Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa
Kontakt

ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
cracovialeopolis@gmail.com

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022

DUBLANY / JAMNA / JAREMCZE / KUKIZÓW / SOKAL / WOROCHTA

Dublany
Położenie. Wieś w pow. lwowskim, 8 km na płn. wschód od Lwowa, na wys. 261 m n.p.m., przy linii kolejowej Lwów-Sapieżanka (-Sokal/Radziechów), stacja kolejowa Dublany-Laszki. W okresie międzywojennym liczyły ok. 1300 mieszkańców. Parafia rzym.kat. mieściła się we Lwowie.
Historia. W XIX w. własność Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarczego, które założyło tu szkołę rolniczą, otwartą w 1856 r. (utrzymywaną przez Towarzystwo i wspieraną subwencjami ze skarbu państwa). W początkowym okresie Szkoła Rolnicza kształciła ok. 30 studentów, borykając się z podstawowymi brakami wyposażenia i pomocy naukowych. Młodzież mieszkała wówczas w domach miejscowych chłopów. Przy Szkole istniała niższa szkoła parobków i dozorców gospodarskich. W 1878 r. obie szkoły przeszły pod zarząd Wydziału Krajowego, co stworzyło Wyższej (od tego czasu) Szkole Rolniczej lepsze możliwości zorganizowania laboratoriów i ferm doświadczalnych oraz zakupu potrzebnych pomocy naukowych i narzędzi rolniczych. Wybudowano wówczas internat dla studentów, których liczba wzrosła do 50. W 1901 szkołę dublańską zamieniono na Akademię Rolniczą, związaną z Politechniką Lwowską. Akademia mogła kształcić 100 studentów. Podczas I wojny Ukraińcy wywieźli do Stanisławowa całe wyposażenia laboratoriów, zbiory botaniczne, zoologiczne, mineralogiczne oraz liczącą 20 000 tomów bibliotekę. Odzyskano je dopiero w 1919 r. W 1921 r. Akademia została zamieniona w Oddział Rolny Wydziału Rolniczo-Leśnego Politechniki Lwowskiej.
Budynki uczelni w Dublanach zostały w większości wzniesione z końcem XIX i na pocz. XX wieku. Majątek ziemski obejmował ok. 360 ha, w tym 109 ha wydzielono na cele badawcze, a resztę stanowił folwark dochodowy.
Zabytki. W Dublanach znajdowały się ślady dawnej kaplicy ariańskiej oraz tablica grobowa Jana Alembeka (1. poł. XVII w.), rajcy i burmistrza Lwowa, który przyczynił się do kolonizacji obszarów podmiejskich.
(M.T.)
 
Jamna
Wieś huculska i letnisko w pow. nadwórniańskim, wojew. stanisławowskim, położona nad Prutem, między Jaremczem a Mikuliczynem, na wys. ok. 635 m n.p.m. W okresie międzywojennym liczyła ponad 700 miszk. W Jamnej powstał jeden z czterech słynych kamiennych mostów kolejowych na Prucie (patrz Jaremcze).

