Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

CZORTKÓW / DMYTRÓW / KAŁUSZ / MAGIERÓW / POTYLICZ

CZORTKÓW
Położenie. Miasto powiatowe w woj. tarnopolskim, węzeł kolejowy między Tarnopolem i Zaleszczykami oraz Stanisławowem (przez Buczacz). Leży na prawym brzegu Seretu, na wys. 228 m n.p.m. W okresie międzywojennym liczył wraz z przedmieściami Wygnanką i Starym Czortkowem ponad 15 tys. mieszkańców, w tym po ok. 1/3 Polaków, Rusinów i Żydów (z przewagą Polaków). Były tu fabryki maszyn rolniczych i likierów.
Historia. Pierwsza wiadomość historyczna pochodzi z w. XVI, kiedy wieś Czortkowice była własnością rodziny Czortkowskich. W 1532 r. król Zygmunt I wydał przywilej, zezwalający Jerzemu Czortkowskiemu założenie w tym miejscu miasta na prawie magdeburskim. Na pocz. XVII w. Czortków był już własnością Golskich. Stanisław Golski, wojewoda ruski, wyjednał u Zygmunta III przywilej na jarmarki roczne oraz na cotygodniowe targi w niedziele. Ten sam zapewne wybudował po wsch. stronie murowany zamek na miejscu pierwotnego drewnianego zamku Czortkowskich. Sprowadził do Czortkowa dominikanów i w 1610 r. ufundował im kościół, który przez kilka stuleci był ośrodkiem duszpasterskim i kulturotwórczym, promieniującym na całą okolicę. Po bezpotomnej śmierci Stanisława, Czortków przeszedł na jego brata Jana Golskiego, zaś po śmierci tegoż, jego żona odstąpiła Czortków w r.1618 Potockim, w zamian za przepadły w podhajeckim zamku Golskich ogromnej wartości depozyt (kosztowności i gotówka), wniesiony Stefanowi Potockiemu przez jego żonę Marię Mohylankę. Syn Stefana, Paweł Potocki, w czasie wojny kozacko-moskiewskiej w lecie 1655 r. przez 4 dni bronił się wraz z okoliczną szlachtą w czortkowskim zamku, lecz został zmuszony do poddania się. Obrońcy poszli w niewolę, a sam Paweł z synem, przewieziony do Moskwy, pozostawał tam przez 13 lat, uwolniony w wyniku traktatu andruszowskiego (1667). Podczas wojen tureckich w l. 1672 i 1675 zamek bez wielkiego oporu dostawał się w ręce najeźdźców, którym sprzyjało jego niefortunne usytuowanie tuż pod szczytem wysokiego płaskowzgórza. Po utworzeniu przez Turków paszałykatu podolskiego stał się siedzibą subbaszy. W 1683 r. turecka załoga została chwilowo wyparta z zamku przez Andrzeja Potockiego, ale dopiero po traktacie karłowickim w r.1698 mogli Potoccy na powrót objąć swoje dobra czortkowskie.
Po śmierci Joachima Potockiego, w 1764 r. Czortków dostał się Sadowskiemu, żonatemu z jego córką. W r.1778 zamek został przez niego wynajęty rządowi austriackiemu, który umieścił w nim magazyny tytoniu, poddawszy obiekt różnym przeróbkom. Ostatni z rodziny, Hieronim Sadowski, utworzył fundację, przeznaczając swój majątek wraz z zamkiem na cele dobroczynne. Z pieniędzy fundacji utrzymywany był zakład wychowawczy dla dzieci i młodzieży, prowadzony od 1895 r. przez ss. szarytki (Siostry Miłosierdzia). Przy zakładzie istniała pracownia kilimów) oraz dom dla starców (od 1898). W klasztorze szarytek zostały złożone archiwa Potockich, przeniesione z ich opuszczonego, zrujnowanego pałacu, zw. Starym Dworem. Tamtejsza galeria obrazów została przewieziona do Lwowa.
Maria z Sadowskich (siostra Hieronima) hr. Borkowska odsprzedała w r.1865 swój pałac w Starym Czortkowie rabinowi cudotwórcy, który założył tam swoją rezydencję. Zjeżdżali do niego liczni Żydzi z Rosji i Rumunii.
