Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

BESKID HUCULSKI / BIESZCZADY WSCHODNIE / CZARNOHORA / CZYWCZYŃSKIE GÓRY / GORGANY / HRYNIAWSKIE GÓRY / HUCULSZCZYZNA KARPATY WSCHODNIE / SKOLSZCZYZNA / TURCZAŃSKIE GÓRY

BESKID HUCULSKI
Górzysta, zalesiona kraina – część Karpat Wschodnich (zob.), zwana też Karpatami Pokuckimi lub Beskidem Pokucko-Bukowińskim), stanowiąca przejście z głównego grzbietu Czarnohory (zob.) do Przedgórza Karpackiego, którym jest w tej stronie Pokucie (zob. CL 2/95). B.H. zawiera się między doliną górnego Prutu (z zachodnimi dopływami) a doliną Czeremoszu, oraz między Czarnohorą i Górami Czywczyńskimi (zob.) a linią, którą na płn. wyznaczają Delatyn, Kosów i Kuty. Najwyższe szczyty dochodzą tu do 1500 m npm. Wyróżniają się grupy: Rokiety, Hordje, Białej Kobyły, Bukowca i grzbiet Sokólskiego. Z wnętrza B.H. spływają m.in. Prutec, Pistynka i Rybnica (dopływy Prutu) oraz Ilcia, Bystrzec i Dzembronia (dopływy Czeremoszu).
B.H. stanowi pod względem etniczno-kulturowym przeważającą część Huculszczyzny (zob.) i jej serce. W tym rejonie znajdują się główne ośrodki życia i kultury Hucułów, przede wszystkim Żabie, Pistyń, Krzyworównia, Kosów, Kuty. Kuty (zob. CL 3–4/95) były miasteczkiem o dużym odsetku Ormian polskich, obecnie rozproszonych w RP. Administracyjnie B.H. podzielony jest między powiaty nadwórniański, kosowski i kołomyjski (wojew. stanisławowskie).
Na obszarze B.H. leży wiele znanych miejscowości uzdrowiskowo-letniskowych i turystyczno-narciarskich, głównie nad Prutem: Jaremcze (zob. CL 2/97), Mikuliczyn, Worochta (zob. CL 2/97), a także nad Czeremoszem: Żabie, Kuty, Kosów. W Smodnej k. Kosowa znajdowała się znana lecznica dra Apolinarego Tarnawskiego.
W Krzyworówni spędził pierwszą część swego życia pisarz Stanisław Vincenz (ur. 1888 w Słobodzie Rungurskiej na Pokuciu, zm. 1971 w Lozannie), autor huculskiej epopei Na wysokiej połoninie. W Kosowie urodził się Wit Tarnawski, lekarz, pisarz, tłumacz, historyk literatury (zm. w Londynie, syn dra Apolinarego Tarnawskiego).
(A.C.)

BIESZCZADY WSCHODNIE
Bieszczady to pasmo górskie w łańcuchu Karpat Wschodnich (zob.), które układa się ukośnie w stosunku do stron świata: z płn.zach. ku płd.wsch. Po stronie płn.-zach. łączy się z Beskidem Niskim – punktem styku jest przełęcz Łupkowska (i to jest zarazem początek Karpat Wschodnich), po przeciwnej stronie przechodzi w Gorgany – granicą jest przełęcz Wyszkowska i dolina Mizunki. Jako Bieszczady Wschodnie przyjmujemy odcinek leżący poza obecną granicą RP, od przeł. Użockiej do Wyszkowskiej. Długość pasma B.W. wynosi (w linii prostej) prawie 60 km. Administracyjnie B.W. leżą w powiatach turczańskim (wojew. lwowskie) oraz stryjskim i dolińskim (wojew. stanisławowskie).
B.W. charakteryzują się długimi, równoległymi pasmami, o wyrównanej na ogół wysokości i obłych kształtach. Budowa geologiczna – tak jak w całych Karpatach Wsch. – fliszowa. Występują tu różnorodne materiały skalne: piaskowce, zlepieńce, skały wapienne, łupki i szarogłazy fliszowe.
Główny szczyt B.W. to Pikuj (1505 m). Stoki gór i doliny są zalesione, wierzchami ciągną się połoniny. Wody z północnej strony tego pasma spływają do Dniestru i jego dopływów: Stryja, Oporu i Świcy (za pośrednictwem jej dopływów: Sukiela i Mizunki).
