Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

BORYNICZE / GLINIANY / PSARY / STARE SIOŁO / STRATYN

BORYNICZE

Wieś w pow. bobreckim, wojew. lwowskim, położona w odl. 16 km na płd.wsch. od Bóbrki, a 51 km od Lwowa, przy linii kol. do Stanisławowa. Należała do parafii rzym.kat. w Brzozdowcach.

Historia. Zanotowana w źródłach po raz pierwszy w 1412 r. jako własność rodziny Borynickich (vel Boryńskich). W 1515 r. zniszczona przez Tatarów. Od połowy XVI w. dokumenty wykazują rozdrobnienie wsi poiędzy różnych właścicieli, wśród których występują Piotr i Andrzej Kłodniccy, nieznanego imienia Hermanowski, Krzysztof Nahujowski, Walenty Oparski. Po 1736 r., zapewne już scalona, była własnością Michała Józefa Rzewuskiego, a w 1781 r. jako posag petroneli Rzewuskiej dostała się Jackowi Małachowskiemu. Następnie w krótkich odstępach czasu kilkakrotnie zmieniała właścicieli. Na przełomie XVIII i XIX w. zakupił ją Jan Gwalbert Ufniarski h. Jastrzębiec, który w 1809 r. testamentalnie przeznaczył swe dobra córce Felicji, żonie Kazimierza Badeniego.

W posiadaniu Badenich pozostawała do 1858 r., kiedy to drogą zamiany majątków, przejął ją Włodzimierz Borkowski h. Junosza, galicyjski działacz społeczny i polityczny. W 1870 r. założył on ordynację borynicką skupiającą dobra należące dawniej do Ufniarskich. W 1873 r. Borkowski wybudował jako rodzinną rodzinną obszerny pałac, powiększony w latach 1901-05, jednak spalony w 1914 r. przez wojska rosyjskie. Po Włodzimierzu ordynacja dostała się jego wnuczce, Marii Dembińskiej, od 1896 r. żonie Stanisława Mycielskiego. Syn ich, Ludwik Mycielski, był ostatnim właścicielem Borynicz.

Zabytki. Dwa identyczne klasycystyczne, parterowe budynki z portykami o czterech toskańskich kolumnach przed wejściami, kryte wysokimi, czterospadowymi dachami, będące pozostałością po zespole dworskim Ufniarskich. Przed wojną w jednym z tych budynków mieścił się zarząd ordynacji.

Kaplica wybudowana w okresie międzywojennym na ruinach spalonej w 1914 r. kaplicy pałacowej i przylegającej do niej galerii; murowana, zwrócona na południe, z wydłużoną nawą i krótkim prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą, oraz z fasadą zwieńczoną trójkątnym przyczółkiem. Zaprojektowana przez Helenę Mycielską, budową kierował Józef Wesołowski z Brzozdowiec. W ołtarzu znajdował się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, przywieziony z Rzymu przez Włodzimierza Borkowskiego, ocalony z pożaru w 1914 r. W 1945 r. przewieziony do Kamienia Pomorskiego, zaginiony. Po wojnie kaplica została przebudowana (zmieniona górna część fasady oraz rozmieszczenie okien), z wnętrzem podzielonym drewnianą konstrukcją na dwie kondygnacje, pełnił funkcję śpichlerza kołchozowego. Kapliczka - nisza z figurą MB Niepokalanej w ścianie jednego z budynków, według miejscowej tradycji jest pamiątką ocalenia wsi podczas najazdu tatarskiego w 1620 r.

 

GLINIANY

Położenie. Miasteczko w pow. przemyślańskim, wojew. tarnopolskim, położone o 19 km na płn. od Przemyślan, u zbiegu Hanaczówki i Pregnojówki, dopływów Pełtwi. Leży w płaskiej i bagnistej okolicy, należącej do tzw. dołów złoczowskich (jedna z najniższych na Podolu wysokości nad poziom morza). Parafie obu wyznań znajdowały się na miejscu.

