Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

BUCZACZ / JAZŁOWIEC / POKUCIE / ŚWIRZ

BUCZACZ
Położenie. Miasto powiatowe w wojew. tarnopolskim, nad rzeką Strypą, dopływem Dniestru (67 km od Tarnopola) 300 m n.p.m.. Stacja kolejowa na linii Stanisławów - Czortków. W okresie międzywojennym liczył ok. 10.000 mieszkańców.
Historia. Istniał już w XII wieku. Gniazdo rodu Buczackich herbu Abdank, budowniczych pierwszego, drewnianego zamku obronnego, i fundatorów parafii rzymsko-katolickiej (erygowanej w 1379 r.). Na początku XVI w. przeszedł Buczacz jako wiano ostatniej z rodu, Katarzyny, w ręce Tworowskich herbu Pilawa, którzy przyjęli nazwisko Buczackich. W 1618 r. dostał się Potockim. W XVI w. Buczaccy zbudowali nowy, murowany zamek, umocniony staraniem Marii Mohylanki Potockiej. Wielokrotnie oblegany wraz z miastem przez Tatarów, Kozaków i Turków; spalony w 1648 r. i odbudowany. W 1672 r. w Buczaczu podpisano traktat, w którym Michał Korybut Wiśniowiecki oddawał Podole Turkom. W XVII w. istniała tu szkoła przykościelna oraz szpital na dwunastu chorych. Liczne fundacje dla miasta poczynił w w. XVIII Mikołaj Potocki, starosta kaniowski, który ufundował: nowy kościół parafialny (dawny poważnie uszkodzony podczas wojen tureckich, rozebrano w 1754 r.), ratusz oraz cerkiew i klasztor bazylianów (prowadzili konwikt dla młodzieży obu obrządków katolickich, w XIX w. przekształcony w 4-klasowe gimnazjum).
Pod zaborem austriackim Buczacz był najważniejszym po Tarnopolu ośrodkiem handlowym w tej części Podola. W 1859 został dotkliwie zniszczony przez pożar. W latach 70-tych Potoccy (prawdopodobnie Oskar P.) założyli na wyspie na Strypie wytwórnię słynnych makat jedwabnych, zwanych buczackimi, ze wzorami naśladowanymi z pasów kontuszowych. Istniała ona do wkroczenia wojsk sowieckich we wrześniu 1939 r.
Zabytki. Kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia N.M.P., zapewne wg. projektu Bernarda Meretyna, został zbudowany w latach 1761-65, na rzucie krzyża łacińskiego, z rokokowym wyposażeniem wnętrza. Opuszczony po 1946 r., niszczał na skutek uszkodzeń dachu (zawilgły ściany, poodpadały tynki); wewnątrz dość dobrze zachowały się struktury ołtarzowe, częściowo z figurami i ambona (część rzeźb przeniesiona do magazynu Lwowskiej Galerii Obrazów w Olesku). Zabytki ruchome zabrali ekspatriowani mieszkańcy Buczacza i obecnie znajdują się one w Trzemesznie Lubuskim (m.in. obraz M.B. z Dzieciątkiem z ołtarza gł.), w Oławie, Grochowie i Gorzowie Wielkopolskim.
Ratusz z 2 poł. XVIII w., rokokowy, z wieżą i rzeźbami na fasadzie (12 prac Herkulesa), zniszczony w pożarze 1859 r., odbudowany, następnie użytkowany był na mieszkania i sklepy. Przed II wojną światową mieścił Muzeum Ziemi Buczackiej.
Ruiny zamku z w. XVI; zachowane resztki murów zewnętrznych na rzucie elipsy, ze strzelnicami.
Czasy dzisiejsze. Kościół został oddany w 1991 r., na skutek starań miejscowych Polaków i księdza, obecnie infułata, Ludwika Rutyny. W 1992 r. rozpoczęto remont kościoła. W pracy na parafii pomaga ks. Marcin Strachanowski i ss. Niepokalanki.

