Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

BIŁKA KRÓLEWSKA / BIŁKA SZLACHECKA / GRZYMAŁÓW / MILATYN / NIEMIRÓW / NOWE MIASTO / SŁAWSKO


Biłka Królewska
Wieś w powiecie lwowskim, należąca do parafii rzymskokatolickiej w Biłce Szlacheckiej. W XIX w. była własnością Komorowskich, później zakupiona przez Sapiehów z Biłki Szlacheckiej.
W Biłce Królewskiej urodziła się Janina Porczyńska, z domu Karpa, żona Karola Porczyńskiego, współtwórczyni i współofiarodawczyni kolekcji malarstwa europejskiego XV–XX w., podarowanej Muzeum Archidiecezjalnemu w Warszawie w latach 1986–1988.

Biłka Szlachecka
Wieś w powiecie lwowskim. Wiadomości historyczne o Biłce są bardzo skąpe. Parafia rzymskokatolicka została erygowana w 1441 r. Podług tradycji wieś należała do dóbr Jana III i służyła jako punkt obronny na przedpolach Lwowa. Świadczą o tym zachowane częściowo wały ziemne, fosy i piwnice. W drugiej połowie XVIII w. stanowiła własność Potockich. Córka Seweryna Potockiego, wychodząc za mąż za Kajetana Uruskiego, wniosła mu Biłkę w wianie. Ten ok. 1820 r. rozbudował nieco w modnym wówczas stylu klasycystycznym, wg proj. Fryderyka Baumana, skromny dwór Potockich i założył romantyczny park. Podjął też reformę administracji dóbr, wybudował browar i gorzelnię. Ludność miejscową z Biłki przeniósł do innych folwarków, sprowadzając na jej miejsce kilkadziesiąt rodzin z zachodu. Wanda z Potockich Uruska ufundowała ochronkę dla dzieci z nowicjatem ss. służebniczek, a w 1869 r. kościół parafialny. Po jej śmierci (1876) Biłka dostała się jej synowi, Sewerynowi, a jego córka Seweryna, poślubiwszy w 1877 r. ks. Jana Pawła Sapiehę z linii różańskiej, otrzymała Biłkę wraz z przynależnymi folwarkami. Sapiehowie ok. 1880 r. rozpoczęli gruntowną przebudowę pałacu. Miała to być okazała wielkopańska rezydencja, ale plan nie został w pełni zrealizowany. Powstał budynek piętnastoosiowy, częściowo dwukondygnacyjny, częściowo parterowy. W wyposażeniu pałacu znajdowały się cenne portrety rodzinne, m.in. pędzla Elżbiety Vigée-Lebrun, Angeliki Kaufmann, Jana Chrzciciela Lampiego. W roku 1914 wojska carskie obrabowały doszczętnie i podpaliły pałac, którego już po wojnie nie odbudowano. Ocalał tylko stary park zajmujący 60 ha powierzchni. Po śmierci Seweryny Sapieżyny, Biłka przypadła jej córce, Sewerynie Elżbiecie Sapieżance, która była właścicielką do 1939 r.

Grzymałów
Położenie. Miasteczko w pow. skałackim, wojew. tarnopolskim położone nad rzeką Gniłą (dopływem Zbrucza). Końcowa stacja lokalnej linii kolejowej z Tarnopola (48 km) po południowej stronie pasma Miodoborów. leży na granicy stref klimatycznych: zimnej płn.-zach. Podola i ciepłej płd.-wsch. Podola. Z uwagi na rolniczy charakter okolicy odbywał się tu handel artykułami rolnymi.