Czortkowski klasztor dominikanów, mimo szykan władz austriackich, przetrwał cały okres zaborów, stanowiąc schronienie dla ojców, zaangażowanych w ruchy patriotyczne. W 1848 r. ukrywał się tu przed policją przeor lwowski o. Piotr Korotkiewicz, członek Tajnej Rady Narodowej i uczestnik powstania lwowskiego przeciw Austriakom. W latach międzywojennych czortkowski klasztor na nowo stał się centrum bardzo dynamicznej pracy apostolskiej. Po zajęciu Czortkowa przez armię sowiecką 17 września 1939, ojcowie przy pomocy miejscowej ludności zdołali skutecznie przeciwstawić się próbom całkowitego usunięcia ich z zajętego przez wojsko klasztoru i zamknięcia kościoła. W nocy 1/2 lipca 1941, tuż przed opuszczeniem miasta, funkcjonariusze NKWD zamordowali ośmiu znajdujących się w klasztorze ojców i braci, część z nich wywleczono na przedmieście Berdo, część zastrzelono w celach. Następnie dla zatarcia śladów klasztor podpalono. Nie była to jedyna zbrodnia – przed wycofaniem się z Czortkowa Sowieci wystrzelali wszystkich więźniów.
Podczas okupacji niemieckiej dominikanie zorganizowali w Czortkowie tajne gimnazjum i liceum, które przygotowało ok. 30 maturzystów.
Zabytki.  Kościół parafialny oo. Dominikanów pw. NP Marii i św. Stanisława, fundowany w 1610 r. przez Stanisława Golskiego, w 1910 r. restaurowany i gruntownie przebudowany w stylu neogotyckim wg. projektu Jana Sas-Zubrzyckiego. W ołtarzu głównym znajdował się cudowny obraz M. Boskiej, wg tradycji ofiarowany przez króla Jana Kazimierza (obecnie w kościele Dominikanów w Warszawie, przy ul. Freta). Poza tym był tam obraz przedstawiający św. Stanisława wskrzeszającego Piotrowina, barokowy relikwiarz św. Teofila, patrona rycerstwa polskiego, przywieziony z Rzymu przez Joachima Potockiego w 1. poł. XVIII w., epitafium Joachima Potockiego z 1764 r., w miejscu, gdzie umieszczono jego serce. Kościół zamknięto w połowie 1946 r. Klasztor dominikański fundowany w 1640 r. przez Pawła Potockiego, w czasach nowszych rozbudowany. Najstarsza część budynku spłonęła w pożarze w 1941 r.
Cerkiew gr.kat. z dzwonnicą, drewniana, z początku XVII w. W okresie międzywojennym była już nieczynna, gdyż nabożeństwa przeniesiono do nowej cerkwi. Bóżnica z 2.poł. XIX w., ufundowana przez rabina-cudotwórcę Friedmana, zbudowana wg projektu arch. Cieślikowskiego w stylu pseudoorientalnym, z dwiema okrągłymi basztami. Wnętrze było bogato rzeźbione, z malowidłami ściennymi. Budynek „Sokoła”.
Na lewym brzegu Seretu, w Wygnance, ruiny zamku Golskich z pocz. XVII w. Zbudowany był z kamienia i cegły na planie nieregularnego pięcioboku, z murami obwodowymi piętrowej wysokości. Między narożnymi basztami, od strony miasta, znajdował się piętrowy budynek mieszkalny z arkadowym krużgankiem od strony dziedzińca. W XIX w. zamek popadł w ruinę. Rozebrano wówczas krużganki i część ścian wewnętrznych. Przed I wojną światową kazamaty zamkowe służyły jako areszt, a w latach międzywojennych mieściły składy kupieckie.
Czasy obecne. Kościół oo. Dominikanów zwrócony do kultu i rekonsekrowany w 1989 r. pw. MB Różańcowej i św. Stanisława, odremontowany. Odnowiono polichromię we wnętrzu oraz zachowane XIX-wieczne płyty komemoracyjne wiktorii wiedeńskiej oraz Konstytucji 3 Maja. Mieszkańcy Wrocławia ufundowali dla kościoła kopię cudownego obrazu M. Boskiej.
Parafię obsługuje obecnie (od 1996) o.Jan Piątkowski. Jego poprzednikiem był o. Reginald Wiśniowski, czortkowianin, który wrócił tam z RP, po odzyskaniu przez dominikanów tego kościoła. Wg spisu ludności z 1989 r. w Czortkowie żyje ok. 250 Polaków, którzy skupiają się w Towarzystwie Kulturalno-Oświatowym.     (M.T.)