JAZŁOWIEC
Miasteczko w powiecie buczackim, wojew. tarnopolskim, położone na wysokości 365 m n.p.m. nad rzeczką Olchowcem, dopływem pobliskiej Strypy (a Strypa jest dopływem Dniestru) i potokiem Jazłowczyk. Do najbliższej stacji kolejowej w Buczaczu (linia Stanisławów - Czortków) ok. 15 km.
Miasto Jazłowiec wraz z zamkiem zostało założone (na miejscu dawniejszej osady) w XIV w. Należało do rodziny Buczackich herbu Abdank, książąt na Buczaczu, ale dziedzice Jazłowca pisali się już nazwiskiem Jazłowieckich. W połowie XVII w. został odkupiony przez Koniecpolskich, potem przeszedł w ręce kolejno Walewskich i Lubomirskich, a od połowy XVIII w. był własnością Poniatowskich, ojca i brata króla Stanisława. W XIX w. wszedł w posiadanie barona Krzysztofa Błażowskiego, który w 1863 r. przekazał zamek Matce Marcelinie Darowskiej, niepokalance, założycielce słynnej szkoły dla dziewcząt.
Zamek jazłowiecki był rozbudowywany etapami. W r. 1648 oparł się Kozakom, ale w 1676 r. zajęli go Turcy - był wtedy przez lat 8 najdalej wysuniętym bastionem imperium ottomańskiego. Odbity przez króla Jana III, z czasem stracił znaczenie, a jego część górna, stara forteca uległa zrujnowaniu. Od XVIII w. właściciele zajmowali zamek dolny, przebudowany na pałac, a wreszcie na szkołę niepokalańską.
Jazłowiec, położony na szlaku z centralnej Polski ku krajom płd. wsch. Europy, Morzu Czarnemu i Bliskiemu Wschodowi, był miastem handlowym. Był niegdyś zamieszkały głównie przez Ormian, rezydował tu biskup ormiański. Ich zabytkowy kościół jest obecnie cerkwią, a renesansowy kościółek podominikański z r. 1590, zachowany w całości po II wojnie, uległ całkowitemu zrujnowaniu w latach powojennych (był kołchozowym magazynem wódki i wina). Ruiny renesansowej synagogi zlikwidowano.
Matka Marcelina Darowska założyła znaną szkołę w Jazłowcu w r. 1863. Zamówiła też u rzeźbiarza Oskara Sosnowskiego posąg Matki Boskiej, która z czasem zyskała opinię cudami słynącej i miano Pani Jazłowieckiej.
11 lipca 1919 rozegrała się w tym rejonie bitwa, stoczona z wojskiem ukraińskim przez 14 pułk ułanów. Na pamiątkę tego wydarzenia przyjął on miano 14 Pułku Ułanów Jazłowieckich (stacjonował w niedalekiej Trembowli), a za patronkę przybrał Panią Jazłowiecką. Co roku w dniu 11 lipca obchodzono tu uroczyście święto pułkowe.
Siostry Niepokalanki opuściły ostatecznie Jazłowiec w r. 1946, a statuę MB wywieziono do Szymanowa. Obecnie trwają starania o powrót sióstr do domu jazłowieckiego.
Jazłowiec leży na terenie obecnej parafii w Buczaczu, proboszczem jest ks. prałat Ludwik Rutyna.
Dla zatarcia wielowiekowej historii Jazłowca, nowe władze zmieniły jego nazwę na Jabłoniwka.

POKUCIE
Położenie. Kraina stanowiąca najbardziej na południe wysuniętą rubież I i II Rzeczypospolitej, jest geograficznie częścią Przedgórza Karpackiego. Ma kształt zbliżony do kwadratu, ułożonego przekątniowo do stron świata. Po stronie południowo-zachodniej opiera się o karpackie pasmo Czarnohory i Beskid Huculski, po przeciwnej, północno-wschodniej stronie ogranicza je Dniestr, płynący równolegle do gór (odległość od głównej grani średnio 90 km). Bok południowo-wschodni zamyka Czeremosz, zarazem granica z Bukowiną (po Zaleszczyki). Najmniej wyrazista jest strona płn.-zachodnia - przyjmuje się iż jest to rzeka Bystrzyca Sołotwińska (Złota Bystrzyca), nad którą leży Stanisławów.
Środek Pokucia przecina Prut, nad nim leży stolica tej krainy, Kołomyja. Inne, ważniejsze miejscowości Pokucia to przede wszystkim Kuty nad Czeremoszem, od których nazwa tej krainy. Dalej: Kosów, Nadwórna, Tyśmienica, Tłumacz, Obertyn, Horodenka, Gwoździec, Zabłotów, Śniatyn. Przez Pokucie przebiegają ważne szlaki komunikacyjne kolejowie i drogowe, w tym główny - od Lwowa i Stanisławowa, przez Kołomyję ku Czerniowcom i Rumunii. Szlaki lokalne wiodą wzdłuż Prutu do gór, a dalej przez przełęcz Tatarską (Jabłonicką) na Zakarpacie, do Siedmiogrodu i Węgier, inny do Kosowa i Kut, jeszcze inny do Zaleszczyk i na Podole.
Pokucie, dzięki swemu otwarciu na południowy wschód (zlewisko Morza Czarnego, przez Dniestr i Prut z Czeremoszem) ma ciepły, pełen słońca klimat. Glebę stanowią urodzajne czarnoziemy, stąd plony rolnictwa i sadownictwa były bardzo obfite.

