Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

DOBROMIL / GWOŹDZIEC / HODOWICA / MOŚCISKA / PODHAJCE / ŻÓŁKIEW

Dobromil
Miasto powiatowe w woj. lwowskim, położone nad rzeką Wyrwą, dopływem Wiaru (a Wiar jest dopływem Sanu), na wysokości 336 m n.p.m., przy linii kolejowej Przemyśl–Chyrów, w odległości 26 km od Przemyśla. W latach międzywojennych liczba ludności wynosiła ok. 5,5 tys. osób. Były tam państwowa żupa solna, młyny, tartaki, browar, cementownia, garbarnia.
Historia. Dobromil należał do rodu Herburtów, którego poszczególne gałęzie dla odróżnienia przyjmowały dodatkowe miano od nazw swych posiadłości. Tak więc Mikołaj Herburt (XV w.) i jego potomkowie przezwali się „Dobromilskimi”. W 1531 r. Jan Herburt ufundował kościół parafialny, który w 1635 r. uległ zniszczeniu na skutek wylewu Wyrwy. Stanisław Herburt, kasztelan lwowski i przełożony nad żupami solnymi Rusi, uzyskał od Zygmunta Augusta w 1566 r. prawo przeniesienia Dobromila – dotąd wsi – na miejskie prawo magdeburskie, z 15 latami wolnizny, dwoma dorocznymi jarmarkami (3.V i 15.X) i cotygodniowymi targami. Spadkobiercy Stanisława założyli w Dobromilu drukarnię, do której sprowadzili z Krakowa drukarza Jana Szeligę. W drukarni, która istniała do 1616 r., wyszły z niej m.in. dzieła W. Kadłubka, J. Długosza, St. Orzechowskiego oraz pisma polityczne Jana Szczęsnego Herburta. W 1613 Jan Szczęsny zbudował zamek i w tym samym roku dał unickim bazylianom przywilej na budowę klasztoru. Zamek dobromilski był wielokrotnie oblegany podczas wojen siedmiogrodzkich i szwedzkich. Po wygaśnięciu rodu Herburtów 1646 r. (z czym związana jest znana legenda o „orłach Herburtów”) Dobromil przeszedł w ręce Czuryłłów, następnie Koniecpolskich. W 1693 r. odkupił gro Jan Dobrogost (Bonawentura) Krasiński, wojewoda płocki. Kolejnymi, ostatnimi już właścicielami Dobromila byli Lubomirscy. Po rozbiorach stał się własnością rządu austriackiego.
Zabytki.  Kościół parafialny, wzniesiony w XVII w. (przypisywany budowniczemu Janowi Baptyście z Wenecji), po zniszczeniu gruntownie przebudowany z końcem XVIII w., nie uległ jednak zatarciu renesansowy charakter wnętrza, przede wszystkim wspaniały strop kasetonowy. Zachowało się bogate wyposażenie kościoła, m.in. późnorenesansowe tabernakulum, barokowa ambona, ołtarze (jeden z nich niedawno spłonął), m.in. w kaplicy bł. Kingi, patronki górników tutejszego zagłębia solnego. Klasztor bazylianów grekokat., w. XVII, w którego krużgankach znajdowały się wizerunki Herburtów i innych dobrodziejów monasteru.
Ruiny zamku Herburtów (1613 r.) o nietypowym półokrągłym rzucie: były w nim malowidła wydarzeń z okresu rokoszu Zebrzydowskiego, w których uczestniczył Jan Szczęsny Herburt. W 1784 r. bazylianie uzyskali zgodę na rozbiórkę murów i użycie materiałów do remontu  klasztoru.
Czasy dziesiejsze. Kościół parafialny p.w. Przemienienia Pańskiego, czynny był bez przerwy. Obecnie proboszczem jest ks. Edward Loranc.
W Dobromilu żyje ok. 80 rodzin polskich i wiele rodzin mieszanych. Na katechezę w kościele uczęszcza ok. 50 dzieci; w szkole prowadzone są lekcje języka polskiego. Istnieje tutaj Oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej.


Gwoździec
Miasteczko w powiecie kołomyjskim, wojew. stanisławowskim, położone nad rzeką Czerniawą. Na początku stulecia liczyło około 1650 mieszkańców trudniących się głównie rolnictwem.
