Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa
Kontakt

ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
cracovialeopolis@gmail.com

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022

KRAKOWIEC / ROZTOCZE WSCHODNIE / STRYJ / STRZAŁKOWICE

KRAKOWIEC
Położenie. Miasteczko w pow. jaworowskim, woj. lwowskim, o 19 km na zach. od Jaworowa i 18 km na płn. od Mościsk. Położony nad rzeczką Szkłem, na wys. 215 m n.p.m. W latach międzywojennych liczył ok. 1400 mieszkańców. Ludność trudniła się głównie handlem.
Historia. Pierwotnie wchodził w skład dóbr królewskich i należał do starostwa przemyskiego. W 1. poł. XV w. dostał się Fredrom – wedle jednej wersji – z nadania Władysława Jagiełły w r.1423, wedle innej – jako zastaw od Tarnawskich w 1435 r. Status miasta na prawie magdeburskim otrzymał Krakowiec w 1425 r. W r.1466 Andrzej (Indrych) Fredro nabył tamtejsze wójtostwo. Parafia rzym.-kat została zapewne erygowana równocześnie z założeniem miasta. Kolejno było tam kilka kościołów drewnianych, a jeden z nich ufundował w XVI w. Stanisław Fredro, który później zamienił go na zbór kalwiński, a znajdujące się w nim obrazy kazał spalić. Katolicy przenieśli wtedy swoje nabożeństwa do kaplicy w pobliskiej Gnojnicy, później jednak wybudowano dla nich nowy kościół.
W posiadaniu Fredrów pozostawał Krakowiec przez cały prawie w. XVI, a ostatni właściciel z tej rodziny nosił przydomek Krakowiecki. Pod koniec tego wieku właścicielem został Aleksander Ostrogski, który ok. 1590 r. miał zbudować w Krakowcu zamek (o dalszych losach tej budowli nic nie wiadomo). W r.1604 nastąpiła rekatolicyzacja Krakowca, a wdowa po A. Ostrogskim na nowo uposażyła parafię. W 1721 r. kościół krakowiecki spalił się i przez dłuższy czas msze odprawiane były w spichrzu.
Od Ostrogskich dobra krakowieckie przeszły do Bełżeckich, a następnie – przez małżeństwo – na okres trzech pokoleń znalazły się w posiadaniu Cetnerów. Staraniem pierwszego właściciela z tej rodziny, Ignacego, odbudowano spalony drewniany kościół, niedługo jednak strawiony przez kolejny pożar. Wówczas Cetnerowie wystawili pierwszy murowany kościół, ukończony w roku 1724 (istniał jeszcze w 1782 r.). W czasie gdy właścicielem był Ignacy Cetner (z żoną Ludwiką z Potockich), Krakowiec osiągnął duży rozgłos dzięki założonemu przezeń, parkowi krajobrazowemu z rzadkimi okazami drzew i kwiatów, sprowadzonych z zagranicy. Realizację tego dzieła powierzył Cetner znanemu projektantowi ogrodów, Franciszkowi Tacher de la Pagerie. Ignacy Cetner był także fundatorem nowego kościoła. Nie wiadomo natomiast, czy pałac krakowiecki został wybudowany przez niego, czy już wcześniej.
Po śmierci Ignacego dobra krakowieckie odziedziczyła jego jedyna córka Anna, zamężna (po raz czwarty) z ks. Karolem Lotaryńskim d’Elboeuf et Lambesc. Nie mieszkała ona w Krakowcu, a całe wyposażenie pałacu, obrazy i książki, porozdawała. Natomiast zasłużyła się założeniem szpitalika dla tamtejszych włościan. Po bezpotomnej śmierci Anny w 1814 r. dobra przeszły na Leona Potockiego, który w 1845 r. sprzedał je Adamowi Lubomirskiemu, a ten w r.1890 odsprzedał cały klucz krakowiecki Kazimierzowi Łubieńskiemu. Ostatnią właścicielką była do września 1939 r. jego córka Wiktoria Franciszkowa Morawska.
Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła, fundowany przez Ignacego Cetnera, zbudowany w l. 1785–87, neoklasyczny, na prostym salowym rzucie, zamknięty trójboczną absydą, z kolumnowym portykiem na fasadzie frontowej. Po bokach znajdowały się pomieszczenia zakrystii i skarbca z loggiami dla kolatorów na piętrze. Kościół uważany był za rzadki w Galicji przykład ambitnej neoklasycznej architektury sakralnej. Na początku XIX w. zakupiono dla niego ołtarz główny z kościoła oo. jezuitów w Przemyślu, wykonany w l.1771–72 przez Stefana Grodzickiego (snycerka), z obrazem wizji św. Ignacego Loyoli. Było ponadto 6 bocznych ołtarzy, a w nich m.in. cudowny obraz Matki Boskiej oraz alegoryczny obraz MB z orłem polskim i klęczącym rycerzem. We wrześniu 1939 r. wypaliło się całe wnętrze kościoła z wyposażeniem.