Historia. Pod koniec XVI w. był własnością Ludzickich herbu Grzymała, którzy postawili na wzniesieniu nad stawem utworzonym przez Gniłą, zamek obronny na rzucie prostokąta z basztami w narożach, otoczony fosą i wałami ziemnymi. Zamek był kilkakrotnie oblegany i zdobywany (w 1648 r. podczas wojen kozackich i w 1675 r. w czasie wyprawy Ibrahima Paszy). Po szkodach wojennych odrestaurował zamek w 1. poł w. XVIII Adam Mikołaj Sieniawski, do którego Grzymałów należał conajmniej od 1715 r. Przeniósł także do Grzymałowa parafię rzym.-kat. z Hlibowa, erygowaną tam przez Ludzickich w 1609 r. Jako dobra posagowe klucz grzymałowski przeszedł w ręce Czartoryskich, a potem Lubomirskich. Ważną dla historii Grzymałowa postacią była wnuczka Adama Mikołaja Sieniawskiego, Elżbieta z Czartoryskich Lubomirska, fundatorka kościoła parafialnego (1754) i cerkwi grekokatolickiej (1806). W latach 1809–1813 znalazł się Grzymałów przejściowo pod zaborem rosyjskim. Po śmierci Elżbiety Lubomirskiej (1817) dobra dostały się Konstancji z Lubomirskich Rzewuskiej, żonie Seweryna, a matce Wacława Rzewuskiego „Emira”. Tryb życia Rzewuskiej doprowadził do wystawienia Grzymałowa na licytację za długi w 1823 r. Nabył go bankier Leopold Elkan de Elkansberg, a w 1813 r. odkupił od niego majątek Antym Nikorowicz, który przerobił na dwupiętrowy pałac północne skrzydło spalonego w 1803 r. zamku, rozbierając trzy pozostałe zrujnowane skrzydła. Córka Nikorowicza, Julia, wniosła Grzymałów w posagu Leonardowi Pinińskiemu, który zasłynął jako wzorowy, postępowy gospodarz (np. założył tu pierwszy w całej Galicji wschodniej młyn parowy). Po Leonardzie Pinińskim majątek objęli jego synowie, Stanisław i Leon, późniejszy namiestnik Galicji. W 1920 r. nastąpił podział, przy którym zasadnicza część majątku z zamkiem przypadła córce Stanisława Julii Wolańskiej. Jej syn, ostatni właściciel Grzymałowa, Władysław Wolański jun., aresztowany przez okupantów sowieckich w 1939 r., zmarł prawdopodobnie w więzieniu kijowskim. W tym czasie pałac został zdewastowany, ogołocony z wyposażenia (stylowe meble, kobierce wschodnie, gobeliny holenderskie, makaty buczackie, portrety rodzinne i cenne archiwum z dokumentami od XVI w.). W 1944 r., podczas wycofywania się Niemców, w pałac trafiła bomba. Po wojnie zburzono go, a 20-morgowy park pałacowy zamieniono na ogród publiczny.
Zabytki. Kościół parafialny p.w. św. Trójcy (1754 r.), barokowy, jednonawowy, kaplica na cmentarzu postawiona w 1818 r. Stara drewniana cerkiew grekokatolicka.
W Grzymałowie urodził się Leon Jan Piniński (1857–1938), prawnik, rektor Uniwersytetu Lwowskiego (1928–1929), namiestnik Galicji (1898–1903), historyk sztuki, kolekcjoner.

Milatyn
Położenie. Wieś w powiecie kamioneckim, woj. lwowskim, leżąca na północny wschód od Lwowa, 10 km od stacji kolejowej w Zadwórzu. Zachodnia część wsi nosi nazwę Milatyn Stary, wschodnia – Milatyn Nowy.
Historia. Z przeszłości Milatyna znane są tylko nieliczne, oderwane fakty. Pierwsza o nim wiadomość pochodzi z 1431 r. i mówi o nadaniu przez Władysława Jagiełłę Milatyna i innych wsi Janowi z Koniecpola h. Pobóg, kanclerzowi koronnemu dla wynagrodzenia za wieloletnią służbę i jako zastaw za pożyczone 300 grzywien. W metryce koronnej z 1578 r. wpisany jest przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim nadany przez Stefana Batorego. W XVII w. Milatyn należał do rodziny Ożgów h. Rawicz, do Piotra, podkomorzego lwowskiego, a po nim do jego syna, Jerzego, podczaszego lwowskiego.
Postacią dobrze zapisaną w dziejach Milatyna w następnym stuleciu była Teresa z Karsznickich (względnie Karśnickich) 1ov. Gałecka, 2ov. Łączyńska. Jej dziełem była próba osadzenia tam kamedułów, których erem założony w 1738 r., został zniesiony przez władze zakonne w r. 1745. Około 1740 r. sprowadziła do Milatyna Nowego karmelitów bosych i wystawiła im klasztor z niewielkim kościołem. Do kościoła tego został w 1747 r., na polecenie arcybiskupa lwowskiego, Mikołaja Wyżyckiego, przeniesiony z kaplicy dworskiej Sobieszczańskich w Nowym Stawie, słynący już cudami obraz Pana Jezusa Ukrzyżowanego. Obraz ten ok. 1700 r. przywiózł z Rzymu dla swojej krewnej, o. Józef Mocarski, prowincjał dominikanów. Kult obrazu rozszerzał się szybko, o czym świadczy wydana w 1758 r. książeczka „Źródła żywota” zawierająca opisy licznych uzdrowień tam uproszonych. W 1788 r. Teresa Łączyńska ufundowała w Milatynie Nowym parafię rzymskokatolicką i murowny kościół, ukończony w 1791 r. (konsekrowany w 1828 r.), w którym, po zamknięciu przez Austriaków klasztoru karmelitów, umieszczono cudowny obraz. W XIX w. parafię prowadzili księża diecezjalni, dopiero w 1906 r. arcybiskup Józef Bilczewski oddał ją misjonarzom św. Wincentego á Paulo. Ci pozostawali tam do końca II wojny światowej. Milatyn miał również parafię grekokatolicką z cerkwią na terenie Milatyna Starego.