Historia. W pierwszym tysiącleciu Pokucie podlegało wpływom Południa - dochodzili tu przez Transylwanię Rzymianie, potem znalazło się w orbicie wołosko-mołdawskiej, a wewczesnym średniowieczu weszło (raczej formalnie) w obręb Rusi Halickiej. W późnym średniowieczu znalazło się w sferze zainteresowania Polski i Węgier, wchodząc wreszcie w XIV wieku w skład państwa Piastów.
Wielokrotnie było jeszcze Pokucie terenem najazdów tatarskich i tureckich, kozackich i wołoskich. W r. 1485 na polach Kosaczowa pod Kołomyją hospodar mołdawski Stefan Wielki złożył hołd królowi Kazimierzowi Jagielończykowi, w 1531 hetman Jan Tarnowski odniósł pod Obertynem zwycięstwo nad wojskami hospodara Piotra Raresza. W 1914 r. przetoczyły się przez Pokucie walki II Brygady Legionów Polskich przeciwko armii rosyjskiej. Z wypadkami tymi związały się nazwiska gen. Karola Trzaski-Durskiego, płk. Józefa Halera, kpt. Bolesława Roji. Boje Legionów na Pokuciu weszły do złotej legendy Polski Odrodzonej.

Ludność. Naturalne walory tej ziemi powodowały napływ ludności ze wszystkich stron. Najpierw była to ludność rumuńska (wołosko-mołdawska), potem ruska - odpychana ze wschodu przez Tatarów, polska, węgierska. Chętnie osiedlali się na Pokuciu Ormianie (przychodząc tu z wybrzeży Morza Czarnego, głównie Krymu), tworząc w miasteczkach sferę kupiecką - aż do naszych czasów, a w XIX wieku, już jako Polacy - katolicy obrządku ormiańskiego - także warstwę ziemiańską, wykupując większość tutejszych majątków.
W miasteczkach przeważała  ludność polska (w tym spolszczeni Ormianie) i żydowska. Warstwę chłopską tworzyli na Pokuciu - zwłaszcza w jego części między Prutem a górami - Huculi. Było to plemię o mieszanym rumuńsko-rusko-polskim rodowodzie. Wyznawali niegdyś prawosławie (jak Rumuni i Rusini), potem obrządek grecko-katolicki, któremu w Polsce odpowiadał język ruski. Podobnie mieszany charakter miała ich kultura (w tym nazwiska), jednak charakter budownictwa, zdobnictwa, stroju ludowego i muzyki świadczy wyraźnie o rumuńskim rodowodzie. Charakterystyczną, dobrze znaną w całej Polsce ceramikę huculską, której ośrodkiem była Kołomyja, wytwarzali w dużej części garncarze Polacy.

