Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

CHODORÓW / KRYSOWICE / KUTY / STRZELCZYSKA / ZADWÓRZE / ŻYDACZÓW

Chodorów
Dawniej Chodorostaw, miasteczko w pow. bóbrskim, wojew. lwowskim, położone na wys. 260 m n.p.m. nad rzeką Ług. Węzeł kolejowy na linii Lwów – Stanisławów (63 km od Lwowa) i Stryj – Tarnopol. W okresie międzywojennym liczył ponad 4000 mieszkańców.
Historia. Gniazdo Chodorowskich herbu Korczak (pierwsza znana wzmianka archiwalna z 1436 r.). Parafia rzymskokatolicka fundowana w 1460 r. przez Jurka, pana na Chodorostawie i jego żonę, Annę.
W 1694 r. drogą posagu stał się własnością Lanckorońskich, do których należał przez półtora wieku. W poł. w. XIX znowu drogą posagu przeszedł do rodziny de Vaux. Karol de Vaux, wystawił pałac w stylu willi włoskiej, spalony wraz z całym wyposażeniem (portrety rodzinne, w tym portrety z w. XVIII, kolekcja kobierców perskich, biblioteka) przez wojska rosyjskie w 1915 r. W latach 1932–1933, ostatni właściciel, noszący (po matce) podwójne nazwisko, Eugeniusz Lubomirski de Vaux wybudował nowy pałac, który opuścił w 1939 r. (w czasie II wojny był adiutantem gen. Andersa). W okresie międzywojennym działały tu: cukrownia, gorzelnia, tartak oraz fabryki wódek, olejów roślinnych i kafli.
Zabytki. Kościół pod wezwaniem Wszystkich Świętych z 1772 r. (pierwotny kościół zniszczony w XVII w.). Po II wojnie światowej, w latach 50-tych, przerobiony na salę gimnastyczną (zdeformowany przez zburzenie wieży i kaplicy, ogołocenie z wystroju, sklepienie zastąpiono płaskim sufitem.). Inne zabytki: kaplica cmentarna z 1863 roku, drewniana cerkiew.
Czasy dzisiejsze. Kościół zwrócony wiernym w 1990 r. jest systematycznie remontowany i stopniowo przywracany do pierwotnego wyglądu (rekonstruowany portal i sklepienia). Proboszczem chodorowskim jest ks. kanonik Augustyn Mednis. W Chodorowie istnieje Oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej liczący ok. 100 osób.
Z Chodorowa pochodził Oswald Balcer (1858–1933), znakomity historyk prawa, profesor Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Jego zasługą jest posiadanie przez Polskę Morskiego Oka w Tatrach, które naukowo obronił na rzecz Galicji w słynnym procesie między Austrią a Węgrami w Grazu w 1902 r.

