Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa
Kontakt

ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
cracovialeopolis@gmail.com

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022

GRÓDEK JAGIELLOŃSKI / PAWŁÓW / SKAŁA PODOLSKA / TURKA

GRÓDEK JAGIELLOŃSKI
Położenie. Miasto powiatowe w wojew. lwowskim, położone o 34 km na zachód od Lwowa, przy linii kolejowej (Kraków–) Przemyśl–Lwów, nad rzeką Wereszycą, tworzącą tu stawy. W 1880 r. miał ok. 8900 mieszkańców, a w okresie międzywojennym ok. 10 500, w tym 7,5 tys. Polaków, pozostali to Rusini, Niemcy i Żydzi. Ludność utrzymywała się głównie z handlu, pracy w zakładach przemysłowych oraz z uprawy lnu.
Historia. Pierwotna nazwa Gródka brzmiała Słony, gdyż był tu główny skład soli z warzelni z okolic Drohobycza i Starej Soli. Gródek był jednym z najstarszych miast na Rusi Czerwonej, pierwsza wzmianka o nim pochodzi z 1213 r. Podobnie parafia rzym. kat. zalicza się do najstarszych placówek Kościoła łacińskiego na tamtych terenach. Istniała już w r.1372, o czym świadczy akt darowizny księcia Władysława Opolczyka. Gródek należał do dóbr królewskich i był siedzibą starostwa grodowego. Król Władysław Jagiełło nadał miastu prawo magdeburskie, uwalniając mieszkańców od danin i innych powinności na lat 12. W 1396 r. królowa Jadwiga usunęła z gródeckiego zamku węgierską załogę, osadzoną tam przez jej ojca, Ludwika Węgierskiego. Władysław Jagiełło w 1419 r. ufundował w Gródku kościół farny, a na zamku klasztor franciszkanów. Wiosną 1434 r. król Jagiełło zatrzymał się tam przejazdem, podążając z sejmu w Korczynie na Ruś dla odebrania hołdu lennego wojewody wołoskiego Stefana, i zmarł tam. Według „Kroniki” Bielskiego, przyczyną śmierci była choroba, jakiej król się nabawił słuchając długo w zimną noc śpiewu słowika. Serce króla zostało złożone w kościele Franciszkanów.
W ciągu trzech stuleci, od XV do XVII w., był Gródek wielokrotnie pustoszony przez Tatarów. W 1469 r. po pożarze miasta król Kazimierz Jagiellończyk odnowił wszystkie dotychczasowe przywileje i uwolnił mieszczan od podwód. Zygmunt I w 1557 r. przyznał nowe ulgi zniszczonemu kolejnym tatarskim najazdem miastu i pozwolił przez 10 lat obracać część podatków na naprawę murów warownych. Zygmunt August założył tam w 1566 r. fundusz dla ubogich, który następnie w latach 1660 i 1718 powiększany był przez darowizny Pawła i Zuzanny z Alembeków Kozłowskich.
Mimo częstych najazdów nieprzyjacielskich w Gródku dobrze rozwinęło się rzemiosło. Swoje cechy mieli tam rymarze, paśnicy, siodlarze, bednarze, kołodzieje, tokarze, garncarze i in. Po kolejnym zniszczeniu miasta w r.1611 sejm polecił staroście Władysławowi Myszkowskiemu odbudować miasto i zamek z dochodów starostwa. W 1655 r. Chmielnicki pokonał w okolicy Gródka garstkę wojska polskiego pod dowództwem Stanisława Potockiego, a po wojnach kozackich Gródek bardzo podupadł. W 1622 r. lustratorzy (jako miasto królewskie podlegał lustracji) naliczyli w rynku domów 22 (uprzednio 78), a na ulicach zaledwie 10 (uprzednio 82). Ponieważ od czasów Zygmunta Augusta obowiązywał w Gródku zakaz osiedlania się Żydów, w r.1688 starosta Władysław Gniński założył na terenie ogrodów zamkowych oddzielne miasteczko Gnin, które zasiedlił Żydami. Jan III nałożył na mieszkańców Gródka obowiązek pracy przy naprawie obwarowań miejskich i udziału w obronie miasta, a w 1684 r. zatwierdził fundację Gnina.
Kolejnym starostą był brat Gnińskiego, Jan, a później przez pewien czas starostwo gródeckie należało do królowej Marii Józefy, żony Augusta III, po śmierci której otrzymał je Jan Małachowski, zaufany dworu saskiego, potem jego syn Jacek. Gdy w 1785 r. rząd austriacki przejął starostwo, samo miasto zostało wyłączone spod zarządu państwowego. Około 1780 r. zaczęli do Gródka napływać osadnicy niemieccy, którzy utworzyli na obrzeżu miasta kolonię Vorderberg.
W Gródku było 5 kościołów (fara, kościół św. Barbary, św. Mikołaja, szpitalny św. Stanisława i klasztorny franciszkański) oraz 3 cerkwie.
Okolice Gródka obfitowały w len i przed 1880 r. przeniesiono tutaj szkołę uprawy lnu, założoną przez Galicyjskie Towarzystwo Gospodarcze w Grzędzie k. Lwowa. W 2. połowie XIX w. pracowało w Gródku kilka zakładów przemysłowych: garbarnia, huta wapienna, cegielnia, olejarnia, mydlarnia, młyn amerykański. Nad Stawem Drozdowskim znajdowała się stacja doświadczalna Instytutu Zoologii Uniwersytetu lwowskiego. W latach 1870–72 przeprowadzano w Gródku obserwacje meteorologiczne.
Zabytki. Kościół farny pw. Podwyższenia Krzyża św. – prezbiterium późnogotyckie, korpus z XVIII w., w latach 1930. powiększony przez dobudowanie zachodniej części nawy, zaprojektowanej przez Bronisława Wiktora. W tym czasie sprawiono też nowe, modernistyczne kamienne ołtarze z rzeźbami dłuta Franciszka Duszeńki (późniejszego twórcy pomnika Obrońców Westerplatte w Gdańsku i rektora gdańskiej ASP). Zamknięty w r.1947, służył jako magazyn. Na miejsce przy moście na Wereszycy, gdzie przed II wojną stała figura Matki Boskiej (zniszczona za czasów sowieckich), ustawiono przeniesioną z cmentarza figurę, która jeszcze dawniej stała przed farą. Kościół franciszkański z przylegającym czworobokiem klasztoru z XV w., wielokrotnie przebudowywany, opuszczony po skasowaniu klasztoru przez władze austriackie – obecnie jest w stanie ruiny.
Cerkiew pw. Zwiastowania z 1633 r., kamienno-ceglana z trzema kopułami. Cerkiew pw. św. Jana, drewniana, o podobnym założeniu.
Na miejscu zamku znajduje się park, dawniej nazywany królewskim. Przed II wojną na Rynku stał pomnik króla Władysława Jagiełły z 1903 r.
Czasy obecne. Kościół farny oddany do kultu i rekonsekrowany w roku 1990, odremontowany (dach na nowo pokryty, mury otynkowane od zewnątrz). Bezskuteczne są starania o zwrot plebanii lub o mieszkanie dla księży. Proboszczem, już czwartym z kolei (od 1990), jest ks. Jan Furgała. Kościołowi pomagają dawni mieszkańcy Gródka, osiadli w RP lub za granicą.
(M.T.)