Pozostałości pałacu z XVIII w. Pierwotnie składał się on z głównego budynku i dwóch parterowych oficyn. Główny budynek rozebrano w 1835 r., a domem mieszkalnym właścicieli, aż do końca istnienia dworu, stała się jedna z oficyn. Otaczający pałac 60-morgowy park krajobrazowy dotrwał w stanie zaniedbania do II wojny światowej.
Stan obecny. W 1958 r. kościół gruntownie przebudowano na fabrykę maszyn, która czynna jest do dziś. Wnętrze podzielono na kilka kondygnacji, zburzono portyk i sygnaturkę. W zakrystii i skarbcu pomieszczono klatki schodowe, za absydą dostawiono kotłownię.
Do pozbawionej świątyni grupy wiernych dojeżdża obecnie ksiądz z Mościsk.
(M.T.)

ROZTOCZE WSCHODNIE
Wąskie pasmo wyżynne o charakterze grzbietu, które biegnąc z płn.zach. na płd.wsch. łączy Wyżynę Lubelską z Podolem, a oddziela Nizinę Małopolską od Pobuża (niziny nadbużańskiej). Przeciętna szerokość pasma zamyka się w 15–20 km, a jego cała długość – od Kraśnika do Lwowa – wynosi ok. 180 km. R. zachodnie i środkowe znajduje się na terenie RP, a reszta – R. wschodnie – obecnie na terytorium państwa Ukrainy. Najwyższe punkty zawierają się między 300 a 400 m n.p.m. – te ostatnie występują tylko w R. wschodnim, w rejonie Lwowa.
Pod względem geologicznym R. nie jest jednolite. Jego strukturę tworzą skały wieku kredowego, a na nich utworzyły się wapienie osadowe, zlepieńce i piaskowce, z których pozostały na powierzchni ostańce. Lądolód skandynawski pozostawił głazy narzutowe, piaski, gliny morenowe i lessy. Krajobraz R. jest mocno urzeźbiony: posiada ostre krawędzie, głębokie, długie doliny, zbocza pocięte wąwozami, jarami i wądołami. Najbardziej urozmaiconą rzeźbę (np. wzgórza ostańcowe w Grzybowicach k. Lwowa) i największe wysokości ma R. wschodnie. Najwyższymi, a zarazem ostatnimi kulminacjami są: Wysoki Zamek (409 m n.p.m) i Czartowska Skała (401 m).
Z R. wypływają: Wereszyca na południe, a Rata i Sołokija na północ. Występują źródła mineralne, siarczane: w Szkle (pisał o nich w XVI w. Wojciech Oczko) i Niemirowie. W Woli Dobrostańskiej była pobierana znakomita woda pitna do wodociągów lwowskich.
R. jest częściowo zalesione, częściowo pod uprawami. Po płn. stronie Lwowa znajdował się bór sosnowy (dziś przerzedzony), a w nim utworzyło się popularne letnisko podlwowskie – Brzuchowice (zob. CL 3/96), w latach międzywojennych doskonale zagospodarowane. Inną atrakcją rekreacyjną w pobliżu miasta był Janów, z wielkim stawem wśród lasów.
W obrębie R., poza wymienionymi miejscowościami uzdrowiskowo-letniskowymi, leży wiele starych miejscowości (m.in. Potylicz, Magierów), a na obrzeżu znane miasta: Janów, Żółkiew (zob. CL 1/96), Rawa Ruska. Przez te ostatnie przebiega historyczna droga ze Lwowa do Warszawy i Lublina (w XX w. szosa i linia kolejowa. Obecnie przejście graniczne w Hrebennem).
(A.C.)

