Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

BIŁKA KRÓLEWSKA / BIŁKA SZLACHECKA / BRODY / FELSZTYN / STANIN / TULIGŁOWY / WITKÓW NOWY / WITKÓW STARY

Biłka Królewska (uzupełnienie do CL 2/96)
Zwana też Małą Biłką. Położona ok.17 km na wsch. od Lwowa, przy tzw. trakcie gliniańskim – będącym od XII w. jedenym z głównych szlaków handlowych wschód-zachód, przechodzących przez Lwów. W 1939 r. liczyła 1160 mieszkańców, w tym 97% Polaków oraz 3% Rusinów i Żydów.
W latach 1456–1772 Biłka Szlachecka należała do dóbr królewskich, lecz wielokrotnie przez królów przekazywana w dzierżawę.
Na pocz. XIX w. wybudowano na terenie folwarku pałacyk, otoczony parkiem, dziś nie istniejący. Od poł. XIX w. folwark należał do Komorowskich, zapewne w. 1914 r. sprzedany ks. Sapieżynie z Biłki Szlacheckiej.
W 1913 r. wybudowano tu kościół, a w 1939 powstała parafia, która przetrwała do 1945 r.
wg dr. Władysława Łukaszyńskiego,
(M.T.)


Biłka Szlachecka
(uzupełnienie do CL 2/96)
Zwana też Wielką Biłką. Położona ok.16 km na wsch. od Lwowa, nad rzeką Biłką. W woku 1939 liczyła ok. 2300 mieszkańców narodowości polskiej oraz kilkunastu Żydów.
Pierwsza wzmianka o Biłce Szlacheckiej pochodzi z 1400 r., była wówczas własnością szlachcica Włodka herbu Sulima. W rękach jego rodziny pozostawała do poł. XVI w., a następnymi właścicielami byli m.in. Feliks Ziemicki (poł. XVI w.), Mikołaj Głębocki (1 poł. XVII w.), Izdebscy (2 poł. XVII i 1 poł. XVIII w.), Waleria Branicka (poł. XVIII w.).
Wanda Uruska 2o voto Coboga nie ufundowała kościoła w Biłce Szlacheckiej, lecz rozbudowała już istniejący: dobudowano nowe prezbiterium i dwie kaplice. Ostatnim proboszczem w tym kościele (opuszczonym w roku 1945) był ks. Wincenty Urban, późniejszy biskup pomocniczy wrocławski. Obecnie kościół został zabrany na cerkiew grekokatolicką.
wg dr. Władysława Łukaszyńskiego,
(M.T.)


