Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Karol Koch, NA PRZYKŁAD MAGURA

Wertując stare roczniki miesięcznika „Ziemia”, natknąłem się na interesujący artykuł (w nrze 4/1975, autor Wacław Fedorowicz), który okazał się doskonałym uzupełnieniem zamieszczonych w niniejszym numerze CL haseł słownika geograficzno-
-historycznego. Artykuł ów dotyczy nazwy terenowej, często spotykanej w polskich Karpatach: Magura lub Magurka. Nazwa ta powtarza się setki razy1 w całym paśmie karpackim, od Rumunii poczynając, na Beskidzie Śląskim kończąc, i to zarówno po północnej, jak i południowej stronie tych gór. Skąd się to wzięło?
Magura to forma pochodzenia wołoskiego (rumuńskiego), jej korzenie jednak są prasłowiańskie: magula – kopiec, wzgórze, pagórek (i stąd nasza mogiła). Cechą języka rumuńskiego jest przejście litery l w r, i stąd magura o tym samym znaczeniu. Transformacja ta nastąpiła w pierwszym tysiącleciu po Chr.
Dawni Rumuni to Wołosi i Mołdawianie (Wołoszczyzna to dzisiejsza płd. Rumunia, tam gdzie Bukareszt i płd. Karpaty, a Mołdawia to wsch. Rumunia i osobne dziś państwo Mołdawia–Moldova, odebrana Rumunii przez Sowietów w czasie II wojny). Wiadomo skądinąd, że pasterze wołosko-mołdawsko-węgierscy w poszukiwaniu nowych terenów do wypasu bydła, wraz ze stadami owiec i kóz (i całymi rodzinami) posuwali się grzbietami Karpat i dolinami wzdłuż nich, osiedlając się coraz dalej od ojczystych gór i Siedmiogrodu, dochodząc niemal do Tatr. Działo się to mniej więcej od IX do końca XIV wieku (druga fala od XV do poł. XVII w.). Tereny te były dotąd – zarówno po płd. jak i płn. stronie Karpat – słabo zaludnione lub puste. Dokumentem osiedlania się tam Wołochów jest mnogość nazw o rumuńskim pochodzeniu, zarówno geograficznych2, jak i pospolitych, dotąd u nas używanych: szałas, watra, bundz, bryndza i jeszcze sporo innych.
Po migracji wołoskiej nastąpił napływ ludności ruskiej, a to pod wpływem naporu mongolskiego na Ruś Kijowską. Kolonizację ruską spotęgowała w roku 981 aneksja przez władcę Rusi Kijowskiej księcia Włodzimierza obszarów przynależnych do państwa piastowskiego – Ziemi Czerwieńskiej. Niegóralscy koloniści ruscy dotarli też do Karpat i poza nie – na tereny węgierskie (kraina nazwana z czasem Rusią Zakarpacką). Tereny te zdominowali językowo, ale nie kulturowo – to jednak nie należy do tematu, piszemy o tym w słowniku geograficzno-historycznym.
Wracając więc do Magury: na załączonej mapie widać zasięg migracji wołoskiej na przykładzie występowania tej nazwy, określającej obiekty górskie o łagodnych stokach, kopulaste i zalesione, bez szczególnych cech charakterystycznych. Autor artykułu (w „Ziemi” 4/75) zastrzega, że brak na tej mapie oznaczenia występowania nazwy Magura na obszarze Rumunii, wynika li tylko z braku dostępu do odpowiednich map, wiadomo jednak, że jest ich w tym kraju bardzo wiele, bo zaświadczają to dokumenty od XIV wieku.
Trzeba dodać, że podobne pochodzenie mają również popularne w Karpatach nazwy: Beskid i Kiczera (lub Kiczora). Jak popularna jest u nas nazwa Beskid, tego wyjaśniać nie trzeba. Wniosek jest jednoznaczny: ci, którzy nadali nazwy poszczególnym górom, pasmom i innym naturalnym obiektom terenowym w Karpatach – także wschodnich – nie zastali tam jeszcze zakorzenionej kultury.
Mapka zasięgu nazwy Magura. Nie uwzględniono dużej liczby obiektów w Rumunii

———————–
1 We wschodnich Karpatach nazwa Magura (lub Magurka) występuje około 40 razy, i tyleż w zachodnich, na Słowacji 60 razy, na Zakarpaciu 30, nie mówiąc o samej Rumunii.
2 Oprócz tu omawianej Magury, a także Beskidu i Kiczery lub innych – z przymiotnikiem „Wołoski”, ogromna ilość (setki) nazw rumuńskich występują na Huculszczyźnie – patrz hasło Huculszczyzna w słowniku geogr.-hist.