Historia. Pierwsza wiadomość historyczna pochodzi z 1373 r., kiedy to ks. Władysław Opolczyk, nagradzając zasługi Chodka Łojewicza nadał mu wieś „Gozdzecz”. Parafia rzymskokatolicka erygowana w 1475 r. przez Prokopa z Gwoźdźca. W XVII w. Gwoździec należał do Buczackich, którzy zbudowali tu zamek oblegany m.in. w 1531 r., bezpośrednio przed bitwą pod Obertynem. Córka Mikołaja Buczackiego Tworowskiego, wniosła Gwoździec w posagu do rodziny Potockich. Za czasów Jana Teodoryka Potockiego, podkomorzego halickiego i działacza różnowierczego w XVII w., czynny był w Gwoźdźcu zbór kalwiński. Później znowu drogą posagu przeszedł Gwoździec do książąt Puzynów, herbu Oginiec. W 1715 r. Michał Puzyna dla reaktywowania parafii rzymskokatolickiej osadził bernardynów przy wybudowanym dla nich drewnianym kościele, a po jego pożarze zbudowano kościół murowany, konsekrowany w 1775 r. Przy klasztorze istniała w latach 1784–1885 szkoła parafialna oraz infirmeria dla ludności. Około 1875 r. Puzynowie wybudowali nowy dwór w części Gwoźdźca zwanej Ostapkowcami. W Starym Gwoźdźcu był drugi dwór, postawiony również w XIX w., który od Puzynów przeszedł po kądzieli do Dzieduszyckich, następnie do Komorowskich i Horochów.
Zabytki. Kościół pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia NMP O.O. Bernardynów z XVIII w., jednonawowy, dwuwieżowy. W 1888 r. pożar zniszczył dachy i wystrój wnętrza oraz klasztor. Po odbudowie ponownie uszkodzony w czasie I wojny światowej (wieże kościelne i dach), szkody usunięto przed 1925 r. Bernardynów wygnano w 1945 r. Część nieruchomości kościelnych przewieziona została do Leżajska; archiwum i bibliotekę włączono do zbiorów prowincji w Krakowie.
Dwór z 1875 r. miał ok. 20 pomieszczeń, które były urządzone stylowymi, głównie empirowymi meblami. Mieściła się tam galeria portretów sięgająca XVII w. oraz kolekcje: numizmatów, porcelany, mundurów wojskowych z okresu napoleońskiego i powstania styczniowego oraz niewielki zbiór zegarów. Archiwum rodzinne zawierało dokumenty z czasów Władysława IV oraz papiery związane z działalnością gen. J. Dwernickiego, którego córka, Hortensja, była żoną Romana Puzyny.
Po zamku Buczackich do okresu międzywojennego przetrwały tylko wały ziemne. Była też w Gwoźdźcu synagoga drewniana, z w. XVIII, z freskami i zabytkowym świecznikiem.
Czasy dzisiejsze. Kościół pobernardyński zwrócono wiernym w 1992 r. i rekonsekrowano p.w. św. Antoniego. Dotychczasowy proboszcz parafii, ks. Józef Trela, został w listopadzie 1995 r. wydalony przez władze ukraińskie. W Gwoźdźcu żyje dziś ok. 20 Polaków.
Gwoździec jest miejscem urodzenia kardynała Jana Puzyny (1842–1911), biskupa krakowskiego w latach 1894–1911. W Gwoźdźcu zmarł i został pochowany Dominik Magnuszewski (1810–1845), dramaturg, prozaik, poeta, jeden z czołowych przedstawicieli ekspresjonizmu romantycznego w literaturze polskiej.

Hodowica
Wieś w woj. lwowskim, 3 km od stacji kolejowej Glinna-Nawaria. Pierwsze informacje historyczne pochodzą z r. 1371: Jan, starosta ruski, nadał Hodowicę dziekanii kościoła św. Jana we Lwowie. Parafia została ufundowana tu przed r. 1498. Władysław Jagiełło przeniósł wieś Hodowica w r. 1412 z prawa polskiego i ruskiego na niemieckie. W 1 połowie w. XVI stał już kościół parafialny (na miejscu obecnego), a w latach 1618–1621 uległ zniszczeniu wskutek najazdu tatarskiego. Odbudowany w 1631 r., konsekrowany w 1685 r., nie zachował się do dzisiaj. Archidiakon lwowski, Szczepan Mikulski, ufundował nowy kościół, którego poświęcenie odbyło się w 1774 r. W II poł. w. XIX rozwinął się w Hodowicy kult obrazu (właściwie ryciny) Matki Boskiej Pocieszenia, który w 1856 r. został umieszczony w ołtarzu w transepcie kościoła, a Hodowica stała się miejscem pielgrzymkowym. Do II wojny światowej wieś pozostawała własnością kapituły lwowskiej.