Brody
Położenie. Miasto powiatowe w woj. tarnopolskim, położone o 93 km na płn.-wschód od Lwowa, przy linii kolejowej i drodze Lwów–Równe. Leży na obszarze rozległej, podmokłej równiny. Na przełomie XIX/XX w. Brody zamieszkiwało ok. 20 tys. ludności, w tym 3500 wyznania rzym.-kat., 1700 gr.-kat. i ponad 14700 mojżeszowego. Do II wojny Brody były ośrodkiem ożywionego handlu i przemysłu (cementownia, fabryki: rur, mydła, wódek i likierów, olejarnia i in.).
Historia. Według tradycji początki Brodów sięgają XIV wieku. W 1441 r. Jan Sieniński h. Dębno otrzymał je wraz z pobliskimi dobrami od króla Kazimierza Jagiellończyka, jako darowiznę wieczystą za zasługi wojenne. W 1511 r. przypadły wnuczce Sienińskiego, Jadwidze Kamienieckiej h. Pilawa. Po jej śmierci spadkobiercy sprzedali majątek w 1580 r. Stanisławowi Żółkiewskiemu, wojewodzie ruskiemu, który tu na mocy przywileju króla Stefana Batorego założyl miasto na prawie magdeburskim (zwane początkowo Lubicz, od jego herbu). Ustanowił ponadto dla Brodów 3 jarmarki rocznie, zaś mieszczan zwolnił od różnych podatków.
W 1594 r. erygowano w Brodach parafię rzymskokatolicką, a murowany kościół poświęcono w 1596 r. Około 1630 r. Brody wraz z 20 wsiami przeszły od Łukasza Żółkiewskiego (wnuka założyciela) w ręce Stanisława Koniecpolskiego, hetmana w. koronnego. Ten w l. 1630–33 wzniósł w zachodniej części miasta twierdzę o powierzchni 8000 m2, która dzięki potężnym fortyfikacjom i położeniu na bagnistym terenie nigdy podczas wojen XVII w. nie została zdobyta, choć wiele razy oblęgana. Koniecpolski rozbudował także samo miasto i umocnił jego fortyfikacje, co nie zapobiegło zdobyciu i spaleniu miasta przez Kozaków w 1648 r. Twierdza brodzka wielokrotnie gościła królów: Władysława IV (1646), Jana Kazimierza (1651) i kilka razy Jana III. Przywilejem z 1630 r. Władysław IV ustanowił skład towarów w Brodach, położonych na ważnym szlaku handlowym z ziemi kijowskiej i Wołynia do Gdańska.
Wnuk hetmana, również Stanisław, kasztelan krakowski, zapisał dobra brodzkie królewiczowi Jakubowi Sobieskiemu, który w r. 1704 odsprzedał je Józefowi Potockiemu (dziedzicowi Stanisławowa, Zbaraża i in.). Za jego czasów twierdza brodzka przechodziła kilkakrotnie ciężką okupację przez wojska rosyjskie, wspierające Sasów. Utraciła wówczas swe znaczenie strategiczne. Syn Józefa, Stanisław, w połowie stulecia przekształcił fortecę na wielkopańską rezydencję: na dziedzińcu twierdzy stanął pałac, a u wjazdu nowa brama z wieżą zegarową. Kolejnymi dziedzicami Brodów byli: syn Stanisława, Wincenty i wnuk Franciszek. Z początkiem XIX w. na polecenie władz austriackich zostały rozebrane bastiony twierdzy od strony miasta, wraz z łączącymi je kurtynami i bramą wjazdową. Pasje kolekcjonerskie ostatnich właścicieli stały się przyczyną zadłużenia dóbr brodzkich, a rezultatem była ich sprzedaż w 1833 r. Nabył je wówczas Jan Kazimierz Młodecki h. Półkozic. Ostatnią właścicielką Brodów przed II wojną była jego wnuczka, Jadwiga Gorayska.
W XVIII w. Brody były ośrodkiem wyrobu namiotów w rodzaju namiotów tureckich – trudnili się tym głównie rzemieślnicy żydowscy. Przez sto lat (1779–1880) miały Brody status wolnego miasta handlowego i prowadziły b.ożywiony handel, głównie z Rosją i Niemcami. Przedmiotem handlu były kobierce, tkaniny jedwabne, perkale, futra, skóry, zborze, korzenie, wina, kawior i in. W 1850 r. powstała tu izba handlowo-przemysłowa.
W latach 1801, 1835 i 1850 poniosły Brody wielkie straty na skutek pożarów. W okresie autonomii galicyjskiej powstało tu wiele pięknych obiektów publicznych.
Z Brodów pochodzili: Józef Korzeniowski (1797–1863), autor poczytnych niegdyś powieści obyczajowych („Spekulant”, 1845; „Kollokacja”, 1846 i in.), Joseph Roth (1894–1938), pisarz austriacki pochodzenia żydowskiego („Hotel Savoy”, 1924; „Marsz Radetzky’ego”, 1932 i in.).
Zabytki. Kościół pw. Podwyższenia Krzyża św., o cechach stylowych renesansowych, jednonawowy (1596). Cerkiew pw. N.P. Marii (sprzed 1600), jednonawowa, na planie właściwym obronnym kościołom gotyckim. W trakcie przebudowy w 1758 r. m.in. nadbudowano kopułę nad nawą. Cerkiew pw. św. Jerzego (sprzed 1625), architektonicznie zbliżona do poprzedniej. Znajdował się w niej ikonostas i ołtarze rokokowe, wysokiej klasy artystycznej, zapewne ufundowane przez Józefa Potockiego. Synagoga (XVII w.), na planie kwadratu, wsparta na 4 filarach, zwieńczona dwukondygnacjową attyką arkadową, została zburzona przez Niemców w czasie II wojny.
Twierdza z lat 1630–35. Budową kierował wenecjanin Andrea dell’Aqua, „architekt wojenny Jego Król. Mości”. Wzniesiona na planie pięcioboku, utworzona z wysokich wałów, wzmocnionych na narożach bastionami, oszkarpowanymi cegłą, otoczona fosą. Częściowo rozebrana na pocz. XIX w. na rozkaz władz austriackich. Do dzisiaj stosunkowo dobrze zachowane zachodnie kurtyny i bastiony wraz z kazamatami.
Pałac z poł. XVIII w., dwukondygnacjowy, składał się z korpusu środkowego i dwóch pawilonów bocznych. Przez cały wiek XIX był zamieszkały przez właścicieli. W 1915 r. wojska rosyjskie spustoszyły go, wywożąc całe wyposażenie i zdewastowały (powyrywano okna i drzwi, zerwano dach). W 1920 r. pałac został spalony. W okresie międzywojennym ostatnia właścicielka przywróciła go do stanu pierwotnego i na nowo wyposażyła, jednak całe wyposażenie przepadło w 1939 r.
Monumentalne obiekty publiczne z przełomu XIX/XX w.: magistrat, sąd, bank, izba skarbowa, gimnazjum, budynek „Sokoła”. Pomnik Józefa Korzeniowskiego został zniszczony przez okupantów sowieckich.
Czasy obecne. Kościół parafialny po II wojnie zamieniono na halę sportową. W 1990 r. zwrócono wiernym, a w 1993 r. siłą odebrano im, zamieniając na cerkiew greckokatolicką. Wszelkie starania o zwrot kościoła prawowitym właścicielom pozostają bezskuteczne. Msze św. odprawiane są pod gołym niebem, bez względu na porę roku. Do Brodów dojeżdżają z Łopatyna ks.ks. Juliusz Musiał i Józef Błażej, saletyni. Pochodzący z kościoła w Brodach cudowny obraz M.B. Częstochowskiej znajduje się obecnie w kościele M.B. Bolesnej w Opolu.
W Brodach mieszka ok. 300 Polaków. Niedawno został zorganizowany oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej.
(M.T.)