PAWŁÓW
Wieś w pow. radziechowskim, 7 km na płd.-zach. od Radziechowa, na wys. 237 m npm. W okresie międzywojennym liczyła 1700 mieszkańców, obecnie ok. 1000.
Pierwsza wzmianka o Pawłowie pochodzi z roku 1400; pod koniec XVIII w. należał do Augustyna Komorowskiego, brata osławionej Gertrudy. Przy dworze Komorowskich był rozległy park, a w nim wystawiona przez ww. kaplica dworska z dzwonnicą. Wnuczka A. Komorowskiego Henryka wyszła za poetę Kornela Ujejskiego, który przejął w dzierżawę dobra pawłowskie. W latach 80. XIX w. jego syn Roman wybudował nowy dwór, większy od poprzedniego i odbiegający od tradycyjnej siedziby ziemiańskiej, a obok drewniany domek, w którym Kornel Ujejski mieszkał przez kilkanaście lat przed śmiercią. Dwór pawłowski spłonął podczas walk polsko-ukraińskich po I wojnie światowej, a domek poety, służący po jego śmierci jako Dom Ludowy, przetrwał do 1939 r.
Pawłów należał kolejno do parafii w Staninie (do 1775), Radziechowie (do 1918) i Chołojowie. Murowany, jednonawowy kościółek filialny wybudowano w r. 1914 kosztem parafian. Po II wojnie został zamieniony na magazyn. Na miejscowym cmentarzu zachował się nagrobek Kornela Ujejskiego i jego żony oraz murowane ogrodzenie z bramą, mocno zniszczone, zaś przy drodze do Chołojowa pomnik zniesienia pańszczyzny z 1851 r.
W okresie międzywojennym właścicielem majątku (ok. 650 ha) był Roman Ujejski. Niektóre uratowane pamiątki po Kornelu Ujejskim przewiózł po II wojnie do Wrocławia jego wnuk Tomasz Bartmański.
(T.K.)