Wybitnym dziełem architektury i sztuki był kościół p.w. Wszystkich Świętych (1751–1758), dzieło Bernarda Meretyna, założony na planie krzyża z kruchtą i zakrystią, z fasadą trójosiową o wysokim szczycie. Wystrój wnętrza stanowiły iluzjonistyczne malowidła nieznanego autorstwa i późnobarokowe rzeźby drewniane, dzieło Jana Jerzego Pinsla, przy współpracy m.in. Macieja Polejowskiego. Rzeźby z Hodowicy należą do najwyższych osiągnięć rzeźbiarskiej szkoły lwowskiej. W kwietniu 1946 r. część wyposażenia kościoła została przez wysiedlaną ludność polską przewieziona na Śląsk. Kościół ostatecznie zamknięto w 1961 r. Większość pozostałych w kościele rzeźb przejęła Lwowska Galeria Obrazów i umieściła w swoim oddziale w Olesku (rzeźby z ołtarza głównego i ambony). Obraz M.B. Pocieszenia znajduje się obecnie w kościele św. Augustyna we Wrocławiu, zaś przenośny krucyfiks z w. XVIII, uznawany za jedno z czołowych dzieł środkowoeuropejskiej rzeźby późnobarokowej, również we Wrocławiu w kościele Bożego Ciała.
Dziś  kościół znajduje się w stanie daleko posuniętej ruiny. W 1974 r. uległ pożarow i iutracił większość sklepień. Stosunkowo dobrze zachowała się polichromia w dolnych partiach ścian.


Mościska
Miasto powiatowe w wojew. lwowskim, 70 km na zachód od Lwowa i 28 km na wschód od Przemyśla. Przez miasto przepływa rzeka Sieczna, nazywana także Czarnym Potokiem. Stacja kolejowa na linii Kraków–Przemyśl–Lwów. Słynne były tutejsze sady, skąd owoce wożono do Lwowa, oraz jarmarki na konie ras szlachetnych (24.VI i 2.XI). Działała tu cegielnia, browar i młyny.
Historia. Mościska należały do dóbr koronnych jako starostwo niegrodowe. Władysław Jagiełło nadał im miejskie prawo magdeburskie w 1404 r. i ufundował parafię. Kazimierz Jagiellończyk w 1491 r. potwierdził poprzednie nadanie, zezwalając jednocześnie na targi cotygodniowe i doroczny jarmark. W 1498 r. Wołosi i Tatarzy napadli i splądrowali miasto; spalony też został wtedy ufundowany przez Jagiełłę kościół parafialny. W 1524 r. wojska tureckie założyły obóz pod Mościskami i dokonały w okolicy wielkich zniszczeń. Mimo obcych najazdów, do połowy wieku XVII mieszczanie mościccy żyli w dobrobycie, trudniąc się rzemiosłem i handlem. Miasto podupadło dopiero po napadzie Kozaków w 1648 r., którzy obrabowali i spalili nowy murowany kościół parafialny, wzniesiony w 1604 r. przez miejscowego proboszcza, Bartłomieja z Rohatyna. Był też w Mościskach kościół i klasztor o.o. dominikanów, ufundowany wg jednych w 1405 r. przez Władysława Jagiełłę, wg. innych nieco później przez Mikołaja Tarnowskiego, kasztelana halickiego. Dobrodziejem klasztoru był m.in. Feliks Szczęsny Herburt, który powiększył jego dotację w 1611 r. Ten sam dał ludności ruskiej w 1604 r. przywilej na wybudowanie cerkwi oraz grunt i dworek dla popa, wtedy powstała tu parafia greckokatolicka. Wielkim wydarzeniem w historii Mościsk był krótki pobyt Maryny Mniszchówny, której orszak zatrzymał się tu na nocleg 3 marca 1606 r., w drodze z Sambora do Moskwy.