Felsztyn
Położenie. Wieś w powiecie samborskim, woj. lwowskim, w odl. 21 km na zachód od Sambora. Położony nad rzeką Strwiąż (dopływem górnego Dniestru), geograficznie w obrębie Pogórza Karpackiego, na wys. 321 m n.p.m. Stacja kolejowa Felsztyn–Głęboka między Chyrowem a Samborem (na tzw. linii podkarpackiej, biegnącej u podnóża Karpat, od Żywca do Stanisławowa).
Historia. Wieś została założona ok. 1380 r. przez Herburtów, a nazwa – pierwotnie Fulsztyn – pochodzi od ich dawnej siedziby morawsko-śląskiej Fohlenstein (nazwę Felsztyn nadali Herburtowie również miejscowości, którą później założyli na Ukrainie, niedaleko Płoskirowa). W XV w. Felsztyn został podniesiony do rangi miasta, a Kazimierz Jagiellończyk dał mu przywilej na jarmarki. W XVI w. na zamku felsztyńskim (a także dobromilskim) pracował włoski architekt Piotr z Barbony, działający we Lwowie (budowniczy m.in. wieży tzw. Korniaktowskiej). W XVII w. przeszedł Felsztyn w posiadanie Daniłowiczów, potem wielki majątek uległ rozdrobnieniu. W 2. poł. XIX w. właścicielem Felsztyna był Katyński.
Zabytki. Kościół, zbudowany w XV wieku, w stylu gotyckim. Jednonawowy, lico murów z cegły. Z końcem XVI w. dobudowano po bokach symetrycznie dwie kaplice. Wewnątrz kościoła znajdowały się portrety Herburtów. Wolnostojąca dzwonnica pochodzi z XIV w. i była wcześniej wieżą bramną do zamku (zachowały się resztki wałów ziemnych).
Czasy dzisiejsze. W Felsztynie (zwanym obecnie Skielewka) żyje jedynie kilka rodzin polskich. Kościół jest w trakcie odnawiania, lecz dla obrządku greckokatolickiego.
(M.T.)