Zabytki. Kościół parafialny z końca XVIII w. , na rzucie krzyża, z kopułą. Znajdował się w nim klasycystyczny pomnik nagrobny Antoniny Raciborksiej z 1808 r., dłuta Hartmana Witwera. Zajazd z w. XVIII, z mansardowym dachem i daszkiem podcieniowym wspartym na dwóch filarach, z fasadą zwieńczoną barokowym szczytem. Pod Milatynem przy drodze do Buska, stały dwa pomniki o kształcie piramid, wysokości 10 m, z czasów wyprawy chocimskiej.
Czasy obecne. Kościół w Milatynie otwarto na nowo w 1990 r. Dojeżdżają tam bernardyni pracujący w Sądowej Wiszni: o. Cherubin Kuczowicz i o. Hugon Prochoń.
Cudowny obraz Pana Jezusa Milatyńskiego w srebrnej rokokowej ramie, przywieziony w 1946 r. przez księży misjonarzy do Krakowa, przebywał najpierw w kaplicy ich domu zakonnego, a w 1976 r. przeniesiony został do misjonarskiego kościoła p.w. św. Wincentego á Paulo na Kleparzu.

Niemirów
Położenie. Miasteczko i oddalone odeń o 4 km zdrojowisko w pow. rawskim (Rawa Ruska), woj. lwowskim. Leży w obrębie Roztocza, na wys. ok. 220 m n.p.m., w obszernej kotlinie, otoczonej gęstymi lasami, a położenie takie zapewniało mu łagodny klimat, brak wiatrów i zdrowe powietrze. Dojazd tylko drogowy, zaś najbliższa stacja kolejowa to Horyniec, na linii Rawa Ruska – Lubaczów (– Jarosław).
Historia. Niemirów powstał na mocy przywileju wydanego przez Stefana Batorego w 1570 r. pod Wielkimi Łukami, w którym król nagradzając zasługi wojenne Jędrzeja Fredry z Pleszowic, zezwolił mu na założenie miasta w należących do Fredry dobrach Wróblaczyn. Następnie król nadał Niemirowowi prawo magdeburskie i ustanowił tam skład soli z żup ruskich. W 1615 r. Niemirów przeszedł po kądzieli na Jana Stadnickiego ze Żmigrodu, który ufundował tu parafię rzymskokatolicką w 1636 r. i kościół parafialny, wzniesiony ok. 1640 r. (pierwotnie był tu kościół drewniany zbudowany ok. 1530 r.). W 1655 lub 1656 r. miasteczko uległo zniszczeniu przez pożar. Dnia 7 października 1672 r. Jan Sobieski odniósł pod Niemirowem świetne zwycięstwo nad Tatarami. W 1680 r. Wiktoryn Stadnicki wyposażył kościół parafialny, konsekrowany p.w. Trójcy św.
W Niemirowie miała również swoją siedzibę parafia grekokatolicka (diecezja przemyska, dekanat lubaczowski). Murowana cerkiew wzniesiona została przez Wiktoryna Stadnickiego w 1669 r., ukończona zaś kosztem Piotra Moszyńskiego w 1852 r. W okresie przedrozbiorowym istniał tu również klasztor bazylianów. Była też w Niemirowie murowana synagoga.
W południowej części miasteczka, nad jeziorem, stał zamek. Majątek niemirowski na przełomie XVIII i XIX w. stał się własnością Ignacego Hilarego Moszyńskiego, który w r. 1814 założył tu pierwszy zakład kąpielowy. W 1833 r. było już 150 pokoi dla kuracjuszy i 50 łazienek, restauracja, teatr i sala balowa. Potem nastąpił upadek i dopiero po 1870 r. ówcześni właściciele dóbr Krusensternowie (spolszczona rodzina pochodzenia kurlandzkiego) zapoczątkowali nowy okres powodzenia uzdrowiska. W latach międzywojennych było ono własnością spółki.