Krysowice
Wieś w pow. mościskim (4 km na płd. od Mościsk), woj. lwowskim, na lewym brzegu potoku Siekanica. Nazwa wsi wywodzić się ma od szlacheckiej rodziny Krysów. Krysowice należały do parafii rzymskokatolickiej w Mościskach (diecezja przemyska).
W początkach wieku XVIII właścicielami Krysowic byli Złotowscy herbu Grabie. W połowie stulecia przeszły w posiadanie Mniszków, którzy zbudowali tu pałac w 60-hektarowym parku. Mniszkowie byli właścicielami Krysowic do poł. XIX w., kiedy córka ostatniego z tej rodziny poślubiła Edwarda Piotra Stadnickiego. We wrześniu 1880 r. w pałacu krysowickim przebywał przez kilka dni cesarz Franciszek Józef I podczas swej głośnej podróży po Galicji. Obserwował tu pokazy wojskowe, które odbywały się na obszarze od Krysowic po Przemyśl. W rękach Stadnickich pozostawał majątek do II wojny światowej.
Pałac krysowicki zbudowany ok. 1780 r. był dwukondygnacyjnym, z dwoma łączącymi się z nim pawilonami. W jednym z nich była kaplica, mieszcząca się nad bramą przejazdową. Wystrój wnętrza kaplicy był późno barokowy, z freskami malowanymi przez uczniów Stroińskiego; w ołtarzu znajdował się stary obraz Chrystusa Ukrzyżowanego. Poza terenem pałacowym, w lesie zwanym Czyszki, znajdowała się kaplica grobowa Stadnickich.
Podczas I wojny światowej wnętrze pałacu zostało zdewastowane i zrabowane przez stacjonujące tu wojsko rosyjskie (mieściła się tu kwatera naczelnego dowództwa wojsk rosyjskich, kierującego zdobywaniem Przemyśla). Sam budynek pałacu oraz niedobitki jego wyposażenia i dzieł sztuki (portrety rodzinne pędzla J.C. Lampiego i J. Grassiego) przetrwały do 1939 r. Na początku wojny wszystkie ruchomości pałacowe uległy rozproszeniu lub zniszczeniu, w późniejszym jej stadium pałac został spalony; ocalała tylko brama z kaplicą, którą w ostatnich latach wykorzystano dobudowując do nich nawę kościoła (poświęcenie odbyło się w 1995 r.). Opiekę duszpasterską nad ludnością polską w Krysowicach sprawuje dojeżdżający ze Strzelczysk ks. Andrzej Rams. Dla kilkanaściorga dzieci polskich prowadzone są w miejscowej szkole fakultatywnie lekcje języka polskiego.

Kuty
Miasteczko na Pokuciu, w pow. kosowskim, woj. stanisławowskim. Położone na wys. 340 m n.p.m. na lewym brzegu Czeremoszu (który tu stanowi granicę z Bukowiną). Najbliższa stacja kolejowa: Zabłotów, oddalony o 30 km.
Kuty liczyły w latach 1930-tych ok. 7 tys. mieszkańców, z czego obok rdzennych Polaków dużą część stanowili polscy Ormianie (Polacy pochodzenia ormiańskiego, katolicy obrządku ormiańskiego, przybyli tu od XVI w. z Mołdawii). Kuty stanowiły największe skupisko Ormian w Polsce. Żyli tu także Żydzi i Rusini, w okolicy Huculi.
Kuty otrzymały prawa miejskie w r. 1715 od króla Augusta II Sasa, za sprawą Józefa Potockiego, kasztelana krakowskiego i wojewody kijowskiego. Wcześniej, wraz z okolicznymi wsiami stanowiły starostwo niegrodowe. Ludność zajmowała się uprawą roli, sadownictwem, kupiectwem, produkcją safianu, garncarstwem, rękodziełem artystycznym. Do końca XVIII w. były tu warzelnie soli. Od XIX wieku Kuty stały się znanym letniskiem dzięki malowniczemu położeniu nad dużą rzeką, otoczeniu górami (nad miasteczkiem góra Owidiusz), ciepłemu klimatowi i bogactwu owoców, a także dobrej bazie mieszkaniowej (liczne dworki w ogrodach). Corocznie w dniu 13 czerwca odbywały się tu sławne odpusty ormiańskie, ściągające Ormian z Polski, Bukowiny, Mołdawii, a nawet Armenii.
Zabytki Kut to kościół rzymskokatolicki z przełomu XVIII/XIX w., malowniczo położony kościół ormiańskokatolicki z XIX w. i cerkiew greckokat., rynek z ratuszem i uliczki z ładną zabudową z przełomu wieków, a także cmentarz XIX-wieczny, którego najciekawsza część to kilkadziesiąt zachowanych dotąd nagrobków rodzin ormiańskich (napisy wyłącznie polskie).
Po II wojnie światowej Polacy (w tym Ormianie) zostali wysiedleni, miasteczko mimo napływu nowej ludności liczy mniej mieszkańców. Kościół rzymskokat., bardzo zniszczony, został zwrócony wiernym w r. 1990 i zabezpieczony dzięki funduszom zebranym przez warszawską TV. Dojeżdża tu z Kosowa ks. Zbigniew Łuc. Kościół ormiański, zdewastowany, został przez obecne władze oddany grekokatolikom.
W Kutach żyje ok. 100 Polaków, w tym nieliczni Ormianie. Część z nich zajmuje się nadal rękodziełem.