Historia. Gliniany wchodziły w skład dóbr królewskich. Osada wiejska istnaiła już w XIV w. Status miasta lokowanego na prawie magdeburskim nadał Jan Tarnowski, wojewoda sandomierski i starosta ruski w 1397 r. W tym samym roku Władysław Jagiełło, który wielokrotnie w Glinianach przzebywał, erygował parafię rzym.kat. Miasto położone na szlaku prowadzącym do Lwowa było pustoszone i palone podczas najazdów tatarskich. Dla złagodzenia skutków zniszczeń kolejni władcy obdarzali je przywilejami i zwalniali z opłat podatkowych na określony okres czasu. W 1578 r. król Stefan Batory zezwolił na odbywanie tu jarmarków rocznych na św. Michała i targów w czwartki.

Ze względu na swe strategiczne położenie Gliniany były stałym punktem zbornym pospolitego ruszenia i politycznych zgromadzeń szlachty. Najbardziej znanym wydarzeniem historycznym, które się tu rozegrało, była tzw. „wojna kokosza” w 1537 r. Po śmierci Zygmunta Augusta tutaj na naradę nad wyborem nowego króla zebrała się szlachta województwa ruskiego i podolskiego. Wielkie zgromadzenia wojsk odbywały się w latach 1648, 1649, 1653, 1673, 1676, 1691-93, 1698. Dla dokonania ich przeglądu przybywali tu kolejni królowie: Jan Kazimierz, Michał Korybut Wiśniowiecki, Jan III, August II. Po I rozbiorze Gliniany przeszły w ręce Potockich. Z tego czasu (1786 r.) zachowały się wiadomości o prowadzonej na szeroką skalę uprawie konopi oraz o wyrobie płócien, które kupcy żydowscy wywozili do Gdańska. W połowie XIX w. majątek gliniański należał do rodziny Glixellich. Pod koniec stulecia był własnością Franciszka Badeniego, a na początku XX w. Franciszka Potulickiego. Na przełomie XIX/XX w. zasłynęły Gliniany z wyrobu kilimów.

Zabytki. Kościół parafialny pw. Ducha Świętego, wybudowany w miejsce poprzednich drewnianych kościołów. Budowa rozpoczęta w 1791 r., ukończona w latach 30. XIX w. Konsekrowany w 1840 r. Murowany, tynkowany, z prezbiterium zwróconym na płd., zamkniętym ścianą prostą, i z trójprzęsłową nawą poprzedzoną kruchtą z wieżami po bokach. Po II wojnie światowej kościół zamknięty i zamieniony na magazyny. W niewyjaśnionych okolicznościach uległ pożarowi. W 1995 r. zwrócony wiernym i następnie odremontowany dzięki pomocy dawnych mieszkańców Glinian oraz Ministerstwa Kultury i Sztuki RP. Większość ruchomości kościelnych została po wojnie przewieziona do Jadownik Podgórnych k. Brzeska. Po rekonsekracji świątyni w 2000 r. część naczyń liturgicznych i szat została zwrócona parafii.

Cerkiew z XVIII w. Pozostałości zamku obronnego, XV w.

 

PSARY

Wieś w pow. rohatyńskim, wojew. stanisławowskim. Leży w odległości 15 km od Chodorowa, nad potokiem Świn, który tworzy tu dwa wielkie stawy, 362 m npm. Parafia rzym.kat. znajdowała się w Podkamieniu, gr.kat w miejscu.

Historia. Pierwsze znane wiadomości historyczne dotyczące Psar pochodzą dopiero z XVIII w. W 2. połowie stulecia wieś była własnością Józefa Jabłonowskiego h. Grzymała, podkanclerzego halickiego. Jego córka wniosła ją rodzinie Głogowskich h. Grzymała, poślubiając Wincentego, szambelana króla Stanisława Augusta W 2. połowie XIX w. jako wiano Wilheminy Głogowskiej przeszła do rodziny Reyów, w rękach której pozostawała do II wojny światowej. Ostatnim właścicielem był Ludwik Rey (+1940).