Jaremcze
Wieś i letnisko w pow. nadwórniańskim, wojew. stanisławowskim, w dolinie górnego Prutu, położona na wys. 525 m n.p.m., przy linii kolejowej Stanisławów-Woronienka. Liczba stałych mieszkańców wynosiła 3000.
Jaremcze to największa i najpiękniej położona miejscowość letniskowo-turystyczna w Krapatach Wschodnich, położona w obrębie Gorganów. W okresie międzywojennym przyjmowała latem i zimą ok. 5000 gości. Już na przełomie XIX/XX w. istniał tu zakład wodoleczniczy lekarza-hydropaty, dra Gradera. W latach 1930-tych doprowadzono do Jaremcza rurociąg solankowy z Delatyna. W nowocześnie urządzonym Zakładzie Kąpielowym i Inhalacyjnym dawano kąpiele solankowe i borowinowe oraz inhalacyjne. W uzdrowisku, obejmującym rownież Dorę i Jamnę, było ok. 100 pensjonatów, 2 hotele, przeszło 300 willi i ok. 800 domów huculskich, w których wynajmowano pokoje. Ponadto znajdowały się tu stacje turystyczne i tereny dla obozów harcerskich i szkolnych.
Atrakcjami Jaremcza były położone ok. 1 km na płd. od centrum wodospad na Prucie oraz kamienny most kolejowy – ówczesne osiągnięcie i chluba polskiej techniki. Ten i trzy podobne mosty (w Jamnej i Worochcie) zostały zaprojektowane przez inż. Z. Kulkę z Politechniki Lwowskiej i zbudowane w l. 1890–95, razem z linią kolejową ze Stanisławowa do Woronienki. Most w Jaremczu, największy z nich, zburzony w czasie II wojny, miał 8 łuków, z których najdłuższy, o rozpiętości 65 stanowił wtedy rekord w skali europejskiej i służył za wzór dla mostów alpejskich.
O 3 km na płd. znajduje się tzw. Kamień Dobosza, rozbójnika z XVIII w. (podobno z jego grobem), a przy nim stacja kolejowa o tej nazwie.
(M.T.)

Kukizów
Położenie. Miasteczko (od II wojny wieś) w pow. lwowskim, 23 km na płn. wschód od Lwowa. W latach międzywojennych liczył ok. 1 tys. mieszkańców (w tym ok. 30% Polaków, 60% Rusinów i 10% Żydów).
Historia. Wzmiankowany po raz pierwszy – jako wieś – w r.1438, stał się miastem w r.1538, a prawo magdeburskie otrzymał w 1699 r. Należał kolejno do Kukizowskich, Herburtów, Krzeczowskich, Żółkiewskich, Daniłowiczów, Sobieskich, Radziwiłłów, Jabłonowskich, i w XIX w. do Strzeleckich. W okresie międzywojennym właścicielami dworu i dóbr kukizowskich byli Zofia i Kazimierz Dzielińscy.
W latach 1684–93 na zlecenie Jana III Sobieskiego Piotr Beber z Krakowa wybudował w Kukizowie drewniany, piętrowy pałac, będący jedną z ulubionych rezydencji króla. W czasie, gdy Kukizów nabyli Strzeleccy, pałac ten już nie istniał; wybudowany przez nich nowy, murowany dwór spłonął u schyłku XIX w. Po roku 1919 Dzielińscy odbudowali go według własnych planów (obecnie już nie istnieje).
W r.1768 odbyły się w Kukizowie u Anny z Sapiehów Jabłonowskiej tajne narady, poprzedzające zawiązanie konfederacji barskiej.
Parafia rzym.kat powstała przed r.1600, z kościołem p.w. św. Jana Ap. Ponownie została uposażona przez królewicza Jakuba Sobieskiego w r. 1737, a kościół po zniszczeniach odbudowany (p.w. św. Jakuba Ap.). W 1890 r. wybudowano nowy, drewniany, w którym neogotycką polichromię malował Julian Kruczkowski. W 1907 r. Zgromadzenie Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi prowadziło tu szkołę, a od 1934 r. ochronkę. W r.1944, po napadzie banderowskim, siostry opuściły Kukizów, ratując obraz Matki Boskiej Nieustającej Pomocy, czczony przez wiernych. Po wojnie obraz został umieszczony w Dulczy Wielkiej w diec. tarnowskiej. Kościół w Kukizowie po r.1944 został rozebrany (a materiał użyty do budowy domu dla sekretarza partii). Najbliższy czynny kościół znajduje się dziś w Jaryczowie Nowym.
Data erekcji parafii gr.kat nie jest znana. Zbudowaną w r.1708 cerkiew p.w. św. Mikołaja rozebrano przed II wojną celem rekonstrukcji, ale materiał z niej spalił się; ocalał tylko stary ikonostas. W r.1928 wybudowano nową cerkiew, murowaną.
Od r.1692 do ok. 1830 przebywali w Kukizowie Karaimi, sprowadzeni z Trok przez króla Jana III. Mieli tam kienesę (synagogę). Z Kukizowa pochodził Mordechaj ben Nissan, autor rozpraw o Karaimach i ich religii.
W 1880 r. urodził się tam Jan Dąbski, wybitny działacz ludowy w II RP, poseł na Sejm, wiceminister spraw zagranicznych i przewodniczący delegacji polskiej na rokowania ryskie. Był inicjatorem utworzenia Biblioteki Sejmowej.
Z Kukizowa pochodzi Danuta Dzielińska, rzeźbiarka (córka właścicieli tamt. majątku, także art. plastyków), od lat współorganizatorka i komisarz Krakowskiego Triennale Rzeźby Religijnej.
(T.K.)