DMYTRÓW
Wieś w pow. radziechowskim, woj. tarnopolskim, w odl. 10 km na płd. od Radziechowa i 4 km od stacji kol. Chołojów na linii Lwów–Łuck. Położony nad potokiem Berezówka w dorzeczu Styru. W latach międzywojennych liczył 2750 mieszkańców.
Pierwsza wzmianka o Dmytrowie pochodzi z 1502 r. W 1925 r. znaleziono tam skarb monet szwedzkich z 1. poł. XVII w. W latach 80. XIX w. dobra dmytrowskie należały do L. z Baworowskich Starzyńskiej, zaś na przełomie wieków dzierżawił je Karol Wittlin. W okresie międzywojennym właścicielem był Walenty Ślęzak. Dmytrów należał do parafii rzym.kat. w Radziechowie, a budowę miejscowego kościoła przerwała II wojna.
W Dmytrowie urodzili się: Zenon Leńko (1868––1950), jeden z twórców  urologii polskiej i kierownik pierwszego w kraju oddziału urologicznego powstałego w 1926 r. we Lwowie; Józef Wittlin (1896–1976), znakomity poeta, prozaik, eseista i tłumacz (napisał m.in. książeczkę Mój Lwów, przepojoną miłością do tego miasta. W 1938 r. był poważnym kandydatem do Nagrody Nobla); Leszek Hołdanowicz (ur.1937), artysta grafik, profesor ASP w Warszawie, autor plakatów, wielokrotnie nagradzany).             (T.K.)

KAŁUSZ
Położenie. Miasto powiatowe w woj. stanisławowskim, w odl. 100 km na płd.wsch. od Lwowa, przy linii kol. Stanisławów–Stryj. Położone nad rzeką Łomnicą (płd. dopływem Dniestru) na wys. 282 m n.p.m. W latach międzywojennych liczyło ok. 9000 mieszk., w tym połowa Żydów. Ważny ośrodek wydobycia soli potasowych i kainitu. Działała fabryka wyrobów cementowych, młyny, tartaki, garbarnia, browar i inne, oraz liczne pracownie rzemieślnicze. Prowadzono handel bydłem, zbożem i drewnem.
Historia. Kałusz stanowił dobra królewskie. Pierwsza wiadomość o wsi i znajdujących się tam salinach pochodzi z 1464 r. Mówi ona o podarowaniu miejscowemu kościołowi przez króla Kazimierza Jagiellończyka prawa używania jednej warzelni soli. Wynika też z tego, że parafia rzym.kat. już wtedy istniała. W r. 1469 król ufundował kościół parafialny, odnowiony w 1578 r. przez Stefana Batorego. Król Zygmunt August upoważnił w 1549 r. Mikołaja Sieniawskiego, wojewodę bełskiego i starostę halickiego do założenia miasta na prawie magdeburskim. Jednocześnie ustanowił dwa jarmarki roczne. W 1553 r. Kałusz wraz z okolicznymi wsiami został wydzielony ze starostwa halickiego. Dobra kałuskie otrzymał wówczas w lenno Mikołaj Sieniawski, a później otrzymał je dożywotnio syn Mikołaja, Hieronim Sieniawski. Kałusz stanowił wtedy starostwo niegrodowe. Metryka koronna w r. 1571 wymienia przy Kałuszu trzy warzelnie soli i dwa szyby. Przy końcu XVI w. były tu trzy żupy starościńskie i jedna plebańska.
 W r. 1595 złupili i spalili miasto Tatarzy. Około 1661 r. starostą kałuskim był Stanisław Żółkiewski. Lustracja z 1661 r. podaje opis tutejszego zamku, w którym była izba stołowa z komorą, do tego pokojów 8 z izdebkami. Obok była kuchnia, stajnie i ogród włoski. Dnia 14 października 1672 Jan Sobieski, ścigając Tatarów uciekających spod Lublina, rozgromił ich pod Kałuszem i uwolnił 20 000 jeńców. W r. 1675 pobił tam Tatarów Aleksander Potocki. Nastały potem dla Kałusza spokojniejsze czasy, które pozwoliły rozwijać się miastu. Dopiero w 1770 r. wyludniła je morowa zaraza, a na krótko przedtem częściowo spłonęło w pożarze. Lustracja z 1771 r. wymienia ocalały z pożaru kościół z drzewa jodłowego, trzy cerkwie i zbudowany w czworobok zamek z dziedzińcem wewnętrznym, otoczony od wschodu wałem obronnym, od zachodu sztachetami na murowanych fundamentach. W poł. XVIII w. starostwo było w posiadaniu Augusta Aleksandra Czartoryskiego. W 1771 r. starostą kałuskim był Stanisław Lubomirski, jego zięć.