W XVIII w. rozwinęło się w Mościskach rzemiosło tkackie; wyrabiano tu wysokiej jakości płótna, które sprzedawane były nawet za granicę. W następnym stuleciu tkaczy było już niewielu i produkowano tylko grube płótna. Miały Mościska szpital dla ubogich, założony w 1792 r. przez prebendarza, Sebastiana Kozorowicza. W 1860 r. powstał tu fundusz pożyczkowy dla wspierania podupadłych przemysłowców i rzemieślników.
Zabytki. Kościół parafialny p.w. św. Jana Chrzciciela, z r. 1604, rekonsekrowany po odbudowie w 1658 r. Kościół p.w. św. Katarzyny i budynek poklasztorny o.o. dominikanów (pocz. w. XV). Kościół ten został po tzw. kasacie józefińskiej zamieniony na magazyn, lecz wykupiony przez miasto w 1858 r., odremontowany, z dobudowaną wówczas wieżą zegarową i sygnaturką oraz wyposażony w ołtarze. W 1883 r. przejęty przez o.o. redemptorystów, a po 1948 r. ponownie zamieniony na magazyn, zaś budynek klasztorny na szpital.
Dawne akta wspominają jeszcze dwa kościoły: św. Ducha, który zamknięty za czasów Józefa II przeszedł na własność prywatną, oraz kościół NMP, fundowany przez pochodzącego z Mościsk kanonika krakowskiego, zamieniony po kasacie józefińskiej na cerkiew grekokatolicką. Cerkiew drewniana p.w. św. Jura, w. XVII.
Zachowały się resztki wałów miejskich, zachowane w części północnej i południowej miasta oraz fundamenty jednej z baszt. Pałac Cetnerów, zbudowany w miejscu dawnego zamku.
W połączonej z Mościskami sąsiedniej wsi Zakościele znajduje się kościół z r. 1598.
Czasy dzisiejsze. Kościół w Mościskach-Zakościelu czynny jest od 1989 r., a kościół św. Katarzyny odzyskany i rekonsekrowany w 1991 r. Proboszczem i dziekanem mościckim jest ks. kanonik Józef Legowicz, któremu pomaga o. Władysław Ziober, redemptorysta. Przy kościele powstał dziecięco-młodzieżowy chór „Mościskie Słowiki”. W Mościskach istnieje Oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej, liczący ok. 625 członków, oraz działa polska szkoła podstawowa „rosnąca”, która w r. 1994 otrzymała odrębny budynek (stary, wymagający osuszenia i modernizacji). Miejscowi Polacy opiekują się starym cmentarzem; własnymi środkami i pracą odnowili mogiły żołnierzy polskich poległych w 1918 i 1939 r.
Z Mościsk pochodził o. Melchior z Mościsk (ok. 1511–1591), prowincjał dominikanów, spowiednik króla Zygmunta Augusta i kaznodzieja sejmowy, zmarły w Krakowie i tam pochowany w krużgankach klasztoru o.o. dominikanów.

Podhajce
Miasto powiatowe, w wojew. tarnopolskim, nad rzeką Koropiec (dopływem Dniestru), 195 m n.p.m., odznaczające się specyficznym zimnym mikroklimatem (stąd znane było powiedzenie „zimne Podhajce”). W okresie międzywojennym liczyło ok. 6000 mieszkańców. Stacja kolejowa krańcowa, na linii Lwów – Brzeżany – Podhajce, dwa kilometry od miasta. Była tu cegielnia, garbarnia, fabryka wódek i likierów; kwitł handel bydłem.
Historia.  Parafia rzymskokatolicka z kościołem p.w. św. Trójcy, ufundowana przed 1438 r. przez Michała Buczackiego herbu Abdank, wojewodę podolskiego, który objął Podhajce jako wiano żony Elżbiety z Knihinic i Podhajec. Syn Michała, Jakub odnowił w 1463 r. fundację po zniszczeniu kościoła przez Tatarów i uposażył parafię. Kolejny dziedzic, Jakub Buczacki, biskup chełmski, wyjednał u króla Zygmunta I w 1519 r. przywilej na jarmark roczny. Wkrótce potem Podhajce przeszły na własność Wolskich. W 1539 r. król zezwolił na przeniesienie Podhajec z prawa polskiego i ruskiego na prawo niemieckie. Pod koniec w. XVI odkupił miasto Stanisław Golski, wojewoda ruski. Za jego czasów stały się Podhajce jedną z napotężniejsych fortec kresowych. Stefan Potocki spowinowacony z Golskim, zdeponował w Podhajcach ogromnej wartości skarb, który wniosła mu w posagu Maria, córka hospodara mołdawskiego, Jeremiego Mohyły. Po śmierci Stanisława Golskiego stało się to powodem do ciągnącego się latami głośnego procesu, gdyż jego spadkobiercy odmawiali zwrotu depozytu, ale po ich śmierci Podhajce przeszły w ręce Potockich, którzy zaczęli pisać się „na Podhajcach”.