Niejako przedpolem B.W. są tzw. Góry Turczańskie (zob.) i tzw. Skolszczyzna (zob.), obejmujące dorzecza górnego Dniestru, Stryja i Oporu. W rejonach tych znajdowało się wiele linii leśnych kolejek wąskotorowych do przewozu drewna z lasów do tartaków, ale wykorzystywanych także do celów turystycznych. Szczególnie popularne były kolejki, rozchodzące się ze Skolego (a należące do „państwa Skole” bar. Groedlów).
B.W. przecinają dwa ważne szlaki komunikacyjne w kierunku na Węgry: przez przeł. Użocką – stacja graniczna Sianki (kolejowy i drogowy), oraz doliną Oporu – stacja graniczna Beskid (kolejowy).
Ludność zamieszkała u stóp B.W. to Bojkowie – grupa etniczna o podobnym charakterze i pochodzeniu jak Huculi (zob. Huculszczyzna), lecz kulturowo mniej wyraziste.
B.W. i ich przedpole były terenem o bardzo intensywnym ruchu rekreacyjno-turystycznym, letnim i zimowym. Znajdowało się tu wiele miejscowości letniskowych, z których najważniejsze to Rozłucz (zob. CL 4/96) w G. Turczańskich i Skole (zob. CL 3/96) nad Oporem. Główne tereny narciarskie to Sławsko i Ławoczne (zob. Skolszczyzna).                (A.C.)

CZARNOHORA
Najwyższe pasmo górskie w łańcuchu Karpat Wschodnich (zob.). Układa się niemal południkowo (z niewielkim odchyleniem płn.-zach.-płd.wsch.). Po stronie północnej łączy się z Gorganami (zob.) – jako granicę przyjmuje się przełęcz Tatarską (inaczej Jabłonicką); po stronie południowej przechodzi w Góry Czywczyńskie (zob.) – punktem styku jest szczyt Stoh i dolina Czarnego Czeremoszu. Długość tak ograniczonego pasma wynosi 45 km. Administracyjnie Cz. leży na terenie powiatów nadwórniańskiego i kosowskiego w wojew. stanisławowskim.
Pod względem geologicznym Cz. tworzy flisz karpacki (zob. Karpaty Wsch.). Przeważająca część pasma jest zbudowana z utworów kredowych – piaskowców z łupkami, tworzących na powierzchni gołoborza i piarżyska. W partiach szczytowych wyraźna jest przewaga piaskowców, tworzących żebra, płyty i inne ostańce skalne. Do powstania krajobrazu Cz. przyczyniły się zarówno erozja, jak i plejstoceńskie lodowce, które zalegały we wszystkich niemal dolinach, tworząc ich charakterystyczne profile (w kształcie litery U), moreny i kotły lodowcowe z jeziorkami.
Główne szczyty Cz. to: Howerla (2058 m npm) – najwyższy szczyt Karpat Wsch., Brebenieskul (2037), Pop Iwan (2022), Rebro (2001), Munczel (1999), Turkuł (1982), Szpyci (1864), Stoh (1653). Wody z północnej strony Cz. spływają licznymi potokami do Prutu i Czarnego Czeremoszu (po płd. stronie jest to zlewisko Cisy). Stoki Cz. są pokryte lasami do wys. około 1670 m (regiel górny), powyżej kosodrzewina, zaś w pasie grani układają się połoniny, urozmaicone gołoborzami i ostańcami.
Ludność zamieszkująca podnóże Cz. i korzystająca z jej bogactw (wypas bydła, eksploatacja lasów) to Huculi (zob. Huculszczyzna).
Czarnohora i jej podnóże (Beskid Huculski) były najbardziej uczęszczaną partią Karpat Wschodnich w celach kuracyjnych, rekreacyjno-turystycznych i narciarskich. W górach zbudowano w latach międzywojennych wiele schronisk i schronów. Głównym punktem wyjścia do Cz. jest Worochta (zob. CL 2/97), z której biegła leśna kolejka wąskotorowa do Foreszczenki. Stamtąd dochodzono do najważniejszych schronisk: na połoninie Maryszewskiej i na Zaroślaku (ramię Howerli). Na Popie Iwanie oddano do użytku na rok przed II wojną nowoczesne obserwatorium astronomiczno-meteorologiczne – obecnie pozostały ruiny.