Strzelczyska
Wieś w pow. mościskim, w odl. 4 km (w linii prostej) od Mościsk, nad potokiem Siekanicą.
W latach 1397–1602 była tu parafia rzymskokatolicka, potem włączona do mościskiej. Jeszcze na przełomie XIX/XX w. istniał tu drewniany kościółek i dopiero w latach 1990-tych parafię utworzono na nowo oraz zbudowano nowy kościół murowany. Z końcem XIX w. żyło tu ponad 1000 Polaków i kilkunastu Rusinów.
Strzelczyska, mimo ekspatriacji, są nadal wsią czysto polską: żyje tu obecnie ponad 100 rodzin (400–500 mieszkańców). Po II wojnie wieś została przez nowe władze uznana jako „nieperspektywiczna”, co miało doprowadzić do rozproszenia się tutejszych Polaków. Nie zbudowano drogi do wsi, nie było w ogóle szkoły. Stan taki trwał do przełomu lat 1980/90.
Obecnie działa tu polska szkoła (w starej, drewnianej chałupie), nauczanie na poziomie podstawowym. Ma być budowana nowa szkoła przy pomocy „Wspólnoty Polskiej”.
Proboszczem i opiekunem mieszkańców Strzelczysk i dwóch okolicznych wsi: Lipniki i Krysowice (zob. wyżej) jest ks. Andrzej Rams.
W Strzelczyskach urodził się (1955) ks. Kazimierz Kuc, salezjanin, założyciel Ruchu Troski o Młodzież SALTROM, wybrany Krakowianinem Roku 1995.

Zadwórze
Wieś w powiecie przemyślańskim (30 km na wschód od Lwowa), woj. tarnopolskim, położona w dolinie rzeki Jaryczówki. Stacja kolejowa na linii Lwów – Brody.
Z końcem XVIII w. dobra zadwórzańskie od ówczesnej właścicielki o nazwisku Zielonka zakupili Bochdanowie (pierwotna pisownia nazwiska: Bohdan, rodzina podobno mołdawskiego pochodzenia) i w ich rękach pozostawały aż do II wojny światowej. W 1939 r. obszar majątku wynosił 1200 ha ziemi ornej i 750 ha lasów.
W końcu XIX w. Zadwórze należało jeszcze do parafii rzymskokatolickiej w odległych o 12 km Glinianach, a na pocz. XX w. nowy kościół ufundowali tu Bochdanowie.
Duży klasycystyczny dwór zbudowali Bochdanowie około r. 1790, rozbudowali w poł. XIX w. Spalony przez wojska rosyjskie w 1915 r. nie został odbudowany. Ocalała wówczas zaledwie drobna część jego wyposażenia, w tym kilka cennych dzieł sztuki: „Wniebowzięcie”, uznawane za dzieło G.B. Tiepoli (oddane w 1939 na przechowanie do kościoła, dalsze losy nieznane), portrety rodzinne malowane w Paryżu przez O. Boznańską (jeden znajduje się obecnie w Muzeum Narodowym w Warszawie), oryginalne skrzypce Stradivariusa.
Zadwórze zyskało zaszczytne miano „Polskich Termopili” – dnia 17 sierpnia 1920 roku została tam stoczona bitwa między oddziałami polskiej ochotniczej piechoty, dowodzonymi przez kapitana Bolesława Zajączkowskiego, a kilkakrotnie silniejszym oddziałem bolszewickiej konnicy Budionnego. W bitwie zginęło 318 polskich żołnierzy, co upamiętnił usypany tam kurhan i pomnik, przy których do II wojny światowej corocznie 17 sierpnia czczono pamięć poległych. W tym roku, w 75. rocznicę bitwy pod Zadwórzem, staraniem Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa odtworzono tam tablicę z napisem.