Sokal
Położenie. Miasto powiatowe w wojew. lwowskim, leży na wysokim (wschodnim) brzegu Bugu, 125 m n.p.m., 90 km na płn.-wsch. od Lwowa, przy linii kolejowej Lwów Włodzimierz Wołyński (- Kowel). W okresie międzywojennym miał ponad 10 000 mieszkańców w tym ok. 70% Polaków. Był tu rozwinięty handel, pracowały cegielnie, cementownie, fabryka dachówek, maszyn i kotłów, wyrobów z blachy, mydeł, wódek oraz młyny i tartak.
Historia. Miasto zostało założone na prawie magdeburskim w 1424 r. przez Ziemowita IV, księcia mazowieckiego i bełskiego. Pierwsza zachowana wiadomość o parafii rzymsko-katolickiej pochodzi z 1517 r. Sokal często pusztoszony był przez najazdy Tatarów, a dwukrotnie, w 1519 i 1551 r., został przez nich całkowicie spalony. Zygmunt Stary, a po nim jego następcy nadawali miastu, należącemu do dóbr koronnych,przywileje.
W 1599 r. biskup chełmski, Stanisław Gomoliński, osadził bernardynów na przeciwległym miastu, lewym brzegu Bugu. Zakonnicy przejąć mieli od parafii rzym.-kat. opiekę nad małym, drewnianym kościółkiem z cudownym obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkierm. Od tej pory historia Sokala nierozerwalnie zrosła się z klasztorem oo. bernabrdynów. Bernardyni wnet rozpoczęli prace przy ososzaniu terenu wokół kościółka i zbudowali most na Bugu, łączący klasztor z miastem. W roku 1603 uzyskali od starosty sokalskiego, H. Jazłowieckiego, zgodę na założenie cegielni dla budowy kościoła i klasztoru. Budowa trwała kilkanaście lat, a gotowy kościół p.w. Matki Boskiej Pocieszenia konsekrował w 1619 r. biskup chełmski, Jerzy Zamojski. Budynak klasztorny wystawiono w latach 1617–1630. Całość otoczona została murami obronnymi i fosą. Z czasem klasztor posiadał własną wyćwiczoną załogę, wspieraną w razie potrzeby przez zakonników i ludność. Mieszkańcy okolic szukali w klasztorze schronienia w razie nieprzyjacielskich napadów, zamożna szlachta zaś deponowała tutaj swoje kosztowności. Sława klasztoru sokalskiego i cudownego obrazu z jego kościoła szybko rosła. Na odpusty, które odbywały się tutaj w Zielone Święta oraz 2.VII i 8.IX ściągały liczne rzesze pielgrzymów z całej wschodniej połaci Rzeczypospolitej. Od samego początku miał także klasztor możnych dobrodziejów w osobach: króla Zygmunta III, J. Zamojskiego, M. Zebrzydowskiego, S. Żółkiewskiego oraz rodzin Daniłowiczów i Sobieskich.
W 1648 r. Sokal zagrożony został przez kozaków Chmielnickiego, ale zostali oni odparci przez oddziały okolicznej szlachty. W następnym roku król Jan Kazimierz, ciągnąc pod Zbaraż stanął obozem pod miastem, a w maju 1651 r. odbył tutaj przegląd wojsk przed wyprawą przeciw kozakom. W 1655 r. Chmielnicki ponownie podszedł pod Sokal, chcąc zająć klasztor dla zdobycia przechowywanych w nim bogactw. Odstąpił jednak od tego zamiaru po cudownym zdarzeniu z chwilową utratą wzroku.
W 1662 r. król Jan Kazimierz odnowił fundację parafii rzym.-kat. w Sokalu. Król miał szczególne nabożeństwo do Matki Boskiej Sokalskiej, do której przybył po raz ostatni w 1668 r. Kult dla M.B. Sokalskiej miał także król Jan III Sobieski, który po wiktorii wiedeńskiej ofiarował klasztorowi jako wotum zdobyczną chorągiew turecką. W 1662 r., rycerstwo polskie złożyło tu 8 chorągwi ruskich.
W 1703 r. Sokal zajęło wojsko szwedzkie pod dowództwem Magnusa Stenbocka. Szwedzi zagarnęli wówczas z klasztoru 23 skrzynie z kosztownościami i paramentami kościelnymi z klasztorów litewskich. Zbiedniałe po wojnie północnej miasto przeżyło jeszcze chcwile świetności w 1724 r. podczas uroczystości związanych z koronacją cudownego obrazu Matki Boskiej.