Stanin
Wieś w powiecie radziechowskim, woj. tarnopolskim, położona 6 km na zachód od Radziechowa. Niegdyś siedziba parafii rzymskokatolickiej, erygowanej przed 1490 r. Pierwszymi właścicielami byli Stanińscy, którzy wznieśli tam zamek i w 1505 r. ufundowali kościół i klasztor Augustianów, zniszczone przez Kozaków i Tatarów. W wieku XVIII należał Stanin do Dąmbskich; jeden z nich, Jan, zbudował nowy kościół (drewniany). Po sprzedaży przez nich wsi Józefowi Mierowi ten postarał się o przeniesienie parafii do Radziechowa (1775 r.). W roku 1811 Stanin nabył Leopold Bohdan, a co najmniej od 1837 wieś należała do Rubczyńskich, ale wobec zadłużenia majątek w roku 1867 został wystawiony na sprzedaż; wydzieloną z kompleksu południową część dóbr nabył ich rządca Jan Burghardt i stąd nazywano ją Burghardówką. W okresie międzywojennym właścicielem majątku w Staninie (ok. 330 ha) był Dawid Rappaport. W roku 1924 Maria i Jan Łotoccy własnym sumptem wystawili tam rzymskokatolicką, murowaną kaplicę.
Część mieszkańców Stanina stanowili dawni koloniści niemieccy, którzy należeli do parafii ewangelickiej w pobliskim Józefowie. W staninie były dwa cmentarze – katolicki i ewangelicki.
(T.K.)


Tuligłowy
Położenie. Wieś w powiecie rudeckim, woj. lwowskim, między Rudkami (14 km) a Komarnem (5 km). Przez wieś przepływa potok Łukacz, dopływ Wereszycy. Na przełomie XIX/XX w. w Tuligłowach mieszkało ponad 1900 Polaków, 1 Rusin i 7 Niemców.
Historia. Na pocz. XV w. dziedzicem Tuligłów był Kunat h. Topór, podstarości krakowski, a drogą posagu dostały się w posiadanie rodziny Korytków h. Jelita. Stanisław Korytko ufundował w 1599 r. parafię rzymskokatolicką i murowany kościół pw. św. Doroty, wzniesiony w r. 1600. Sukcesorzy Stanisława odsprzedali Tuligłowy Mikołajowi Krosnowskiemu, stolnikowi lwowskiemu. Jego jedyna córka Anna 1o Potocka, 2o Humiecka zmarła bezpotomnie. Od pocz. XIX w. Tuligłowy należały do Balów h. Gozdawa. Ostatnim właścicielem był do II wojny Stanisław Bal.
W Tuligłowach urodził się jako syn miejscowego organisty, Julian Fałat (1853–1929), malarz scen myśliwskich, wiejskich scen rodzajowych, typów ludowych i krajobrazów z ulubionym motywem wiejskiego kościółka.
Zabytki. Dwór Balów z końca XIX w. (powstał przez rozbudowę starego dworu). Dwukondygnacjowy, o zróżnicowanej bryle z tarasami i balkonami, nakryty wysokim dachem z wieżami. Autorami projektu byli zapewne F. Fellner i H. Helmer, (twórcy m.in. Kasyna Szlacheckiego we Lwowie), a dekoracja zewnętrzna z elementami secesyjnymi była dziełem P.W. Harasimowicza. Podczas I wojny światowej przepadło całe wyposażenie wnętrza dworu, ze znajdującymi się tam dziełami sztuki i pamiątkami rodzinnymi. Zniszczenia uniknęły obrazy Jacka Malczewskiego, zaprzyjaźnionego z Balami.
Kościół w Tuligłowach (z 1870 r.) jest obecnie użytkowany jako cerkiew.
(M.T.)