Przez przełęcz Tatarską przebiega droga na Zakarpacie i na Węgry, a w pobliżu linia kolejowa – stacja graniczna Woronienka.     (A.C.)

CZYWCZYŃSKIE GÓRY
Uważane niekiedy za przedłużenie Czarnohory (zob.), Góry Czywczyńskie są najdalej wysuniętym na południe pasmem polskich Karpat Wschodnich (zob.). Punktem styku z Czarnohorą jest szczyt Stoh (Stoch, Stóg; 1653 m npm), stąd zaś G.Cz. ciągną się na płd. (ściślej ukośnie: płn.zach.-płd.wsch.), aż do szczytu Hnitesa. Długość pasma w linii powietrznej wynosi niespełna 40 km. Równolegle do głównego grzbietu, po stronie wsch. płynie Czarny Czeremosz, oddzielając G.Cz. od Gór Hryniawskich (zob.). Administracyjnie jest to powiat kosowski, wojew. stanisławowskie.
Pod względem geologicznym G.Cz. należą do krystalicznego trzonu Karpat Marmaroskich, leżących na terytorium rumuńskim. Są silnie zalesione, w górnych partiach rozciągają się połoniny, użytkowane do wypasu. Najważniejsze szczyty to Czywczyn (1769) i Hnitesa (1762).
W G.Cz. wcina się dolina potoku Szybeny, na którym istniała klauza, wykorzystująca wody największego w tej części Karpat naturalnego jeziora Szybene. Nieco dalej na płd., nad Czarnym Czeremoszem, znajduje się Burkut, odległy o ponad 20 km w górę rzeki od wsi Bystrzec, dostępnej z Żabiego. Było to znane od XVIII w. zdrojowisko, oparte na źródłach szczawy magnezowo-wapniowej. Spalone w XIX w. upadło, a zabudowania wzniesione w latach międzywojennych uległy zniszczeniu po II wojnie. O kolejne 20 km na płd. znajdowała się na Czarnym Czeremoszu klauza Łostuń i największe sztuczne jezioro we Wschodnich Karpatach.
Dalej w górę rzeki były już tylko schrony dla kiermaniczów (flisaków), spławiających pnie drzew, zbijane w talby (tratwy), łączone ze sobą w daraby. Dla umożliwienia spławu, poziom na płytkiej, kamienistej rzece podnoszono sztucznie przez okresowe spuszczanie wody, spiętrzonej za pomocą klauz (jazów).
Góry Czywczyńskie przedstawiały znakomite tereny narciarskie. Przed II wojną w Szybenem była stacja noclegowa, ponadto kilka schronów.
(A.C.)

GORGANY
Pasmo górskie w łańcuchu Karpat Wschodnich (zob.), drugie co do wysokości po Czarnohorze (zob.). Układa aię ukośnie w stosunku do stron świata: biegnie z płn. zach. od przełęczy Wyszkowskiej (oddzielającej je od Bieszczad Wsch. – zob.) ku płd. wsch. do przełęczy Tatarskiej (gdzie rozpoczyna się Czarnohora – zob.). Długość G. wynosi w linii powietrznej 75 km. Administracyjnie leżą na terenie powiatów dolińskiego, kałuskiego i nadwórniańskiego (wojew. stanisławowskie).
Pod względem geologicznym budowa G. nie odbiega w zasadzie od budowy Czarnohory, dominuje tu jednak piaskowiec tzw. jamneński. Cechami G. są: ich podział na rozdzielone dolinami grupy górskie, przeważnie równoległe, oraz pokrycie grzbietów i szczytów potężnymi zwaliskami głazów, pochodzącymi z intensywnego wietrzenia piaskowca. Od ich ludowego określenia gorgan pochodzi nazwa całego pasma (inne określenia: złomiska, maliniaki).
Najwyższe szczyty G. to: Sywula (1836 m npm), Wysoka (1805), Bratkowska (1792), Steryszora (1783), Doboszanka (1754), Grofa (1752), Popadia (1742), Sywania (1750). G. przecięte są przełęczami: Pantyrską (1225) i Legionów (dawniej Rogodze), obie wsławione działaniami II Brygady Legionów w zimie 1914/15 r., podobnie jak leżąca u stóp G. wieś Rafajłowa i położone nieco dalej (w kier. Nadwórnej): Zielona, Pasieczna i Pniów.
