościół parafialny w stylu romańsko-gotyckim, wybudowany przez arch. Teodora Talowskiego, został wysadzony w powietrze w okresie rządów Chruszczowa. Na jego miejscu postawiono dom towarowy. Kościół pojezuicki, przebudowany na fabrykę, zatracił cechy budowli sakralnej. Na cmentarzu kaplica pw. Zmartwychwstania Pańskiego, w. XIX.
Cerkiew parafialna pw. św. Krzyża z końca XVI w., jednonawowa, z wysoką wieżą z ostrosłupowym hełmem. Cerkiew parafialna pw. Narodzenia Chrystusa Pana z 1. poł. XVII w., zbudowana z kamienia, na planie krzyża, zniekształcona przez późniejsze przeróbki. Cerkiew pobazyliańska z pocz. XIX w. na przedmieściu mikulinieckim, z cechami stylowymi późnego klasycyzmu i trzema bizantyńskimi kopułami. Obok dzwonnica w stylu romańskim z 1837 r.
Bóżnica z 2. poł. XVII w., warowna, na rzucie prostokąta, z ostrołukowymi oknami i renesansową attyką. Bóżnica z 1813 r., zbudowana z kamienia. Posiadała jeden z najbogatszych na ziemiach polskich zbiorów ksiąg żydowskich.
Stary cmentarz rzym.kat. z nagrobkami z XVII–XVIII w. Stary cmentarz żydowski.
Zamek położony po stronie płn.zach. miasta, na wzniesieniu, opadającym ku stawowi. Z pozostałych stron był niegdyś otoczony fosą i podmurowanymi wałami, z basztami na narożnikach, zniesionymi z pocz. XIX w. Główny budynek zamkowy, tzw. „stary zamek”, budowany i rozbudowywany od XVI w., z pocz. XIX w. przebudowano na pałac, zaś po kilkudziesięciu latach wykupiony przez Austriaków, zamieniony na koszary. Po zniszczeniach w czasie I wojnie światowej został odbudowany dla 54. p.p. Strzelców Kresowych. Budynek ten ma od strony miasta 2 kondygnacje, od strony stawu – 4 (2 piętra kazamat z dawnych fortyfikacji). Obok niego wzniesiono na pocz. XIX w. „nowy zamek” – czworoboczny pałac z dziedzińcem, obecnie w ruinie. Na wjeździe z miasta do zamku znajduje się monumentalna brama kamienna z pocz. XIX w. z dwoma pylonami w stylu „egipskim”, ozdobiona herbami.
Czasy obecne. W 1990 r. została prawnie zarejestrowana parafia rzymsko-katolicka, której oddano w użytkowanie kaplicę cmentarną z całkowicie ogołoconym wnętrzem. Kaplica rekonsekrowana w 1991 r. pomieścić może na stojąco ok. 200 osób. Czynione są starania o pozyskanie placu pod budowę nowego kościoła – na razie bezskuteczne. Duszpasterzem wspólnoty rzym.kat. był przez przez dłuższy czas dojeżdżający z Buczacza ks. prałat Ludwik Rutyna. Potem proboszczem był tu ks. Alfons Górowski (przeszedł do Kołomyi), a obecnie jest nim ks. Andrzej Malig, zaś wikarym ks. Andrzej Machowski.
Od 1989 r. działa w Tarnopolu Tow. Oświaty i Kultury Polskiej – liczba członków wynosi ok. 300 (przy liczbie Polaków rzędu 1200 osób), prezesem jest dr Henryk Stroński. Istnieje również gniazdo „Sokoła”, pozostające w kontakcie z „Sokołem” krakowskim.