SKAŁA PODOLSKA
Położenie. Miasteczko w pow. borszczowskim, wojew. tarnopolskim. Położone nad Zbruczem, na wys. 265 m npm., przy linii kolejowej Czortków–Skała. W 1880 r. miało 6000 ludności, a w okresie międzywojennym ponad 4000. Mieszkańcy trudnili się rzemiosłem (wyrób płócien, sukna oraz wozów, pługów i sprzętów domowych) lub pracowali w tamt. fabrykach wódek i olejków eterycznych oraz w garbarniach i młynach.
Historia. Najdawniejsze wzmianki o Skale w źródłach z XV w. mówią o odbudowaniu przez Korjatowiczów w 1331 r. spalonego przez Tatarów drewnianego zamku. W 1393 r. Teodor Korjatowicz, prawdopodobnie za kontakty z królem węgierskim Zygmuntem Luksemburczykiem został wyparty z Podola przez w.ks. litewskiego Witolda, który odebrał mu szereg grodów, w tym Skałę, obsadzając je swoim wojskiem. Po śmierci Witolda w 1430 r. Skała została wcielona do Korony jako starostwo niegrodowe. Ze względu na zniszczenia, spowodowane najazdami nieprzyjacielskimi, została uwolniona w 1510 r. przez Zygmunta I od opłat czynszowych na 4 lata. W 1515 r. starostwo skalskie otrzymał Stanisław z Brzezia Lanckoroński, który dokonał kolejnej odbudowy zamku po zniszczeniach wojennych. W 1518 r. król odnowił przywilej lokacyjny dla Skały (data pierwszej lokacji nieznana) na prawie magdeburskim i nadał prawo na jarmarki roczne. S. Lanckoroński nie miał bezpośredniego spadkobiercy, przeniósł więc prawo dziedziczenia na bratanka Hieronima. W 1538 miasto zostało spalone przez Wołochów. Syn Hieronima, Stanisław, objął starostwo skalskie, odstąpione mu przez ojca w 1566 r., a od króla otrzymał w dożywocie młyn w Skale.
Dzieje miasta w ciągu całego XVII w. były bardzo burzliwe. W 1615 r. Tatarzy ponownie spustoszyli Skałę, a jej mieszkańców uprowadzili w jasyr. Podczas wojen kozackich miasto i zamek znów uległy zniszczeniu, w 1657 r. zajęte zostało czasowo przez księcia siedmiogrodzkiego Rakoczego, zaś w okresie wojen tureckich kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk. Przez cały ten czas posesorami starostwa byli Lanckorońscy – ostatnim był Mikołaj, zmarły w 1706 r. Starostwo objął następnie Walenty Mierzejewski, ożeniony z Agnieszką Lanckorońską. Po nim starostwo przeszło na jego zięcia Adama Tarłę, z którym łączy się ostatnia odbudowa zamku i budowa w obrębie jego murów pałacu mieszkalnego. Dzieło Tarły nie przetrwało długo, wkrótce zniszczone zostało przez pożar. Następnymi starostami byli kolejno syn Adama Kazimierz i bratanek Jan.
W I rozbiorze (1772 r.) Skała przypadła Austrii i przejęta została na własność rządową. Pewne ożywienie miasteczko zawdzięczało zainstalowanej tu granicznej komorze celnej. Zapewne pod koniec XVIII w. nabył Skałę Józef Wincenty Gołuchowski. Kolejnymi właścicielami byli jego potomkowie: Wojciech, dyrektor poczt polskich w Galicji; Agenor Romuald, namiestnik Galicji, twórca ordynacji; Agenor Adam, austriacki minister spraw zagranicznych (zmarły w 1921 r.). Gołuchowscy nie odbudowali zamku i postawili nową rezydencję w innym miejscu. Budowa pałacu odbywała się etapami (dat nie znamy). W 2. poł. XIX w. Adam Kopiński założył w Skale szpital, którego protektorami byli Gołuchowscy, oraz zakład dla ubogich, pozostający pod zarządem miejscowych proboszczów. Ostatnim właścicielem Skały był do r. 1939 Agenor Joachim Gołuchowski.
Zabytki. Kościół pw. Wniebowzięcia NP Marii, murowany, ufundowany w 1719 r. przez W. Mierzejewskiego, nie zniszczony podczas I wojny, odrestaurowany w okresie międzywojennym. Kaplica cmentarna z XIX w. Cerkiew gr.kat. murowana, wybudowana w 1882 r. Ruiny obwarowań zamkowych, z basztą tzw. „prochową”, i pałacu Tarłów, położone na płn.wsch. od miasteczka, na cyplu wysokiego brzegu Zbrucza.
Z całego założenia pałacowego hr. Gołuchowskich ocalały tylko stajnie, przerobione po II wojnie na budynki mieszkalne, duża część ogrodzenia i park krajobrazowy.
Czasy obecne. Kościół zwrócony do kultu w 1989 r. Dojeżdża tu ks. Józef Czarnik z Łosiacza.
(M.T.)