Z G. spływają ku płn.wsch. dopływy Dniestru: Świca z Mizunką, Łomnica i obydwie Bystrzyce – Sołotwińska i Nadwórniańska (Czarna i Złota), ta ostatnia z dopływem Salatrukiem, znanym z opowieści J. Bieniasza, a także dopływy górnego Prutu. Stoki gór i doliny porastały odwieczne bory (w ostatnim półwieczu rabunkowo wyeksploatowane). Lasy należały do wielkich właścicieli: firmy pol.-austr. „Silvania”, bar. Groedlów, kurii metropolit. grecko-katolickiej, a także do lasów państwowych. Rozwinięta była infrastruktura: tartaki i leśne kolejki wąskotorowe.
Wsie zamieszkiwali Huculi (zob. Huculszczyzna) i Bojkowie (zob. Bieszczady wsch.) oraz ludność polska i Żydzi. W latach międzywojennych pobudowano w G. liczne schroniska (ok. 20, m.in. w Świcy i Mołodzie, na Ruszczynie) i schrony. Wraz ze stacjami turystycznymi we wsiach było ponad 30 obiektów, toteż turystyka letnia i narciarska rozwijała się intensywnie. Dojazdy ułatwiały linia kolejowa przez Nadwórną i Jaremcze oraz wspomniane kolejki leśne. Główne miejscowości letniskowe, to Rafajłowa, Osmołoda, Podlute, Mizuń, Jasień, a także nad Prutem: Jaremcze, Dora, Podleśniów.
(A.C.)

HRYNIAWSKIE GÓRY
Góry Hryniawskie to grupa górska, zwana też Połoninami Hryniawskimi, położona w środku trójkąta, utworzonego przez Góry Czywczyńskie (zob.) i górny bieg Białego Czeremoszu. Obszar ten jest najbardziej na płd. wysuniętym fragmentem polskich Karpat Wschodnich (zob.). Administracyjnie jest to powiat kosowski, wojew. stanisławowskie.
Pasmo G.H., położone w widłach Czarnego i Białego Czeremoszu równolegle do Gór Czywczyńskich, ma swój początek na Hnitesie (1769 m npm) i opada ku północy. Pasmo posiada szereg ramion i głębokich dolin z rwącymi potokami (szczególnie malowniczy Hramitny). Szczyty: Tarnica, Stefulec, Baba Ludowa i Hostowy dochodzą do 1700 m npm.
Na połoninach prowadzono wypas bydła, przypędzanego tu aż spod Kołomyi. Jedyną wsią w tym rejonie jest Hryniawa nad Białym Czeremoszem (z rozrzuconymi przysiółkami), dostępna z Kut.
 (A.C.)

HUCULSZCZYZNA
Obszar etniczno-kulturowy, zasiedlony przez Hucułów, położony w zasadzie po obu stronach południowo-wschodniej części Karpat Wschodnich (zob.) i po obu stronach Czeremoszu – tu jednak pomija się teren zakarpacki i bukowiński (poza Czeremoszem).
H. w omawianym tu zakresie rozciąga się mniej więcej od grzbietu górskiego, rozdzielającego dolinę Łomnicy od doliny Bystrzycy Sołotwińskiej – po Czeremosz, oraz od grzbietu karpackiego – w przybliżeniu po linię, wytyczoną przez Sołotwinę, Delatyn i Kuty. H. jest więc częścią Pokucia (zob. CL 2/95), a w sobie zawiera Beskid Huculski (zob.). Długość obszaru H. (w kierunku płn.zach.-płd.wsch.) wynosi ok. 110 km, szerokość 25–55 km, powierzchnia ca 3500 km2. Liczba ludności huculskiej jest trudna do oceny, ze względu na napływ obcej ludności w ostatnim półwieczu. Administracyjnie leży w powiatach nadwórniańskim, kosowskim oraz kołomyjskim (wojew. stanisławowskie).