Zabytki. Pałac w stylu neobarokowo-romantycznym, wybudowany przez Wilhelminę Reyową, wg projektu lwowskiego architekta Juliana Zachariewicza, ukończony w 1882 r. Postawiony na rzucie prostokąta, dwukondygnacyjny, z trzema ryzalitami od frontu (środkowy w kształcie czworobocznej wieeży). Pałac zniszczony i obrabowany podczas I wojny światowej, zamieszkały był do 1939 r.

Otoczenie pałacu stanowił 8-hektarowy park krajobrazowy, łączący się ze stawami rybnymi. Śpichlerz na rzucie szerokiego i długiego prostokąta, nakryty wysokim łamanym dachem gontowym. Stajnie koni cugowych i wierzchowych. Budynek bramny w stylu barokowym, zapewne związany z jakimś zamierzonym a niezrealizowanym założeniem pałacowym. Fosy po zameczku, który istnieć tu miał w czasach saskich.

 

STARE SIOŁO

Położenie. Wieś w pow. bobreckim, wojew. lwowskim, położona w odległości 15 km. na płn.zach. od Bóbrki, a 25 km na płd.wsch. od Lwowa. Leży w dolinie rzeczki Dawidówki u podnóża Gołogór, 207 m npm. od strony południowej i 365 m npm. od strony zachodniej.. Parafie obu wyznań znajdowały się w miejscu.

Historia. Pierwotna nazwa osady stanowiącej własność Rurykowiczów, odnotowana już w XII w., brzmiała Czerepów. Około 1401 r. Władysław Jagiełło nadał osadę Zawiszy Czarnemu z Garbowa, a ten po pewnym czasie przekazał wieś swemu synowi, Janowi Zawiszycowi. W 1454 r. Zawiszyc ufundował parafię rzym.kat. i pierwszy kościół parafialny. Planował założenie na części obszaru wsi obronnego miasta Garbowa. Nie objętą planem Zawiszyca część Czerepowa zaczęto nazywać Starym Siołem. Nazwa ta pojawiła się w dokumencie z 1442 r. Urbanizacyjnym zamiarom koniec położył najazd turecki i tatarski. Około 1486 r. córka Zawiszyca, Barbara z Rożnowa, 2v. zamężna za Janem Amosem Tarnowskim, kaszttelanem krakowskim, wniosła mu w posagu Stare Sioło. W posiadaniu Tarnowskich pozostawało do 1570 r., kiedy to ówczesna właścicielka Zofia Tarnowska podarowała je swemu mężowi, Konstantemu Bazylemu Ostrogskiemu. Na początku XVII w. Konstanty scedował całą swą bajeczną fortunę na dwóch synów, którzy w 1603 r. dokonali jej podziału; Stare Sioło wraz z innymi dorami przypadło Januszowi. W 1609 r. uzyskał on zgodę sejmu na utworzenie ordynacji. Poniewasz Janusz Ostrogski nie miał męskiego potomka, ordynacja przeszła po jego śmierci na najstarszego syna jego córki, żony Aleksandra Zasławskiego. Syn przyjął nazwisko Zasławski-Ostrogski. Z tej rodziny Stare Sioło dostało się w wianie Lubomirskim, następnie Sieniawskim (od 1648), Czartoryskim (od 1731), ponownie Lubomirskim (od 1778) i wreszcie Potockim z linii łańcuckiej, w posiadaniu których pozostało do 1939 r. Ostaynim właścicielem był Alfred Potocki (zmarły w 1958 r.).

Zabytki. Kościół parafialny pw. MB Śnieżnej i Św. Trójcy, wybudowany w latach 1828-35, zastępując nienadający się do użytku kościół drewniany. Budowla składała się z jednoprzęsłowego prezbiterium zwróconego na zachód, i czteropręsłowej nawy poprzedzonej wieżą z kruchtą w części dolnej. Konsekrowany w 1867 r. Większość wyposażenia wnętrza z początku XX w. W 1923 r. Jerzy Potocki zamówił w zakładzie witrażowniczym Żeleńskich w Krakowie witraż do prezbiterium, projektowany przez Kazimierza Sichulskiego, przedstawiający MB w stylizacji huculskiej. Po II wojnie kościół przejęła cerkiew prawosławna, od 1991 r. gospodarzem świątyni jest parafia grekokatolicka. Cerkiew pw. św. Mikołaja, drewniana, 1742 r.