Od 1641 r. klucz podhajecki należał do Stanisława Rewery Potockiego hetmana wielkiego koronnego, wojewody krakowskiego. Podhajce były główną rezydencją i przedmiotem szczególnej troski. Spalone w 1655 r. przez wojska kozacko-rosyjskie, zostały rychło odbudowane. W 1663 r. zatrzymał się tu na kilka dni król Jan Kazimierz w drodze na wyprawę zadnieprzańską. Po śmierci Stanisława Rewery, miasto odziedziczyli dwaj z jego synów: Andrzej, kasztelan krakowski i hetman polny oraz Feliks Kazimierz, kasztelan krakowski i hetman wielki. W 1667 r. zasłynęły Podhajce bohaterską obroną Jana Sobieskiego, wówczas hetmana polnego, który z 8000 żołnierzy opierał się tu 4–17 października wielokrotnie liczebniejszym siłom Kozaków Doroszeńki oraz Tatarów, i doprowadził do podpisania pokoju. W 1675 r. oblegał Podhajce Ibrahim Pasza, a gdy się poddały, spustoszył miasto, uprowadzając mieszkańców i załogę. W 1698 r. Feliks Potocki bronił miasta przed atakującą je armią tatarską. Tatarzy odstąpili po bitwie, w której ponieśli duże straty, lecz przedtem spalili przedmieścia. W poł. w. XVIII dobra podhajeckie nabyli Bielscy, a od nich ok. 1782 r. Kasper Rogaliński, wojewoda inflancki. Przedmieścia Podhajec, Zahajce, Holendry i Siółko, stanowiły w w. XIX własność Marceliny Czartoryskiej.
Podhajce były jednym z większych i okazalszych miast wojew. ruskiego. Ludność ich była wielonarodowościowa, oprócz Polaków i Rusinów zamieszkiwali je Wołosi, Ormianie i Żydzi.
Zabytki.  Kościół parafialny w obecnym kształcie ufundowany przez Zofię Golską w 1634 r., na rzucie krzyża z kwadratową wieżą na froncie, którą obniżono w XVIII w. Odbudowany po pożarze w 1892 r. W krypcie pod kaplicą grobową pochowany jest Stanisław Rewera Potocki.
Cerkiew greckokatolicka z połowy XVII w., ufundowana przez Annę Mohylankę, drugą żonę Stanisława Rewery. Bóżnica, również fundowana przez A. Mohylankę w 1650 r., architektonicznie bardzo podobna do cerkwi, według tradycji budowana była z przeznaczeniem na kościół ormiański.
Zamek na przedmieściu Siółko, siedziba Rewery, został przerobiony w XIX w. na gorzelnię, następnie na browar; zachowały się fundamenty i część baszty.
W miejscu bitwy Jana Sobieskiego pod Podhajcami usypano mogiłę z kamiennym krzyżem. Pomnik A. Mickiewicza przed kościołem (zachowany, z usuniętym orłem). Stary cmentarz żydowski miał nagrobki od XV w.
Czasy obecne. Kościół dotychczas nie został oddany do kultu, mimo starań i dramatycznych wręcz apeli miejscowych Polaków. Był w nim skład beczek; doprowadzony do stanu ruiny (zerwana posadzka, zawalony dach, wypalone wskutek celowego podpalenia sklepienia, z którego w części zachowała się tylko konstrukcja żebrowa).
Do Podhajec dojeżdża ks. Mieczysław Jakóbczyk z Brzeżan.

Żółkiew
Miasto powiatowe  w wojew. lwowskim, położone 29 km na płn. od Lwowa, nad rzeką Świnią, dopływem Raty, przy linii kolejowej Lwów – Rawa Ruska. W okresie międzywojennym liczyła ok. 8000 mieszkańców. Była tu huta szkła, cegielnia, tartaki, fabryka dachówek.