W II poł. XIX w. poza produkcją soli (ok. r. 1900 – 10 mil. ton rocznie) i kainitu (4 mil. ton), miał Kałusz dobrze rozwinięte rzemiosło. W latach 1880. czynnych tu było 17 pracowni garncarskich (rocznie wyrabiano ok.7500 szt. różnych naczyń), pracownie garbarskie, kuśnierskie, szewskie, sukiennicze (wyrób grubego sukna). Oprócz tego pracowały zakłady przemysłowe: destylatornie spirytusu, browar oraz fabryki mydła, chemikaliów, nici. Znanym zakładem w skali ogólnokrajowej była odlewnia dzwonów Felczyńskich.
W Kałuszu urodzili się: Franciszek Smolka (1810–99), prawnik, galicyjski mąż stanu, członek sejmu galicyjskiego, prezydent austriackiego parlamentu; Jonasz Stern (1904–88), malarz, profesor krakowskiej ASP, człowiek, który w czasie okupacji niemieckiej przeżył własną śmierć.
Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Walentego, murowany, zbudowany w 1. poł. XIX w. na miejscu dawnego (poświęcony w 1842 r.).
Czasy obecne. Pozostali w Kałuszu Polacy odzyskali kościół w 1990 r., a w 1992 został im ponownie zabrany i zajęty przez autokefaliczną cerkiew prawosławną. Zaadaptowano wtedy na kaplicę rzym.kat. dawną stajnię przy plebanii. Opiekę duszpasterską sprawują ks. Krzysztof Panasowiec i ks. Wiktor Pułczyński, dojeżdżający z Doliny. Wg spisu ludności z 1989 r. w Kałuszu żyło ok. 380 Polaków. Istnieje tu oddział Towarzystwa Kultury Polskiej.         (M.T.)

MAGIERÓW
Położenie. Miasteczko w pow. rawskim, woj. lwowskim, w odl. 16 km na płd. wsch. od Rawy Ruskiej i 11 km od linii kol. Lwów–Rawa Ruska (–Warszawa). Leży u stóp Roztocza (zob. CL 2/98) po jego płn.wsch. stronie, nad rzeczką Białą, dopływem Raty, na wys. 312 m n.p.m. W latach międzywojennych liczyło ok. 2500 mieszk., którzy utrzymywali się głównie z handlu i pracy w miejscowych młynach.
Historia. Początki Magierowa wiążą się z osobą Jana Magiera h. Szeliga, dworzanina Zygmunta III, który pod koniec XVI w. założyć miał osiedle na gruntach własnych i nazwać je od swego nazwiska. Wydaje się jednak, że Magierów powstał wcześniej, a założenie go przypisano Magierowi, ponieważ w 1591 r. wydał on przywilej nadający miastu prawo magdeburskie, zezwalający mieszczanom na wystawienie ratusza z kramami i łaźni oraz zabraniający osiedlania się tu odszczepieńcom. Przywilej zezwalał ponadto mieszczanom na prowadzenie handlu, trudnienie się rzemiosłem, wyrabianie słodu, a także szynkowanie miodu i piwa. Król Zygmunt III potwierdził (1591) prawa miejskie i dał przywilej na targi i jarmarki roczne.
Parafia rzym.kat. w Magierowie została erygowana w r.1591. Fundatorem pierwszego kościoła parafialnego był Jan Bełżecki h. Jastrzębiec, wnuk Magiera. Od XVII w. był też Magierów siedzibą parafii gr.kat. Po śmierci Magiera miasto przeszło na jego wnuka, Bartłomieja Bełżeckiego. W r.1642 Samuel Bełżecki ustanowił fundusz ubogich, którym zarządzać miały władze miejskie.
Historyczne chwile przeżył Magierów, gdy Stefan Czarniecki pobił tu przeważające siły księcia Siedmiogrodzkiego Jerzego Rakoczego i zmusił je do ucieczki. Zapewne w poł. XVII w. miasto przeszło w ręce Głogowskich h. Grzymała (drogą małżeństwa), a w 2. poł. tego wieku nabył je Wilhelm Siemieński, później przeszło na Aleksandra Stadnickiego (również drogą małżeństwa). W poł. XIX w. właścicielami Magierowa byli prawdopodobnie Komarniccy, gdyż w 1869 r. powstała tu fundacja Komarnickich, której celem było wianowanie ubogich dziewcząt.
Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Trójcy, murowany, konsekrowany w 1845 r. Kaplica cmentarna z XIX w. Cerkiew paraf. gr.kat. pw. św. Jerzego, drewniana z 1733 r. oraz cerkiew pw. św. Mikołaja na przedmieściu Lwowskim, drewniana z 1697 r.
Koło Magierowa widoczne są ślady dawnych wałów sypanych w czworobok, zapewne pozostałości po wojskowym obozie obronnym.
(M.T.)

POTYLICZ
Położenie. Miasteczko w pow. Rawa Ruska, woj. lwowskim, w odl. 7 km na płd. wsch. od Rawy R. i 2,5 km od linii kol. Jarosław–Rawa R.Leży nad rzeką Ratą na wys. 352 m n.p.m. W najbliższej okolicy znajdują się pokłady gliny garncarskiej, węgla brunatnego i wapnia oraz biały piasek nadający się do wyrobu szkła. W latach przed II wojną liczył ponad 3300 mieszkańców. Zatrudnienie znajdowali w kopalniach węgla i młynach.
Historia. Wiadomości historyczne są skąpe. Potylicz należał do dóbr koronnych w starostwie lubaczowskim, woj. bełskim. Parafia rzym.kat. została erygowana w 1425 r. przez Ziemowita, księcia mazowieckiego. Król Jan Olbracht lokował starostwo potylickie w 1498 r. i nadał je Marcinowi Broniewskiemu, staroście lubaczowskiemu. Po nim przeszło na jego syna i wnuków. W r. 1502, po najeździe tatarskim król Aleksander uwolnił miasto od podatków i opłat na kilka lat. W 1519 r. dostał Potylicz przywilej urządzania jarmarków rocznych. Król Zygmunt I na prośbę starosty ziem ruskich Stanisława z Chodcza potwierdził w 1523 r. prawo magdeburskie dla Potylicza. Liczbę 3 rajców miejskich powiększono wtedy o czwartego, którym miał być Rusin, podobnie Rusin miał zasiadać między 7 ławnikami. Dla zapewnienia mieszkańcom ochrony przed napadami nieprzyjacielskimi, Zygmunt I zezwolił w 1533 r. na wybudowanie warownego kościoła, z miastem, na wzgórzu Stare Grodziszcze. Jednak do budowy nie doszło z braku funduszów, gdyż przeznaczone na to dochody z karczmy zużyto na obwarowanie miasta. Zygmunt August, chcąc pomóc mieszczanom potylickim zubożonym przez napady nieprzyjacielskie, uwolnił przewożone przez nich towary od ceł, a wszystkie dotychczasowe przywileje potwierdził w 1569 r. po kolejnym spustoszeniu Potylicza przez Turków. W r.1655 miasto zostało znów spustoszone przez Kozaków i ich sprzymierzeńców. Częstym gościem w Potyliczu bywał w przejazdach Jan III Sobieski. Od poł. XVIII w. wójtostwo potylickie należało do Głogowskich.
W XIX w. Potylicz był własnością Jabłonowskich. W latach 30. XIX w. Ludgarda z Tyszkiewiczów Jabłonowska, znana z działań na rzecz uprzemysłowienia kraju, założyła w Potyliczu wytwórnię fajansów, która (1867) zatrudniała ok. 50 ludzi i przerabiała 250 korców gliny rocznie. Wyrabiano tam na początku dekoracyjne talerze o ażurowych kołnierzach, malowane w kwiaty, później zwyczajne naczynia stołowe, które znajdowały zbyt w kraju i na Wołoszczyźnie. Prawdopodobnie ok. 1880 r. wytwórnia przeszła w ręce żydowskie, o czym mają świadczyć naczynia z hebrajskimi napisami. Wytwórnię zamknięto z końcem XIX w.
Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Stanisława bpa, murowany, konsekrowany w r.1858, zamknięty w 1946 r. Cerkiew gr.kat. pw. Narodzenia Matki Boskiej, drewniana. Na wzgórzu sąsiadującym z miastem ślady osadnictwa prehistorycznego.
Czasy obecne. Kościół parafialny oddany do kultu w r. 1990, obsługiwany przez o. Gracjana Piotrowskiego, bernardyna, dojeżdżającego z Rawy Ruskiej.             (M.T.)

Objaśnienie sygnatur autorskich:
M.T.   Maria Taszycka
T.K.    Tadeusz Kukiz
A.C.    Andrzej Chlipalski
Herb Zbaraża, do tekstu w CL S/98