STRYJ
Położenie. Miasto powiatowe w wojew. stanisławowskim, położone w odległości 75 km od Lwowa, nad rzeką Stryj, na wys. 301 m n.p.m. Węzeł kolejowy linii Lwów–Ławoczne (–Zakarpacie–Węgry), Stanisławów–Sambor oraz trzech linii lokalnych. W latach międzywojennych Stryj liczył 35 tys. mieszkańców, w tym ok. 35% Polaków, 26% Rusinów, 37% Żydów i 2% Niemców. Znaczną część ludności stanowili kolejarze i wojsko (stacjonowało tu kilka jednostek wojskowych). Nieźle rozwinięty był przemysł, działały zakłady budowy i remontu urządzeń wiertniczych (Perkinsa), trzy odlewnie metali (w tym Wersteina), warsztaty produkcji i remontu kotłów i zbiorników, wytwórnia sprzętu domowego oraz usługi samochodowe (Horodyskiego), sześć młynów mechanicznych, cztery tartaki, fabryka mydła i inne. Wychodziły trzy czasopisma lokalne, w tym „Dziennik Stryjski”. Czynnych było kilka klubów sportowych. Stryj stanowił bazę turystyczną dla Bieszczadów Wschodnich i zachodnich Gorganów (zob. CL 3/97).
Historia. Stryj wchodził w skład królewszczyzn jako starostwo niegrodowe. Wg podania zalążkiem miasta miała być pustelnia, wokół której powstała osada. Najdawniejsza wzmianka o Stryju pochodzi z r.1396 i dowodzi istnienia już w tym czasie parafii i kościoła parafialnego. Data założenia miasta nie jest znana. W 1403 r. król Jagiełło nadał je swemu bratu, Świdrygielle, który jednak nadania nie przyjął. Wkrótce potem miasto musiało ulec zniszczeniu, skoro w roku 1431 król wydał przywilej zezwalający walecznemu rycerzowi Zaklice zwanemu inaczej Tarło ze Szczekarzewic, by na nowo miasto osadził na prawie niemieckim. Król uwolnił mieszkańców na lat 10 od czynszów i podatków, ustanowił targi tygodniowe i dwa roczne. Zezwolił także na używanie tych samych co we Lwowie miar i wag. Rycerz Zaklika był pierwszym starostą stryjskim, po nim przejęli go synowie Jakub i Mikołaj. Król Kazimierz Jagiellończyk potwierdził w 1460 r. nadania prawa magdeburskiego i podniósł Stryj do rzędu niezależnych grodów, podległych sądownictwu wójta, odpowiedzialnego jedynie przed sądem królewskim. Sprzyjało to rozwojowi miasta leżącego na szlaku handlowym na Węgry. Rozkwitło ono pod rządami kolejnych starostów: Jurszy z Chodorostawu, Andrzeja Ossolińskiego oraz Paniowskich: Szczęsnego i jego synów – do końca lat 40. XVI w. Zapewne za czasów tych ostatnich wybudowany został zamek. W 1527 r. Zygmunt I zniósł sąd grodzki w Stryju, który na nowo stał się zwykłą królewszczyzną. Pociągnęło to za sobą powolny upadek miasta. Dla podratowania go Zygmunt August w 1549 r. potwierdził przywilej Kazimierza Jagiellończyka, zwalniający Stryj od myt i ceł targowych.
Po Paniowskich starostwo otrzymał Andrzej Barzy z Odnowa, a następnie hetman Jan Tarnowski, który wzmocnił zamek sprowadzonymi ze Lwowa armatami. Po Janie i jego synu Janie Krzysztofie Tarnowskim (do 1567) starostami byli: Stanisław Starzechowski, Mikołaj Sieniawski, a od r. 1548 Hieronim Filipowski. W 1588 r. Zygmunt III nadał starostwo Andrzejowi Tęczyńskiemu. Sporządzono wtedy inwentarz zamku, a z opisu wynika, że był on okazały: liczył 61 pokoi, 3 kuchnie i piekarnię, otaczały go mury z 6 basztami i fosa z mostem zwodzonym. Syn Andrzeja, Gabriel Tęczyński, był starostą od 1595 r.
Na przełomie XVI/XVII w. dwukrotne pożary zniszczyły większą część miasta. By pomóc przy odbudowie, Zygmunt III uwolnił poszkodowanych od podatków na 4 lata. W l. 1620 i 1625 pustoszyli miasto Tatarzy. Starostami byli wtedy Koniecpolscy, Stanisław, a po nim Krzysztof – ten był fundatorem pierwszego murowanego kościoła parafialnego pw. Narodzenia NP Marii (1624 r.). W tym czasie było w Stryju pięć cerkwi – Koniecpolski wyjednał dla nich u króla Jana Kazimierza w r.1650 przywileje. Otaczał też opieką ludność żydowską, która pozostawała w konflikcie z mieszczanami z powodu przywilejów, nadanych jej przez Stefana Batorego w latach 1576 i 1577. Mieszczanie uzyskali od króla zakaz osiedlania się Żydów w Stryju, jednak dzięki protekcji Koniecpolskiego nie doszło do opuszczenia przez nich miasta. W XVII w. mieli tu Żydzi synagogę i dwie bóżnice.