Witków Nowy
Miasteczko w pow. radziechowskim, woj. tarnopolskim (12 km na wschód od Radziechowa). Od XV w. było własnością Lanckorońskich; po nich, pod koniec XVII w., odzidziczyli je Potoccy. W roku 1777, na mocy ugody ze Szczęsnym Potockim, dobra witkowskie, (sąsiadujące z suszeńskimi) przejęli Komorowscy – jako rekompensatę za cierpienia moralne po śmierci córki, Gertrudy. Od Potockich dobra nabyli Mierowie, a z czasem przeszły na skoligaconych z Mierami Badenich, którzy posiadali je do 1939 r.
W okresie międzywojennycm Witków Nowy liczył około 2500 mieszkańców (ok. 700 Polaków, pozostali to Żydzi i Ukraińcy).
Początkowo należał do parafii rzymskokatolickiej w Staninie i miał drewniany kościółek filialny pw. św. Anny z obrazem Matki Boskiej ufundowanym w 1653 r. przez Wacława Lanckorońskiego. W roku 1675 Lanckorońscy zbudowali klasztor i murowany kościół (pw. św. Trójcy) i jako fundację przekazali oo. Augustianom; od tego czasu Witków Nowy był siedzibą parafii. W wyniku józefińskiej kasaty klasztorów w 1786 r. Augustianie opuścili miasteczko, przestała istnieć parafia, a placówkę, już jako kapelanię, przejęli księża diecezjalni. Z braku środków – kościół i klasztor, nie remontowane, niszczały. W roku 1898 na zaproszenie Stanisława Marcina Badeniego przybyli do Witkowa księża misjonarze z Krakowa i podjęli trud podniesienia parafii (przebywali w Witkowie do 1913 r.)
W roku 1911 Stefan Badeni, syn marszałka Sejmu Krajowego Galicji, wystawił tam pseudogotycką kaplicę grobową, do której przeniesiono z podziemi kościoła dobrze zachowane zwłoki Gertrudy Komorowskiej i jej rodziców i złożono w metalowych, ze szklanymi wiekami, trumnach (w roku 1920 i ponownie po 1939 r. zostały przez bolszewików sprofanowane).
W roku 1944 w Wielkim Tygodniu banderowcy podpalili kościół i dziś pozostały tylko ruiny dawnego klasztoru. Obraz Matki Boskiej z przełomu XIX/XX w. udało się uratować (obecnie w kościele pw. M.B. Pocieszenia w Oławie).
(T.K.)


Witków Stary
Wieś w pow. radziechowskim, przylegająca od wschodu do Witkowa Nowego, przy drodze do Krystynopola (237 m n.p.m.). W źródłach pisanych z połowy XV w. występuje jako własność Chrapków; później dzieliła losy z Witkowem Nowym. W Witkowie Starym urodził się Rudolf Wacek (1883–1956), organizator życia sportowego we Lwowie, wydawca i dziennikarz sportowy, autor kilku książek (m.in. „W polskich kniejach”).
W okresie międzywojennym, w dawnym dworze odstąpionym przez Stanisława Henryka Badeniego, istniała Ludowa Szkoła Rolnicza (żeńska) założona przez Towarzystwo Gospodarczego Wykształcenia Kobiet we Lwowie.
(T.K.)