Ruiny zamku obronnego, zbudowanego w latach 1649-54 przez Władysława Dominika Ostrogskiego. Zamek stanął na miejscu poprzednich: drewnianego z XV w. oraz już murowanego z lat 1584-89. Uchodził za największy zamek na Kresach płd.wsch., założony na planie nieregularnego, zwężającego się ku zachodowi pięcioboku, z sześcioma wielobocznymi basztami. Okazałą bramę wjazdową od płd. wzniosła Katarzyna z Sobieskich Radziwiłłowa Mury otaczały dziedziniec o powierzchni 4 morgów. W XVIII w. zamek został odnowiony przez Adama Mikołaja Sieniawskiego. W początkach XIX w. Potoccy założyli w nim browar, co spowodowało przebudowę i dewastację wnętrz. Do dalszych zniszczeń zamku prrzyczyniły się obie wojny światowe.

 

STRATYN

Miasteczko w pow. rohatyńskim, wojew. stanisławowskim. Położone 12 km na płd.wsch. od Rohatyna, na prawym brzegu potoku Studzienny, dopływu Gniłej Lipy. Na lewym brzegu potoku znajdowała się wieś Stary Stratyn.

Stratyn należał do parafii rzym.kat. w Rohatynie, parafia gr.kat. była w miejscu. Był to majątek leśny. Pod koniec XIX w. lasy zjmowały ponad 2200 ha i obejmowały 14-hektarowy rezerwat buków, uważany za pozostałość praboru w paśmie Miodoborów.

Historia. W 2. połowie XVI i 1. połowie XVII w. Stratyn należał do rodziny Bałabanów h. Korczak. W 1602 r. Gedeon Bałaban, grekokatolicki biskup lwowski założył tam szkołę i drukarnię ruską. Wydane w niej książki treści religijnej należą dziś do białych kruków. W 1671 r. właścicielem Stratyna był Gabriel Silnicki h. Jelita. Uzyskał on od króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego przywilej na cztery jarmarki roczne oraz na targi w piątki i niedziele. W XVIII w. dobra stratyńskie były już w posiadaniu rodziny Bekierskich h. Jastrzębiec, używających przydomku Kosiorek. Jako posag Konstancji Kosiorek Bekierskiej w 1771 r. dostały się Józefowi Bielskiemu h. Jelita, kasztelanowi halickiemu. Otrzymała je następnie w wianie ich córka Magdalena, wychodząc za mąż za hr. Ignacego Krasickiego, a później przechodziły kolejno w spadku na córkę Krasickich Konstancję, zamężną za Michałem Brzostowskim h. Strzemię, i na Anielę Brzostowską, żonę hr. Edmunda Krasickiego. Po nich odziedziczył je ich syn Michał, a po nim jego bratanek August, działacz społeczny i botanik, który był ostatnim właścicielem Stratyna w chwili wybuchu II wojny światowej.

Zabytki. Dwór wybudowany prawdopodobnie przez Bekierskich lub Józefa Bielskiego, z materiału uzyskanego z rozbiórki starego zamku. Klasycystyczny, na rzucie prostokąta, dwukondygnacyjny; od frontu po bokach dwa krótkie skrzydła połączone tarasem z czterema kolumnami dźwigającymi balkon. Od strony ogrodu w XIX w. dobudowano dwukondygnacyjną werandę drewnianą. Dwór mieścił galerię obrazów (ok. 200), przeważnie malarzy obcych. Podczas I wojny światowej całe wyposażenie wraz z galerią zostało zniszczone, a dwór zdewastowany. W latach międzywojennych odremontowano tylko kilka pokoi.

Oficyna dworska z XVIII w. w typie dworu szlacheckiego z dwoma kolumnowymi gankami i wysokim, czterospadowym dachem. W okresie międzywojennym służyła jako siedziba właścicieli. Dwie baszty o niewielkich otworach strzelniczych - pozostałość z dawnego zamku, i wały obronne, zachowane do II wojny światowej.

Maria Taszycka