Ludność Stryja zajmowała się handlem i rzemiosłem. Handlowano winem węgierskim, napitkami miejscowej produkcji (wódką, piwem, miodem), solą, tkaninami, końmi. Miasto posiadało składy win i sukiennice. Rzemiosło było dobrze rozwinięte: w 1635 r. istniało 6 cechów: szewski, garncarski, krawiecki, kuśnierski, tkacki i kowalsko-ślusarski. Cios rzemiosłu stryjskiemu zadał rok 1648 i następne: wojny kozackie, głód i zaraza. Zniszczona została większość miasta i przedmieścia (200 domów na 362). W r.1657 założył tu swoją kwaterę Franciszek Rakoczy i tu przyjmował poselstwo Lwowa.
W latach następnych, za starostwa Jana Sobieskiego, miasto zaczęło pomału podnosić się z upadku. Powstał wtedy klasztor franciszkanów przy istniejącym już w XVI w. kościele św. Marii Magdaleny. Sobieskiemu udało się zakończyć konflikt między ludnością chrześcijańską i żydowską, w r.1670 zrównano mieszczan i Żydów w prawach i obowiązkach. W 1672 r. podczas napadu Tatarów miasto znowu uległo zniszczeniu przez pożar. W r.1696 miasto bardzo ucierpiało z powodu ogromnego wylewu rzeki, a poszkodowani mieszkańcy odwołali się od płacenia podatków i zapożyczali się u okolicznej szlachty, zastawiali grunty i domy. Na przełomie XVII/XVIII w. miasto nękały ciągłe przemarsze wojsk, ponawiające się pożary i morowa zaraza. Po śmierci Jana III starostwo stryjskie dostała Maria Kazimiera jako uposażenie wdowie, a starostą był wtedy Mikołaj Żebrowski. Po nim nastąpili Sieniawscy: Andrzej Mikołaj i jego żona Elżbieta. W 1730 r. starostą został Stanisław Poniatowski, który w r.1754 zrzekł się go na rzecz swego syna, Stanisława Augusta, późniejszego króla. Ten był ostatnim starostą stryjskim doby przedrozbiorowej.
W I. poł XVIII w. miasto znów zaczęło się trochę podnosić, ale w 1743 r. dużą jego część zniszczył pożar. Kolejna klęska pożaru wydarzyła się w 1772 r. – spłonął wtedy stary kościół parafialny. Austriacy po zajęciu Stryja zlikwidowali klasztor franciszkanów, zamieniając budynek na szpital garnizonowy, a kościół oddając na cerkiew. Za czasów austriackich rozebrany został zamek, a z materiału uzyskanego z rozbiórki zbudowano koszary. Po całym założeniu zamkowym pozostały tylko ślady wałów. W roku 1824 znowu paliło się miasto, lecz największy w historii Stryja pożar wybuchł w 1886 r. i zniszczył prawie całkowicie zabudowę miejską. Spalił się świeżo odbudowany kościół parafialny, zbór ewangelicki, synagoga i bóżnice. Po pożarze przystąpiono do odbudowy miasta, regulując przy tej okazji ulice i przestrzegając krycia domów ogniotrwałymi dachami.
W Styju urodzili się: pisarz i poeta Kornel Makuszyński (1884–1953); generał WP, legionista Józef Kustroń (1892–1939); kompozytor-dodekafonista Józef Koffler (1896–1941); współczesny pisarz amerykański Louis Begley (Ludwik Begleiter, ur. 1933). Stryjskie gimnazum ukończyli K. Makuszyński, poeta Kazimierz Wierzyński, pisarz Stanisław Wasylewski, reżyser Wilam Horzyca.
Zabytki. Kościół parafialny pw. Narodzenia NP Marii, neoromański, z jedną wieżą, wybudowany na przełomie XIX/XX w., na miejscu spalonego. Wewnątrz neogotycki ołtarz i ambona z białego alabastru, rzeźbione. W głównym ołtarzu obraz tronującej Matki Boskiej, pędzla krakowskiego malarza Floriana Cynka, słynący łaskami i oczekujący na koronację. Z dawnego kościoła ocalał drewniany krucyfiks, otoczony kultem. Greckokatolicka cerkiew w dzielnicy Łany.