Historia.  Pierwotnie wieś o nazwie Winniki, wzmiankowana po raz pierwszy w 1398 r. W I poł. w. XVI była własnością Andrzeja Wysockiego, wojskiego bełskiego, który w 1556 r. zapisał ją swemu krewnemu, Stanisławowi Żółkiewskiemu, wojewodzie bełskiemu. Syn Stanisława również Stanisław, ówcześnie hetman polny (później hetman koronny), żonaty z Reginą z Herburtów, założył w 1597 r. na tym miejscu miasto na planie nieregularnego siedmioboku, nazwane Żółkwią na pamiątkę gniazda rodziny leżącego na Lubelszczyźnie, i rozpoczął budowę zamku. W 1603 r. król Zygmunt III nadał mu prawo magdeburskie. Na krótko przed swą śmiercią pod Cecorą (1620), Stanisław Żółkiewski ufundował kościół parafialny, a formalnie parafia rzymskokatolicka w Żółkwi została erygowana w 1623 r. Prace nad budową kościoła i fortyfikacji miejskich prowadziła po śmierci hetmana wdowa i syn Jan.
Po wygaśnięciu Żółkiewskich Żółkiew przeszła na Daniłowiczów, następnie na Sobieskich. Była to jedna z ulubionych rezydencji Jana Sobieskiego, a po jego wyborze na króla (1674) przeżywała okres świetności, stanowiąc tło dla różnych uroczystości oficjalnych i dworskich. Po śmierci Jana III odziedziczyli ją jego synowie, Konstanty i Jakub, a później córka Jakuba, Maria Karolina księżna de Bouillon († 1740), która sprzedała Żółkiew Radziwiłłom. Michał Radziwiłł „Rybeńko” (wnuk Katarzyny Sobieskiej, siostry Jana III) był ostatnim właścicielem Żółkwi, który dbał o zamek oraz o miasto, wzbogacając je nowymi fundacjami. Za czasów jego następców zaczął się okres upadku Żółkwi, co doprowadziło do rozsprzedania dóbr w 1787 r.
Zabytki.  Kościół parafialny p.w. św. Wawrzyńca Męczennika, konsekrowany w 1623 r., w 1742 otrzymał tytuł kolegiaty. Budowę rozpoczął lwowski budowniczy, Paweł Murator zwany Szczęśliwym (zapewne autor projektu kościoła). Po jego śmierci budową kierował Ambroży Przychylny, również architekt lwowski. Założony na planie krzyża łacińskiego, z kopułą. Od zewnątrz zwraca uwagę płaskorzeźbiony fryz z postaciami konnych rycerzy.
Do najcenniejszych zabytków z bogatego wyposażenia wnętrza należały nagrobki rodzinne. Dwa z nich (z fundacji Zofii Daniłowiczowej, córka hetmana, lata 1730) są to wykonane z czerwonego marmuru dwa podwójne nagrobki z postaciami hetmana Stanisława Żółkiewskiego i Jego syna Jana, oraz Reginy Żółkiewskiej i Zofii Daniłowiczowej. Dwa pozostałe (fundował król Jan III w latach 1692–1693) są to nagrobki Jakuba Sobieskiego, ojca króla, i Stanisława Daniłowicza, królewskiego wuja, rzeźbione w czarnym marmurze.
Do najcenniejszych przedmiotów wyposażenia należały też wielkie obrazy batalistyczne, które przedstawiały sławne bitwy w. XVII: 1. „Bitwa pod Kłuszynem” (1610), 2. „Bitwa pod Chocimiem” (1673), 3. „Bitwa pod Wiedniem” (1683) i 4. „Bitwa pod Parkanami” (1683).
W 1946 r. Kolegiata została zamknięta i zamieniona na magazyn, zdewastowana, wyposażenie w znacznym stopniu zniszczone. Obrazy batalistyczne przejęła Lwowska Galeria Obrazów, a znajdują się w Olesku, podobnie jak inne obrazy, złotnictwo i szaty liturgiczne. Część ruchomości kościelnych została w 1946 r. przewieziona na stronę polską, obecnie większość ich znajduje się w kościele parafialnym w Bełżcu i klasztorze dominikanów w Krakowie. Od 1989 r. trwają w kolegiacie prace remontowe i konserwatorskie, finansowane m.in. przez Fundację Odnowy Zabytków w Warszawie. Sarkofagi Żółkiewskich poddane zostały w 1993 r. konserwacji dzięki funduszom ofiarowanym przez Radę Miasta Krakowa. Do tej pory wykonane zostało podstawowe zabezpieczenie budowli, odnowiono kryptę grobową, ołtarz główny i pomniki nagrobne.