W pierwszej połowie XVIII w. w Sokalu zaczęli licznie osiadać Żydzi, którzy ok. 1755 r. sprowadzili tu prasy drukarskie i rozpoczęli druk swoich ksiąg. Po I rozbiorze Sokal znalazł się pod zaborem austriackim, w pobliżu granicy, która odcięła miasto od północnych terenów Rzeczypospolitej, uniemożliwiając napływ tamtejszych pielgrzymów. Od tego czasu klasztor zaczął szybko podupadać. Podczas powstania styczniowego znajdował się w nim punkt przerzutu ludzi i broni, a także szpital dla rannych powstańców. Pierwsza wojna światowa i wojna ukraińska spowodowały duże szkody w mieście i klasztorze. W 1939 r. klasztor dawał schronienie rzeszom uciekinierów z Polski centralnej. Po ustaleniu granicy niemiecko-rosyjskiej na Bugu, miasto podzielone zostało na dwie części. W 1941 r. klasztor bernardynów stał się punktem wypadowym dla niemieckiej grupy szturmowej w ofensywie na ZSRR. W 1944 r. Niemcy urządzili w części klasztoru szpital zakaźny. W tym czasie był też klasztor dla okolicznej ludności polskiej schronieniem przed bandami UPA. Po zakończeniu II wojny, gdy granicą między PRL a ZSRR stał się Bug, Sokal znalazł się w obrębie republiki ukraińskiej, ale klasztor (położony po zachodniej stronie Bugu) w Polsce. Jednak w 1951 r., gdy z woli władz sowieckich dokonano korekty granic, klasztor również znalazł się w ZSRR.
W Sokalu urodził się biskup Władysław Bandurski (1865–1932), sufragan lwowski w latach 1906–1915, w czasie I wojny duszpasterz Legionów Piłsudskiego.
Zabytki. Kościół oo. bernardynów p.w. Matki Boskiej Pocieszenia, wybudowany na miejscu dawnego drewnianego kościółka, konsekrowany w 1619 r., barokowy, 3-nawowy, z dużym chórem zakonnym, wysoką wieżą i zakrystią ze skarbcem. Cudowny obraz Matki Boskiej umieszczony był w ołtarzu w lewej nawie.
Budynek klasztorny z lat 1617–1630. Całość ujmowały mury obronne tworzące czworobok z 4-ma wieżami na narożnikach i 3-ma bramami. W 1843 r. pożar zniszczył cały wystrój wewnętrzny kościoła oraz część budynku klasztornego. Szczęśliwie ocalała zakrystia z paramentami kościelnymi oraz klasztorne archiwum i biblioteka. W 1870 r. kościół i klasztor zostały znowu zniszczone przez ogień. Odbudowano je ponownie, a do kościoła sprowadzono nowe ołtarze z Monachium.
Usuwanie szkód po I wojnie światowej ukończono dopiero w latach 1927–1939. W 1951 r., gdy zakonników usuwano z Sokala, wyposażenie kościoła i zakrystii przewiezione zostało do Leżajska, biblioteka i archiwum do Krakowa. Obecnie w klasztorze sokalskim znajduje się więzienie.
Obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem, wh. tradycji namalowany w 1392 r. przez Jakuba Wężyka, na wzór obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, spłonął w pożarze w 1843 r. Został odtworzony na płycie miedzianej przez Jana Kantego Myszkowskiego i poświęcony w 1848 r. Wywieziony z Sokala, początkowo przechowywany był w Leżajsku, a następnie przeniesiono go do krakowskiego klasztoru oo. bernardynóow i umieszczono w małej kapliczce za zakrystią kościoła.
Kościół parafialny p.w. św. Michała Archanioła, pierwotnie klasztorny ss. brygidek, został ufundowany w XVI w. przez Krystynę Potocką, wojewodzinę krakowską, starościnę sokalską. Po spaleniu w 1772 r. dawnego kościoła parafialnego i skasowaniu klasztoru brygidek, zamieniony został na kościół parafialny i rekonsekrowany w 1793 r. W miejsce pierwotnego kościoła parafialnego wystawiono w 1879 r. murowaną kaplicę. W latach międzywojennych zbudowano w Sokalu nowy, wielkich rozmiarów kościół parafialny.
 W Sokalu były dwie cerkwie greckokatolickie; parafialna p.w. św. Mikołaja, a w niej ikona św. Mikołaja z XVII w. okryta srebrną sukienką oraz krzyż trójramienny z ok. 1673 r., oprawny w srebro; cerkiew św. Michała z ikonostasem pięknej snycerskiej roboty.
Czasy dzisiejsze. W Sokalu nie ma obecnie czynnego kościoła rzymsko-katolickiego. Nieliczni Polacy nie są zrzeszeni, nie ma też nauki języka polskiego.
(M.T.)