Budynek „Sokoła”, oddany do użytku w roku 1914. Ozdobą jego sali teatralnej była wierna kopia kurtyny Henryka Siemiradzkiego z teatru krakowskiego.
Pomnik 200 żołnierzy, pochodzących ze Stryja, poległych w 1859 r. pod Solferino i Magentą, wzniesiony za czasów austriackich przez oficerów stacjonującego tu pułku.
Czasy obecne. Kościół parafialny, okupowany w 1945 r. przez grupę tercjarzy franciszkańskich, broniących go przed zamknięciem, pozostał otwarty i wierni mogli się gromadzić w nim na wspólną modlitwę. Ksiądz mógł odprawiać mszę św. raz do roku, na Wielkanoc. Wierni dbali o utrzymanie kościoła w dobrym stanie, a osobą szczególnie w tym zasłużoną była p. Julia Kapko. Od 1991 r. Stryj ma stałego proboszcza – jest nim ks. kanonik Jan Nikiel. W parafii pracują ss. józefitki. W r.1996 parafia obchodziła 600-lecie istnienia i przy tej okazji kościół został podniesiony do rangi sanktuarium MB Piastunki Ludzkich Nadziei. Stary cmentarz miejski został zniwelowany i zamieniony na plac zabaw dla dzieci.
W Stryju istnieje oddział Tow. Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej. W szkole odbywają się fakultatywne lekcje języka polskiego.

STRZAŁKOWICE
Położenie. Wieś w pow. samborskim, wojew. lwowskim. Położona w odległości 6 km od Sambora i 2 km od stacji kolejowej w Waniowicach (linia Sambor–Sianki), przy ujściu rzeczki Dąbrówki do Dniestru. W 1880 r. było tu 260 gospodarstw oraz 1167 mieszkańców, w tym 1142 Polaków i 25 Rusinów. Ludność z dawna trudniła się głównie tkactwem.
Historia. Wieś założona przy końcu XIV w., o czym świadczy przywilej lokacyjny, wydany przez Spytka z Melsztyna w 1395 r. Należała do dóbr koronnych ekonomii samborskiej. Danych historycznych o Strzałkowicach jest niewiele, wiadomo tylko, że w 1686 r. wójtem był tam niejaki Marcin Łoziński, z inwentarza z 1760 r. wynika zaś, iż posesorami wójtostwa byli wówczas Jan i Konstancja z Bieńkowskich Popielowie. Data erekcji parafii rzym.-kat. pozostaje nieznana – po raz pierwszy została wymieniona w aktach biskupstwa przemyskiego w 1494 r. W 1589 r. została oddana mansjonarzom samborskim. Pierwotny kościół parafialny był drewniany, lecz zniszczył go napad tatarski w 1624 r. Grekokatolicy ze Strzałkowic należeli do parafii w Waniowicach.
Zabytki. Kościół parafialny pw. WW. Świętych, murowany, z w. XVII (konsekrowany 1692), rozbudowany i odnowiony przez proboszcza ks. Staszkiewicza w 1830 r. W kościele znajdowała się stara chrzcielnica, drewniana, rzeźbiona, i zabytkowy kielich „pięknej roboty”.
Czasy obecne. Po II wojnie światowej kościół zamieniono na magazyn zboża, a następnie materiałów budowlanych. W 1989 r. zwrócono go wiernym. Posługę duszpasterską pełnią dojeżdżający z Sambora ks.ks. zmartwychwstańcy: Andrzej Kurek i Marian Bański.
W Strzałkowicach żyje 36 rodzin polskich. Miejscowa szkoła prowadzi fakultatywnie naukę języka polskiego (prowadzi ją zamieszkała tu Maria Razmus, zwana samborską Siłaczką).


SPROSTOWANIE
Dr Tadeusz Kukiz zwrócił nam uwagę na kilka rzeczowych błędów, jakie zakradły się do kilku haseł w poprzednich numerach:
CL 2/96 – MILATYN: na s. 38 treść wierszy 17–14 od dołu nieprawdziwa. Ma być: W pokarmelitańskim kościele w Milatynie Nowym jest obecnie cerkiew prawosławna.
CL 2/97 – KUKIZÓW: na s. 27, w wierszu 28 od góry ma być: Od 1907 r. Zgromadzenie..., a w wierszu 15 od dołu ma być: ...przed I wojną...
CL 4/97 – PAWŁÓW: na s. 31, w ostatnim wierszu ma być: ...jego prawnuk...
Błędy powstały z naszej winy. Autora i Czytelników bardzo przepraszamy.