Żydaczów
Miasto powiatowe w wojew. stanisławowskim, położone na wys. 252 m n.p.m. przy ujściu rzeki Stryj do Dniestru, przy bocznej linii kolejowej Chodorów – Stryj. W okresie międzywojennym liczył ok. 4000 mieszkańców.
Historia. Od czasów Kazimierza Wielkiego był starostwem grodowym z zamkiem obwarowanym wałami ziemnymi i palisadą. Parafia w Żydaczowie była jedną z najstarszych rzymskokatolickich na obszarze Grodów Czerwieńskich, wg tradycji erygowana w 1301 r. Po śmierci Kazimierza Wielkiego zamek został obsadzony przez króla Ludwika załogą węgierską, wypartą w 1380 r. Władysław Jagiełło w 1393 r. nadał Żydaczowowi prawo niemieckie, a w 1403 oddał go wraz z innymi grodami swemu bratu Świdrygielle. W XV w. starostami żydaczowskimi byli kasztelani krakowscy Jan z Czyżowa i Jan z Pilczy. Kolejnymi posesorami starostwa byli Feliks z Paniowa i jego sukcesorzy (do 1555 r.), potem m.in. Mikołaj Ligęza a od 1603 r. Jerzy Żołczyński, Adam Dzierżak, Franciszek i Jerzy Dzieduszyccy. Przez pewien czas starostą żydaczowskim był Jan Sobieski a z końcem XVIII w. Michał Rzewuski, wojewoda podolski i jego syn Kazimierz. Po zagarnięciu dóbr narodowych przez rząd austriacki w 1772 r. starostwo żydaczowskie zostało sprzedane Konstantemu Dobrzańskiemu, który odstąpił je Stanisławowi Skarbkowi. W w. XVII w Żydaczowie istniał dom ubogich i fundusz ubogich. W 1676 r. uchwałą sejmową powiat żydaczowski otrzymał za zasługi szlachty powiatu w walkach z Turkami, Tatarami i Kozakami, herb: 3 lwy złote na błękitnym polu.
Zabytki. Kościół parafialny p.w. NMP, z późnogotyckim prezbiterium i nawą z lat 1612–1622. We wnętrzu znajdowały się: krucyfiks drewniany późnorenesansowy, chrzcielnica kamienna z dekoracją renesansową i herbami Herbut i Korab (z ok. 1570–1580 r.), potrójny nagrobek z białego marmuru dzieci Stanisława Daniłowicza i Katarzyny z Tarłów, z tego samego czasu (być może dzieło Jakuba Trwałego), epitafia i tablice pamiątkowe oraz dwoje rzeźbionych odrzwi kamiennych w prezbiterium (ok. 1600 r.). Po II wojnie światowej kościół był systematycznie dewastowany, wyposażenie wnętrza rozgrabiane, chciano w nim założyć warzelnię piwa, a następnie muzeum  regionalne.
Cerkiew parafialna grekokat., pierwotnie drewniana, w nowszych czasach zastąpiona murowaną; była w niej średniowieczna ikona M. Boskiej. W 2 poł. XIX w. na cmentarzu znajdowały się jeszcze renesansowe nagrobki żydowskie.
Czasy dzisiejsze. Kościół parafialny, zwrócony wiernym w 1989 r., znajduje się w remoncie, prowadzonym obecnie przez kolejnego już proboszcza, ks. Tadeusza Krzyżaka. Plebania mieści się w dawnej organistówce. W Żydaczowie żyje dziś ok. 400 Polaków. Działa tu Oddział Towarzystwa Kultury Ziemi Lwowskiej, liczący ok. 100 członków. W miejscowej szkole naucza się fakultatywnie języka polskiego.
W Żydaczowie urodzili się: ks. Józef Teodorowicz (1864–1938), arcybiskup metropolita lwowski obrządku ormiańskiego, wielka postać polskiego Episkopatu, gorący patriota polski, oraz gen. Klemens Rudnicki (1897–1992), żołnierz Legionów, dowódca Pułku Ułanów Małopolskich w kampanii wrześniowej, więzień sowiecki, dowódca dywizji w kampanii włoskiej.