Worochta
Wieś w gminie Mikuliczyn, powiecie nadwórniańskim, wojew. stanisławowskim. Położona nad górnym Prutem, u stóp Czarnohory, na wysokości ok. 750 m n.p.m., przy linii kolejowej (Stanisławów-) Delatyn-Woronienka. W XIX w. liczyła ok. 450 mieszkańców, była wsią huculską.
Walory krajobrazowe i klimatyczne sprawiły, że na przełomie XIX/XX w. Worochta przekształciła się w znane letnisko, a zwłaszcza zimowisko, a liczba jej mieszkańców podniosła się do 3200. Powstało tu m.in. duże sanatorium dra Michalika, dom zdrowia dla księży (obrz. łac.), 6 hoteli, ponad 40 pensjonatów, wille oraz schronisko PTT „Dworrek Czarnohorski” o 100 miejscach. Worochta dysponuje doskonałymi terenami narciarskimi, była tu skocznia, tor sameczkowy.
Worochta była stacją turystyczną dla Czarnohory i Gorganów. W najbliższych okolicach powstało szereg schronisk: na Zaroślaku (180 miejsc), pod Kostrzycą (80), na Maryszewskiej (60), pod Pop Iwanem (50). Z Worochty prowadziła w głąb gór popularna wąskotorowa kolejka leśna do Foreszczenki, ułatwiając wycieczki na najwyższe szczyty Karpat Wschodnich (w tym na Howerlę, 2058 m n.p.m.) i połoniny. Na Pop Iwanie powstało w XX-leciu międzywojennym, najwyżej w Polsce położone wielkie obserwatorium astronomiczno-meteorologiczne (zniszczone w czasie II wojny i nie odbudowane).
W Worochcie zwracają uwagę dwa kamienne mosty kolejowe nad Prutem, zbudowane w latach 1890–95 (patrz Jaremcze).
(M.T.)