Kościół p.w. Wniebowzięcia NMP i klasztor O.O. Dominikanów, fundacji Teofili z Daniłowiczów Sobieskiej został wybudowany w latach 1653–1655. Założony na rzucie krzyża łacińskiego. We wnętrzu nagrobki Teofili Sobieskiej, matki króla i jego brata, Marka, fundowane przez Jana III. Nagrobki z czarnego marmuru, z postaciami alegorycznymi przy urnie, były pierwotnie wykonane z białego alabastru przez Andrzeja Schlütera 1692 r.; lecz po pożarze z r. 1739 zrekonstruowane ze stiuku.
W 1946 r. kościół zamieniono na magazyn, w 1991 r. przekazany parafii prawosławnej, a w 1994 r. parafii grekokatolickiej. Pomimo zniszczenia (zawilgocone ściany i sklepienia kościoła) architektura niemal w całości zachowana, lecz nagrobki silnie zniszczone. Przewiezione na stronę polską zabytki ruchome znajdują się w klasztorach dominikanów: w Krakowie (m.in. portrety Sobieskich z XVII w.), w Lublinie (wielkiej wartości artystycznej drewniany krucyfiks, 1754–1761, dzieło Jana Jerzego Pinsla), w Warszawie przy ul. Freta i na Służewie (cudowny obraz M.B. Różańcowej z XVII w.).
Klasztor O.O. Dominikanów, złożony z trzech prostokątnych skrzydeł, był częściowo zajęty przez administrację austriacką na szkołę, a w 1946 r. przeznaczony na urzędy.
Kościół p.w. Najświętszego Serca Pana Jezusa i dom zakonny ss. felicjanek, pierwotnie szpital p.w. św. Łazarza, fundacji Zofii Daniłowiczowej z 1627 r., zlikwidowany w wyniku reformy józefińskiej. W 1873 r. budynek szpitala i kościół przekazane sprowadzonym z Krakowa ss. felicjankom. Od 1946 r. w kościele był magazyn. W 1991 r. oddany Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej.
Dawny kościół p.w. św. Adnrzeja i b. klasztor pp. dominikanek (na tym miejscu stał drewniany kościół p.w. św. Trójcy w 1548 r.) parafialny dla wsi Winniki. W 1682 r. Jan III osadził tu dominikanki i ufundował im drewniany klasztor. Na pocz. w. XVIII postawiono klasztor murowany. Kościół zamknięty za czasów Józefa II, klasztror przeznaczony na koszary. Obecnie mieszczą się tu zakłady produkcyjne i urzędy.
Cerkiew drewniana p.w. św. Trójcy z 1720 r. Cerkiew p.w. Narodzenia Chrystusa Pana ufundowana w 1612 r. przez Stanisława Żółkiewskiego. Jan III sprowadził tu bazylianów i oddał im parafię grekokatolicką.
Synagoga, ok. 1687 r., w stylu późnego renesansu, z attyką. Budynek przetrwał do dziś.
Zamek z kamienia i cegły, na planie kwadratu o bokach dł. 100 m, z dziedzińcem pośrodku, złączony z fortyfikacjami miejskimi, wybudowany w XVI/XVII w. przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego, rozbudowany i częściowo przebudowany przez Sobieskich. Bogate wyposażenie zamku uległo całkowitemu rozproszeniu. W w. XIX w zamku mieściły się urzędy austriackie, później gimnazjum. Spalony podczas I wojny światowej, odbudowany w okresie międzywojennym, dziś w stanie daleko posuniętego zniszczenia. Z fortyfikacji miejskich zachowany kawałek murów z basztami po północnej stronie miasta.
Rynek z ratuszem z XVII w. (gruntownie przekształconym w XIX w.) oraz z podcieniowymi kamienicami częściowo zburzonymi w czasie II wojny, obecnie odbudowywanymi. Na jednej z nich płaskorzeźba lwa złotego: miała tu być za czasów Jana III siedziba poselstwa weneckiego.
Czasy obecne. Proboszczem żółkiewskim jest ks. Bazyli Pawełko. W Żółkwi istnieje niezbyt liczny Oddział Tow. Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej.
W 1953 r. nazwa miasta zmieniona została na Nesterow a w 1993 r. przywrócono nazwę historyczną.