Huculi stanowią ludność pochodzenia wołoskiego. Już od IX wieku pasterze rumuńscy z Wołoszczyzny (a zapewne również mołdawscy i węgierscy z Karpat południowych), wraz z rodzinami i stadami owiec i kóz posuwali się górami i wzdłuż nich, w poszukiwaniu pastwisk, dochodząc niemal do Tatr. Podnóże Karpat Wschodnich, w szczególności Beskid Pokucko-bukowiński (Huculski) był dla nich terenem najbliższym, tu więc ślady pochodzenia rumuńskiego są najwyraźniejsze, zarówno w onomastyce (ogromny odsetek nazw miejscowości i gór ma brzmienie rumuńskie, np. Ardżeluża, Beskid, Breskuł, Brebenieskul, Kiczera, Magura, Marysz, Munczel itd.) i nazwach pospolitych, w budownictwie, muzyce, stroju ludowym. Na te same tereny napłynęli Rusini – tak jak do całej Ziemi Czerwieńskiej, wypierani z Rusi-Ukrainy przez Mongołów. Wspólnota religijna (prawosławie – kler narodowości ruskiej napływał tu z ówczesnej najbliższej Rusi Halickiej) doprowadziła do zlania się tych szczepów oraz wytworzenia się miejscowego narzecza, opartego na języku ruskim (dziś zwanym ukraińskim), jednak z domieszką rumuńską, węgierską i polską. Huculi pochodzenia polskiego lub z domieszką polską stanowią istotny procent ludności huculskiej – świadczą o tym nazwiska. Oprócz tego na obszarze Huculszczyzny występowały dość liczne zaścianki szlacheckie, których mieszkańcy byli z pochodzenia Polakami, przyjmując jednak miejscowe narzecze. Ludność miasteczek stanowili głównie Polacy i spolszczeni od dawna Ormianie, a także Żydzi. Po II wojnie Polacy i nieruskie mniejszości narodowe zostali stąd wysiedleni.
 (A.C.)

KARPATY WSCHODNIE
Karpaty to środkowoeuropejski łańcuch górski, ciągnący się łukiem, poczynając od Dunaju na pograniczu słowacko-czesko-austriackim (k. Bratysławy), kończąc na tzw. Żelaznej Bramie (przełomie Dunaju), na pograniczu rumuńsko-serbskim. Ogólna długość łańcucha karpackiego wynosi ok. 1300 km. Składa się nań kilka odcinków: 1) K. Małe i Białe, na terenie Czech i Słowacji od Dunaju do tzw. Bramy Morawskiej, 2) K. zachodnie, do przełęczy Łupkowskiej i 3) K. wschodnie, do szczytu Hnitesa, blisko źródeł Białego Czeremoszu – te dwa odcinki rozgraniczają w sposób naturalny ziemię małopolską po str. północnej, od ziem słowacko-węgierskich po str. południowej, 4) K. południowo-wschodnie (zwane też Mołdawskimi) oraz K. południowe (zwane też Alpami Transylwańskimi) – te dwa odcinki znajdują się w całości na terenie Rumunii, oddzielając Siedmiogród od Mołdawii (po str. wsch.) i Wołoszczyzny (po str. płd.).
Karpaty Wschodnie, zwane też Karpatami lub Beskidami Połonińskimi – tu omawiamy jedynie ich stronę północną – rozciągają się w płd. części województw lwowskiego i stanisławowskiego, lecz od czasu II wojny są podzielone: odcinek zawarty między przeł. Łupkowską a Użocką leży na terenie RP, pozostały znajduje się w granicach obecnego Państwa Ukraińskiego. Długość całych K.W. wynosi ponad 270 km, zaś omawiana tu część, zawarta między przeł. Użocką a Hnitesą – ponad 200 km.
Na główny łańcuch K.W. składają się cztery kolejno następujące pasma: Bieszczady, Gorgany, Czarnohora i Góry Czywczyńskie (wszystkie zob.). Biegną one ukośnie do stron świata: z płn.zach. na płd.wsch. Pasma te przechodzą w kierunku prostopadłym w pogórze, przybierające miejscami formę osobnych grup górskich. Są to: Góry Turczańskie, tzw. Skolszczyzna, Beskid Huculski, a osobne pasmo stanowią Góry Hryniawskie (wszystkie zob.). Najwyższą partię K.W. stanowi Czarnohora – jest to obok Tatr drugi obszar wysokogórski. Najwyższy szczyt Czarnohory i całych K.W.: Howerla, 2058 m npm.
Z K.W. – przecinając pogórze, a następnie Przedgórze Karpackie – spływa kilka rzek, z których każda, wraz ze swymi dopływami, tworzy rozległe, rozgałęzione doliny. Są to: Dniestr i jego kolejne południowe (prawe) dopływy: Stryj z Oporem, Świca, Łomnica, Bystrzyca Sołotwińska (Złota) i Nadwórniańska (Czarna), a osobno Prut i Czeremosz (w górnym biegu Czarny i Biały). Zlewiskiem tych rzek, za pośrednictwem Dniestru i Prutu, kierujących się ku płd. wschodowi, jest Morze Czarne.