Zdrój. Naturalnymi środkami leczniczymi Niemirowa-Zdroju są źródła wody siarczano-słono-alkalicznej (której zalety nie ustępują wodom z Aix-les-Bains, Piszczan, Trenczyna lub Baden pod Wiedniem) i nieprzebrane pokłady wspaniałej borowiny. Stosowano tu kąpiele mineralne ze źródeł „Anna”, „Maria” i „Bronisława”, kuracje pitne ze źródła „Aleksandra” oraz zabiegi borowinowe. Wskazania lecznicze dotyczyły wszelkich stanów reumatycznych, neuralgii, porażeń i niedowładów, artretyzmu, stanów pourazowych, a także chorób kobiecych, skórnych, chorób nerek i dróg moczowych.
Niemirów-Zdrój posiadał w latach międzywojennych obszerny gmach kąpielowy, dom zdrojowy z salami balową i teatralną i kinem, basen kąpielowy i korty tenisowe.
Czasy obecne. W latach 1946–1949 kościół parafialny w Niemirowie przekształcony został na cerkiew prawosławną, następnie użytkowany jako magazyn wojskowy, potem kołchozowy. W 1990 r. oddany wiernym, lecz z zawalonym stropem, wybitymi oknami, bez drzwi, ale z zachowanymi freskami. Parafia prawosławna zwróciła wówczas użytkowane przez nią od zamknięcia kościoła sprzęty liturgiczne. W latach 1991–1992 wykonano podstawowy remont kościoła. Parafię obsługują obecnie bernardyni: o. Gracjan Piotrowski i o. Bartosz Szymorek.
 

Nowe Miasto (Nowe Miasto Bybło)
Położenie. Wieś (niegdyś miasteczko) w powiecie dobromilskim, woj. lwowskim, nad rzeką Wyrwą, 8 km na płn.-wsch. od Dobromila, przy linii kolejowej między Dobromilem a Przemyślem. W 1880 r. liczyło 916 mieszkańców, w tym 550 obrządku rzymskokatolickiego i 87 obrządku unickiego.
Historia. Według tradycji miasto lokowane przez Kazimierza Wielkiego i zasiedlone osadnikami z Niemiec. Pod koniec w. XIV należało do Jana Hryćki. Data założenia parafii nie jest znana. W przemyskiej księdze ławniczej z 1419 r. figuruje wzmianka o nowomiejskiej szkole parafialnej (jedna z najstarszych szkół na ziemi przemyskiej). Kolejna wzmianka źródłowa mówi o podziale dóbr, dokonanym w 1463 r. między braćmi Jaśkiem i Szymonem z Bybła.
Miasto wraz z pierwotnym drewnianym kościołem parafialnym uległo zniszczeniu w roku 1498, podczas najazdu wojewody wołoskiego, Stefana. Nowe przywileje lokacyjne zostały wydane w latach 1508–1511. W roku 1511 wzmiankowane jest istnienie w Nowym Mieście Bractwa Literackiego Najświętszej Panny Marii. W 1512 r. rozpoczęto budowę nowego, murowanego kościoła parafialnego, zapewne fundacji Herburtów, którzy byli wówczas właścicielami miasta, a wyposażenie wnętrza zakończono w 1639 r. W okresie reformacji kościół nowomiejski przejściowo należał do arian. Nowe Miasto było w toku swojej historii widownią różnych krwawych wydarzeń. W 1606 r. bracia Jan i Andrzej Fredrowie zamordowali w miejscowym kościele Jana Orzechowskiego. W 1648 r. kozacy dokonali rzezi ludności, która schroniła się we wnętrzu kościoła, a ślady krwi na ścianach kościoła miały być widoczne jeszcze w 1725 r. W lipcu 1701 r. zginął tu, ugodzony puginałem w serce, w obronie swego pana przed nasłanym mordercą, dworzanin Firlejów, Jan Opalski, którego czyn upamiętniała nie istniejąca dzisiaj drewniana tablica zawieszona w kościele.
Właścicielami Nowego Miasta po Herburtach były kolejno rodziny Skorutów, Nowomiejskich i Krasickich. Miejscowe podanie o Jaśku z Nowego Miasta, ożenionym z Krasicką, znalazło się u Wincentego Pola w „Pamiętnikach Winnickiego” (cz. II „Senatorska zgoda”).
