Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Maciej Dęboróg-Bylczyński, KSIĘGARZE I CZYTELNIE LWOWSKIE

W LATACH AUTONOMII GALICYJSKIEJ
Historyczny obszar Ziemi Halickiej budzi od lat zrozumiałe zainteresowanie badaczy wielu dyscyplin naukowych. I tak: historycy poddają analizie choćby funkcjonowanie (zrazu austriackich, później zdominowanych przez Polaków) instytucji państwowych ck monarchii w prowincji galicyjskiej – urzędu Namiestnictwa czy Sejmu Krajowego; inni badacze poświęcają wiele uwagi niepodważalnemu wkładowi ówczesnych polskich instytucji naukowych w kształtowanie się i rozwój II Rzeczpospolitej. Niepoślednie miejsce w kulturalno-oświatowej i naukowej przestrzeni owej największej prowincji wielonarodowego państwa Habsburgów pełniły instytucje związane z książką. To dzięki niezwykle rozwiniętemu rynkowi wydawniczemu posiadamy dziś trwały materiał badawczy tego niepodważalnego, ponadczasowego dziedzictwa.
Nadanie autonomii Galicji, wraz z innymi krajami monarchii, niemal natychmiast sprowokowało rozkwit tendencji do tworzenia instytucji życia naukowego i oświatowego, a wraz z nimi – bibliotek i czytelni. Okres przedautonomiczny wszak celował w hamowaniu działalności narodowych stowarzyszeń i instytucji, łącznie z dwoma galicyjskimi uniwersytetami. Autonomii galicyjskiej poświęca się obecnie tyle miejsca w pracach badawczych, gdyż nadanie jej wyzwoliło niesłychaną energię społeczną i stworzyło szerokie możliwości działania dla polskich środowisk naukowych i artys­tycznych. Swobody polityczne przesądzały również o nieskrępowanej działalności towarzystw oraz wypożyczalni i czytelni. A przecież wraz z nominacją hr. Kazimierza Badeniego na austriackiego prezydenta ministrów (premiera) z początkiem października 1895 r. rozpoczął się szczyt wpływów Polaków w Austrii, okres tzw. „rządów polskich”. Badeni wszak, poza prezydenturą gabinetu, obejmował tekę ministra spraw wewnętrznych, Biliński otrzymał ważny resort skarbu, Gołuchowski tekę ministra spraw zagranicznych, zaś Edward Rittner (profesor Uniwersytetu Lwowskiego) został mianowany ministrem do spraw Galicji. Najważniejsze teki ministerialne (cztery resorty) znalazły się więc na kilka lat w rękach Polaków. Austriacka wiara w Badeniego była swego rodzaju dogmatem. Porównywano go do króla Jana III Sobieskiego i nazywano zbawcą Austrii...