Pod względem geologicznym, głównym składnikiem budowy K.W. są utwory fliszowe (tzw. flisz karpacki), czyli warstwowo poukładane różnorodne osady, które odkładały się na dnie istniejącego tu przed ok. 100 mil. lat oligoceńskiego morza, a następnie uległy sfałdowaniu w trakcie licznych procesów tektonicznych. Są to utwory przynależne do górnej kredy i paleogenu, a wykształcone przeważnie w różnego rodzaju piaskowce, wapienie, zlepieńce, margle i łupki.
Główny grzbiet i pogórze K.W. – z pewnymi wyjątkami – to obszar bogato zalesiony (w ostatnim półwieczu rabunkowej gospodarki mocno przetrzebiony). Jedynie najwyższe poziomy gór, o kształtach obłych, lecz stromych, ale nie skalistych (miejscami pokrytych gołoborzami i piarżyskami oraz znaczonych ostańcami) stanowią wysokogórskie, rozległe łąki, zwane tu połoninami, wykorzystywane do wypasu bydła. W dolinach pogórza prowadzona jest gospodarka rolnicza i sadownicza. Poza uprawami i hodowlą rozwinął się tu przemysł drzewny z rozbudowaną infrastrukturą (liczne leśne kolejki wąskotorowe). Ważną gałęzią gospodarki, związaną z walorami terenowo-krajobrazowymi i klimatycznymi, a także występującymi tu licznie żródłami mineralnymi, były od dawna usługi dla lecznictwa, rekreacji, turystyki i sportów zimowych.
K.W. zamieszkują Huculi i Bojkowie – społeczności pochodzenia wołosko-mołdawskiego (rumuńskiego), jako efekt migracji pasterskiej z Karpat południowych. na którą nałożyła się kolonizacja ruska (zob. Huculszczyzna). Utworzyły się trzy grupy etniczne: Huculi, Bojkowie i (w Karpatach zachodnich) Łemkowie. Używają swoistego dialektu, opartego na języku ruskim (cerkwie prawosławne, potem grecko-katolickie, były obsługiwane przez kler ruski), jednak z poważną domieszką słownictwa rumuńskiego, polskiego, węgierskiego, słowackiego i niemieckiego). Mieszkańcami miasteczek w obrębie pogórza byli głównie Polacy i spolszczeni Ormianie (osiedli tam przed wiekami) oraz w dużym procencie Żydzi. Na tym samym obszarze liczne były zaścianki szlacheckie (polskiej szlachty zagrodowej, w dużym stopniu zruszczonej) oraz wsie, założone i zamieszkałe (od XIX w.) przez kolonistów niemieckich. Po II wojnie Polacy i nieruskie mniejszości narodowe zostali stamtąd wysiedleni.
Historycznie K.W. należały do Polski od poł. XIV w., gdy król Kazimierz Wielki odzyskał Ziemię Czerwieńską po 4-wiekowym istnieniu tam księstwa Halicko-Włodzimierskiego. Jednak góry i ich zalesione podnóże były dotąd bezpańskie, a napływ ludności odbywał się spontanicznie. Królowie polscy nie utrudniali dalszej kolonizacji wołoskiej i ruskiej, a wzbogacili ją o osadnictwo polskie, niemieckie, żydowskie i ormiańskie.
Świadome zainteresowanie K.W. datuje się od dawna – o Prucie wiedział Jan Długosz. Pierwsze mapy pojawiły się z pocz. XVI w., bardziej dokładne w XVIII w. Pierwszy geograficzno-geologiczny opis O ziemiorództwie Karpatów dał z pocz. XIX w. Stanisław Staszic, a względnie dokładne mapy sporządzili wojskowi kartografowie austriaccy po I rozbiorze.
Szersze zainteresowanie turystyczne obudziło się w połowie XIX w. Jednym z pierwszych świadomych turystów był Władysław Wójcicki (1829), nieco później Wincenty Pol. Turystykę w szerszym wymiarze rozpoczęło Galicyjskie Towarzystwo Tatrzańskie – jego pierwsze oddziały powstały w Stanisławowie (1876) i Kołomyi (1878) Turystyka narciarska rozpoczęła się z końcem XIX w. W r. 1907 powstało we Lwowie Karpackie Towarzystwo Narciarzy (KTN).