TURKA
Położenie. Miasto powiatowe w wojew. lwowskim, położone na wys. 572 m npm., nad rzeką Stryj, przy linii kolejowej Sambor–Sianki (–Użhorod). W r. 1880 było tu ok. 4600 mieszkańców, a w okresie międzywojennym ponad 10 000. Trudniono się tu wyrobem serów owczych i tkactwem (grube sukna). Działał tartak wodny.
Historia. Wieś Turka istniała już na pocz. XV w. i stanowiła część dóbr koronnych. Przywilejem wydanym w Medyce w 1431 r. Władysław Jagiełło nadał ją na własność rycerzowi wołoskiemu Vanczy Valachusowi i jego synom. Nadanie potwierdził Władysław Warneńczyk w 1444 r. i Zygmunt I w 1519 r. Potomkowie przyjęli nazwisko Tureckich, a pod koniec XVII w. jeden z nich, Stefan, wsławił się zwalczaniem zbójników węgierskich, grasujących na tamtych przygranicznych terenach. W odwecie Węgrzy spalili wieś wraz z drewnianym zameczkiem i uprowadzili ojca Stefana – Michała. Po raz drugi Turka została zniszczona przez wojska szwedzkie podczas wojny północnej w 1709 r. Rozdrobnioną z czasem między cząstkowych właścicieli i zniszczoną wieś wykupił w 1729 r. Antoni Kalinowski, i już w następnym roku uzyskał przywilej na założenie miasta. Chcąc zasiedlić nowo lokowane miasto, rozesłał do kancelarii grodzkich i ziemskich komunikaty, zachęcające zwłaszcza kupców i rzemieślników, do osiedlania się w Turce. Pierwszymi osadnikami byli przeważnie Żydzi i drobna, zubożała szlachta. Miasto, położone na ważnym szlaku Przemyśl–Munkacz (z Węgier do Polski), stało się rychło żywym ośrodkiem rzemiosła i handlu. Na cotygodniowych targach i jarmarkach rocznych handlowano bydłem i owcami oraz wyrobami miejscowej ludności (sery, wełna przędziona, sukna).
Początkowo Turka nie miała własnej parafii rzym.kat. i należała do parafii w Starym Mieście. Kalinowski własnym sumptem postawił dom misyjny dla sprowadzonych z Sambora jezuitów (1730, skasowany w 1774 przez Austriaków), kościół parafialny (1743) wraz z plebanią, a także cerkiew (1750). Turczańska parafia rzym.kat. była za czasów austriackich największa pod względem obszaru w całej Galicji. W tamtejszym kościele był czczony cudowny obraz Matki Boskiej. Fundacją Kalinowskiego był też ratusz oraz wiele domów mieszkalnych, z podcieniami, z których kilka przetrwało do I wojny światowej. Szczególną opieką otaczał Kalinowski ludność żydowską, dla której już w 1730 r. wybudował synagogę, a następnie przytułek dla starców i szkołę. Założył drukarnię żydowskich ksiąg religijnych i uzyskał na nią w 1739 r. przywilej królewski. Wychodzące stamtąd książki stały na wysokim poziomie graficznym.
Turka pozostawała w posiadaniu Kalinowskich ponad 120 lat. W 1852 r. wdowa po ostatnim z tego rodu sprzedała dobra Franciszkowi Goslethowi i Jerzemu Vortmanowi, a ci odstąpili je w 1868 r. Antoniemu Volpiemu de Cesamenfeld z Triestu. Ten z kolei odsprzedał dobra zawiązanej przez miejscowych Żydów spółce, która niebawem rozparcelowała znaczną ich część.
W 1914 r. w Turce powstały oddziały Związku Strzeleckiego, które dały I Brygadzie J. Piłsudskiego kilkudziesięciu żołnierzy.
Zabytki. Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NP Marii, murowany, wybudowany staraniem proboszcza ks. Michała Kluczkiewicza w r. 1796, przebudowany i powiększony w 1903 r. Czczony był w nim cudowny obraz Matki Boskiej. Po II wojnie światowej używany kolejno jako sala gimnastyczna, magazyny, sklepy i stolarnia. Budynek „Sokoła”.
Czasy obecne. Kościół odzyskano dla kultu w r. 1992, dzięki staraniom miejscowej ludności i ks. Kazimierza Czubata, który dojeżdżał tu z Nowego Miasta. Budynek kościelny był w stanie posuniętej ruiny (zniszczony dach, zawalone sklepienie, brak okien, całkowicie ogołocone wnętrze). Do dnia dzisiejszego zdołano wyremontować dach oraz wieże i postawić plebanię. Proboszczem - ks. Kazimierz Buba. Parafia liczy ok. 60 wiernych.
(M.T.)


Objaśnienie sygnatur autorskich:
A.C. – Andrzej Chlipalski
T.K. – Tadeusz Kukiz
M.T. – Maria Taszycka