Lwów należał do miast o największym środowisku księgarskim w Galicji i na ziemiach polskich. Pierwszą wypożyczalnię książek otworzył w mieście Karol Wild (1764–1834) już na początku XIX wieku. W latach autonomii galicyjskiej prowadził tę wypożyczalnię syn Wilda – również Karol. W 1861 r. wydał drukiem Katalog książek do wypożyczania, liczący sobie 258 stron! 1870 rok przyniósł kolejne wydanie wspomnianego katalogu (trzecie) o objętości 310 stron. Około roku 1853 zorganizował też Wild (jako pierwszą w Galicji) wypożyczalnię nut. Jeszcze przed rokiem 1861 wydał katalog nut na fortepian, który obejmował 11 000 utworów. Osobne katalogi nut przeznaczonych na inne instrumenty przygotował już po 1861 roku. Świetnie zorganizowana wypożyczalnia książek i czasopism liczyła sobie ponad 20 tys. dzieł (30 tys. tomów w 1879 r.), a wypożyczalnia nut – ponad 30 tys. utworów muzycznych. Pieczę nad zbiorami pełnili bibliotekarze. Księgozbiór był oprawiony, pozycje o małej liczbie stron współoprawiano w klocki introligatorskie. Wszystkie zbiory nutowe posiadały specjalne okładki i tekturowe teczki. Zasługi Wilda na polu udostępniania książek i nut były nieocenione. Wychował też całą plejadę księgarzy i wydawców, których nazwiska zapisały się w historii książki polskiej. W 1881 roku wypożyczalnie Wilda upadły nie wytrzymując nasilającej się od połowy lat 60. konkurencji w branży bibliotecznej. Doskonale utrzymane wypożyczalnie przejęła firma Gubrynowicza, która zawiadywała nimi do roku 1914, aby je następnie odsprzedać hr. Stanisławowi Badeniemu. Ten znany działacz społeczno-polityczny uczynił z tych i innych zbiorów druków zwartych, nut i czasopism dar fundacyjny dla Biblioteki Ossolińskich.
Inną znaną rodziną o tradycjach księgarskich i bibliofilskich byli antykwariusze Iglowie. Senior rodu – Berl Igel otrzymał zezwolenie na prowadzenie wypożyczalni już w 1849 roku. Od 1863 r. prowadził natomiast lwowską wypożyczalnię i czytelnię książek Igel junior – Zelman.
Jednak jednym z najbardziej znanych składów nut była wypożyczalnia Henryka Kallenbacha (założona w 1846 r.), który do niespodziewanego bankructwa (1858) zdążył wydać trzy szczegółowe katalogi (książek polskich, francuskich i niemieckich).
Prawdziwie rodowe tradycje księgarskie, wydawnicze i edytorskie zapoczątkował Herman Altenberg. Jego firma odegrała niezwykle istotną rolę w upowszechnianiu cennej i pięknie wydanej książki polskiej.
Nowością w owych czasach było stosowanie kolportażu wydawnictw przy pomocy wędrujących po kraju kolporterów. Miarą powodzenia wypożyczalni abonamentowych w drugiej połowie XIX wieku mogą być dzieje innej wielkiej wypożyczalni lwowskiej – Adama Bartoszewicza. W ciągu pięciu lat działalności wypożyczalni (1872–1877) liczba udostępnianych woluminów osiągnęła 10 000 egz. Po śmierci męża księgarnią i wypożyczalnią kierowała wdowa po Bartoszewiczu, by w 1889 r. odsprzedać firmę Bernardowi Połonieckiemu, który prowadził ją z powodzeniem do 1939 r. Wypożyczalnia zmieniła nazwę (na: Czytelnia Naukowa we Lwowie) i ulokowana została przy ulicy Tańskiej 1. Czytelnicy mieli do dyspozycji świetnie, tematycznie ułożone dysponendy wypożyczalni i aż trzy różne formy abonamentu: beletrystyczny, naukowy i mieszany. Szczególną dbałość wykazywał Połoniecki przy organizowaniu czytelni muzycznej. Prócz licznych i cennych zbiorów nutowych, prasy literacko-artystycznej, dysponowała ona znacznym, podzielonym na działy zbiorem książek. Obejmował on: historię muzyki, dydaktykę muzyki, harmonię i kompozycję. Jeszcze przed 1910 rokiem wydał kompletny katalog wypożyczalni nutowej. Obejmował on utwory na fortepian, skrzypce i utwory wokalne.
Wśród innych właścicieli wypożyczalni wymienić warto ponadto: Stanisława Kóhlera, Alojzego Królikowskiego, Klarę Hescheles, Klemensa Łukaszewicza czy Władysława Bełzę.
Osobną kwestią wartą poruszenia jest praca społeczna (w tym prowadzenie czytelni i wypożyczalni) przez galicyjskie nauczycielki. W latach 70. i 80. XIX wieku, kiedy to kobiety miały ograniczone możliwości kształcenia się oraz utrudniony dostęp zarówno do bibliotek naukowych, jak i innych, musiały tworzyć własne księgozbiory. Z inicjatywy jednej z najwybitniejszych działaczek ruchu ludowego – Marii Wysłouchowej – w 1885 roku we Lwowie powstała Czytelnia Naukowa Kobiet. Przewodniczącą tegoż przedsięwzięcia została nauczycielka ck Seminarium Żeńskiego – S. Wechslerowa. Czytelnia ta stała się nie tylko ośrodkiem samokształcenia kobiet, ale również wychowania społecznego, artystycznego i patriotycznego. Podobne stowarzyszenie: Czytelnię dla Kobiet im. J. Słowackiego założyła w Krakowie w 1889 r. Maria Siedlecka.
Kobiety zrzeszone w czytelniach organizowały odczyty, pogadanki, spotkania artystyczne. Placówki te pełniły rolę integracyjną dla nauczycielek. Były swoistymi ośrodkami kulturalno-oświatowymi. Stawały się też forum dyskusyjnym dla członkiń coraz liczniejszych stowarzyszeń kobiecych w Galicji (np. stowarzyszeń zawodowych nauczycielek).
Kiedy w 1868 r. powstało Towarzystwo Pedagogiczne, do jego prac włączyły się żywo nauczycielki. Do najaktywniejszych należały: F. Boberska, właścicielka pensji żeńskiej we Lwowie, sekretarka czytelni oddziału lwowskiego, oraz nauczycielki i dyrektorki szkół wydziałowych żeńskich we Lwowie: A. Machczyńska, J. Kulińska, M. Bielska, W. Longchamps, W. Niedziałkowska. Podobne zaangażowanie kobiet nauczycielek odnotowano w pracach Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych we Lwowie.

BIBLIOGRAFIA:

Dybiec J.: Mecenat naukowy i oświatowy w Galicji 1860–1918. Wrocław 1981.
Kuczyński K.A.: W kręgu uczonych i tłumaczy galicyjskich. O życiu i twórczości Alberta Zippera [w:] Studia Historia Slavo-Germanica, t. 16 (1987), Poznań 1991, s. 201–216.
Łazuga W.: Społeczeństwo polskie Galicji wobec rządów „polskich” Kazimierza hr. Badeniego w Austrii (1895–1897) [w:] Studia Historia Slavo-Germanica, t. 13 (1984). Poznań 1986, s. 59–75.