Zabytki. Kościół parafialny p.w. św. Marcina, wybudowany w latach 1512–1639; murowany z cegły, na kamiennym cokole, halowy, trójprzęsłowy, z węższym prezbiterium. Należy do grupy kościołów halowych występujących na ziemi lwowskiej. Od południa przylega doń kaplica grobowa zwana kaplicą Dobrynickich. W latach 1889–1890 restaurowany w stylu gotyckim przez Tomasza Prylińskiego. Z tego czasu pochodzi obecna fasada z uskokowym szczytem ze sterczynami, podwyższony dach i neogotycka sygnaturka. Pryliński usunął dawne wyposażenie kościoła, by zastąpić je neogotyckim prawdopodobnie własnego projektu. Z zabytkowego wyposażenia kościoła do dziś pozostała tylko XVII-wieczna chrzcielnica drewniana. W Muzeum Narodowym w Krakowie znajduje się pochodząca z Nowego Miasta płaskorzeźba kamienna z 2 poł. w. XVI przedstawiająca Przemienienie Pańskie, a w Muzeum Archidiecezjalnym w Przemyślu krucyfiks drewniany z 1. ćwierci XVI w., zapewne z belki tęczowej. Dzwonnica kościoła z lat 1796–1815, murowana z cegły, z trzema dzwonami, w tym dwa z 1638 r.
Cerkiew p.w. Zaśnięcia Matki Boskiej, była jeszcze w Nowym Mieście kaplica p.w. św. Mikołaja, nie istniała już natomiast dawna cerkiew p.w. św. Trójcy.
Czasy obecne. Kościół czynny był bez przerwy. Władze sowieckie pozostawiły w nim podeszłego w latach ks. Jana Szetelę. Dzięki temu kościół zachował się, wraz z wyposażeniem wnętrza, w dobrym stanie. Obecnie prowadzone są prace remontowe zbutwiałej więźby dachowej.
Proboszczem jest ks. Tomasz Trzebunia, pracujący tam od dwóch lat (początkowo jako wikary przy ks. Edwardzie Lorancu). Parafia nowomiejska liczy ok. 500 wiernych, w tym 70 Polaków. Dzieci polskie mają przy okazji katechezy możność nauki języka polskiego.


Sławsko
Wieś letniskowa i znane zimowisko w pow. stryjskim, wojew. stanisławowskim, położone we wschodnich Bieszczadach na wys. ok. 600 m n.p.m., w kotlinie u zbiegu rzeki Opór i potoku Sławka. Stacja kolejowa na linii ze Lwowa, przez Stryj w kierunku na Zakarpacie i Węgry (między Skolem a przełęczą w głównej grani Karpat).
Tereny narciarskie wokół Sławska (i okolicznych miejscowości: Tarnawki, Ławocznego, Oporca, Włosianki, Rożanki) uchodziły za najlepsze w Polsce, a Sławsko pretendowało do roli głównej stacji zimowej Wschodnich Karpat. Było tam obszerne schronisko Karpackiego Towarzystwa Narciarzy, obóz wojskowy, kilkanaście pensjonatów oraz duża skocznia narciarska, zaś w okolicy schroniska PTT i KS „Czarni”.
Ważniejsze szczyty w tym rejonie: Trościan (1235 m n.p.m.), Wysoki Wierch (1245 m n.p.m.), Ilsa (1058 m n.p.m.), nieco dalej na południe Czarna Repa (1288 m n.p.m.), a z nich znakomite zjazdy o różnej skali trudności (najbardziej znany zjazd „Akademicki” z Wielkiego Wierchu oraz z Trościana do Tarnawki).
Sławsko liczyło w latach międzywojennych ok. 2500 stałych mieszkańców, głównie Tucholców – górali, którzy od otaczających ich Bojków różnili się znaczniejszą domieszką krwi wołoskiej. Byli więc reliktem po migracji Wołochów po grzbietach Karpat (dotarli aż w Sądeckie!), którzy z dzisiejszej Rumunii przynieśli tu prawosławie, zamienione po Unii Brzeskiej (1596) na obrządek greckokatolicki. Zachowali pierwotność obyczajów, uprawiali ubogą ziemię, pracowali w miejscowym przemyśle drzewnym i turystycznym. W okolicach Sławska zachowało się do lat międzywojennych kilka drewnianych cerkiewek z XVII–XVIII w. oraz piękne, wieńcowe chaty z wysokimi strzechami.