K.W. przecięte są trzema ważnymi liniami kolejowymi i drogami w kierunku Węgier i Rumunii (powstałymi w końcu XIX w.): Sambor-Przełęcz Użocka, Stryj-Skole-Ławoczne oraz Stanisławów-Nadwórna-Woronienka. U podnóża Karpat przebiega równoleżnikowo linia kolejowa (zwana podkarpacką, niegdyś transwersalną), łącząca miasta całego Podkarpacia, od Żywca poczynając. Szynową sieć transportowo-komunikacyjną uzupełniały wspomniane leśne kolejki wąskotorowe.
(A.C.)
 
SKOLSZCZYZNA
Jest to część pogórza Bieszczadów Wsch. (i tym samym Karpat Wschodnich – zob.), na które składa się dolina Oporu (dopływu rzeki Stryj, a ten z kolei jest dopływem Dniestru), oraz otaczające ją pasma górskie. Administracyjnie Skolszczyzna należy do powiatu stryjskiego, wojew. stanisławowskiego.
Dolina Oporu stworzyła dogodne warunki dla bytu osiadłych tam górali – Bojków i Tucholców (plemiona o rodowodzie wołoskim) oraz licznie tam zamieszkałej polskiej szlachty zagrodowej, a także – w ciągu ostatnich 150 lat – dla rozwoju rekreacji letniskowej, turystyki i narciarstwa. Główną miejscowością tego rejonu jest miasteczko Skole (zob. CL 3/96), a renomą cieszyły się znakomite ośrodki narciarskie: Sławsko (zob. CL 2/96), Ławoczne i Tuchla, oraz kąpieliska rzeczne: Synowódzko i Hrebenów z Zełemianką (źródła solankowe).
Najwyższe szczyty Skolszczyzny to Zełemin (1774 m npm), Magura (1365), Paraszka (1246), Wysoki Wierch (1245), Trościan (1235), Jawornik W. (1114). Stoki gór były porośnięte lasami, ale wyjątkiem były okolice Sławska, co stwarzało szczególnie dogodne warunki dla zjazdów narciarskich (sławę zdobyły Trościan i Wysoki Wierch). Walory terenowe i śniegowe sprawiały, że w latach przed II wojną typowano tę miejscowość jako najkorzystniejszą w polskich górach do organizacji zimowej olimpiady.
Wzdłuż Oporu przebiega linia kolejowa ze Stryja na Słowację i Węgry (graniczna stacja Beskid). Ważnym środkiem komunikacji dla celów gospodarczych były leśne kolejki wąskotorowe do transportu drewna z lasów do tartaków, wykorzystywane zarazem do celów turystycznych.
(A.C.)

TURCZAŃSKIE GÓRY
Nazwą Gór Turczańskich obejmuje się niekiedy zespół równoległych do siebie, niewysokich pasm, stanowiących fragment pogórza Wschodnich Bieszczadów (zob.) i biegnących równolegle do ich głównego grzbietu (z płn.zach. ku płd.wsch.). Obszar ten zawarty jest mniej więcej między Sanem (po stronie RP) a widłami górnego Stryja i Oporu, zaś po stronie płn.wsch. sięga do linii Chyrów–Stary Sambor–Borysław. Przez pasma te przerzyna się górny Stryj, Bystrzyca i pierwszy odcinek Dniestru, który ma tu – między Turką a Rozłuczem – swoje źródła (źródła Sanu i Stryja wypływają z głównego pasma Bieszczad Wschodnich).
Cechą G.T., zwłaszcza po zach. stronie rzeki Stryj, jest wyrównana linia grzbietów (600–800 m npm) i niewielka powierzchnia lasów. Po stronie płd.wsch. wysokość wzrasta do ok. 1200 m, a obszary zalesione dominują (Majdan Boryński).
Główne miejscowości tego obszaru to miasto powiatowe Turka, popularne niegdyś letnisko Rozłucz, miasteczko Podbuż, duże wsie Borynia, Wysocko Niżne, Majdan. Administracyjnie jest to powiat turczański w wojew. lwowskim.
W Podbużu urodził się Józef Dietl (1804–78), lekarz, zasłużony prezydent Krakowa.
(A.C.)