Czasy dzisiejsze. Po II wojnie światowej Pokucie zostało zajęte przez ZSRR, od kilku lat znajduje się w Państwie Ukraińskim. Polacy, w tym Ormianie, zostali w większości wysiedleni, a ludność huculska poddana ukraińskiej uniformizacji. Na terenie Pokucia czynnych jest obecnie 10 wspólnot polskich, rzymsko-katolickich, posiadających własne kościoły. Tworzą one 5 parafii (szeroko pojętych), obsługiwanych przez 5 księży. Nie ma wspólnoty ormiańsko-katolickiej ani kościoła tego obrządku.
Warto zaznaczyć, że przed II wojną było na tym obszarze 28 kościołów parafialnych oraz 60 filialnych i kaplic rzymsko-katolickich, a także kilka kościołów i kilkanaście kaplic ormiańsko-katolickich.
Patrz także: „Kołomyja”, Cracovia-Leopolis 1/95

ŚWIRZ
Miasteczko w powieccie przemyślańskim (10 km na zach. od Przemyślan, woj. tarnopolskie), w dolinie rzeki Świrz, lewobrzeżnego dopływu Dniestru; 321-344 m n.p.m. Świrz liczył ok. 2000 mieszkańców, w tym Polacy (ok. 65%), Rusini (15%) i Żydzi (10%).
Gniazdo rodowe Świrskich herbu Szaława. Już w XV w. był tu zbudowany przez nich zamek obronny. W XVII w. przeszedł Świrz w ręce pochodzącej ze Śląska rodziny Cetnerów herbu Przerowa. Aleksander Cetner, kasztelan halicki i chorąży podolski, przebudował zamek, który w 1648 r. wytrzymał oblężenie kozackie, a w 1675 r. tureckie. Od pocz. XIX w. kilkakrotnie zmieniał właścicieli, a w r. 1907 wszedł w posiadanie hr. Roberta Lamezan-Salins, gen. kawalerii austriackiej, a po 1918 r. polskiej, potomka starej francuskiej rodziny, która podczas rewolucji wyemigrowała do Austrii. Odrestaurował zamek, urządził wnętrza zabytkowymi meblami i obrazami. Na początku I wojny światowej, zamek został splądrowany i spalony przez wkraczające wojska rosyjskie. Po wojnie R. Lamezan i jego żona Irena z Wolańskiich (1o v. Pinińska) przystąpili do odbudowy, którą po ich śmierci dokończyła ich córka, Irena, zamężna za majorem Tadeuszem Komorowskim, poźniejszym generałem Borem (oboje Komorowscy zmarli w Londynie w latach sześćdziesiątych).
Zamek ma kształt nieregularnego czworoboku z 5 basztami, i parterowymi zabudowaniami zgrupowanymi wokół dwóch dziedzińców: większego mieszkalnego i mniejszego gospodarczego. Do II wojny światowej zachowały się rzeźbione renesansowe obramienia okien i drzwi.
Kościół murowany p.w. Najświętszej Marii Panny, fundowany przez Świrskich, został wzniesiony w 1546 r. (parafia rzymsko-katolicka erygowana w 1484 r. przez braci, Andrzeja, miecznika lwowskiego i Marcina Świrskich), na rzucie krzyża łacińskiego, architektonicznie reprezentuje styl gotycki, z pięknym późnorenesansowym portalem w zakrystii i stiukami na sklepieniu. Obecnie bardzo zniszczony.
Długotrwałe starania ludności pochodzenia polskiego o zwrot kościoła nie przyniosły dotąd skutku, kościół został oddany greko-katolikom. Dojeżdża tu ks. Andrzej Baczyński z Bóbrki i odprawia msze św. przed zamkniętym kościołem.
Ze Świrza pochodzą: prof. Alicja Grześkowiak, prawnik i polityk, senator III Rzeczypospolitej oraz prof. Andrzej Żaki, archeolog.
_____________

Słownik opracowują: Maria Taszycka i Andrzej Chlipalski.
Przy opracowywaniu haseł wykorzystywane są następujące źródła:
„Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów”, Warszawa 1880-1902
R. Aftanazy: „Materiały do dziejów rezydencji”, Warszawa 1988-1991
„Materiały do dziejów sztuki sakralnej na Ziemiach Wschodnich Rzeczypospolitej” pod red. J. Ostrowskiego, Kraków 1993-1995
K. Barański: „Przeminęli zagończycy, chliborobi, chasydzi”, Londyn 1988
Przewodniki, mapy, encyklopedie, Polski Słownik Biograficzny oraz różne materiały geograficzne i historyczne.
Czasopisma, w tym „Spotkania z zabytkami”
Materiały informacyjne i relacje o stanie obecnym