Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

KOŁOMYJA / KOMARNO / ROZDÓŁ / STANISŁAWÓW / TURKA

KOŁOMYJA
Położenie. Kołomyja leży na Prutem, w samym środku Pokucia (i jest jego stolicą) - krainie, będącej najdalej na południowy wschód wy­suniętą częścią Przedgórza Karpackiego, na wysokości 295 m nad poziomem morza.
Przez Kołomyję przebiega główny szlak komunikacyjny (kolejowy i drogowy) z Polski centralnej, przez Lwów i Stanisławów, do Ru­munii. Boczna linia kolejowa wiąże Kołomyję z doliną Prutu oraz zespołem tamtejszych uzdrowisk i stacji klimatyczno-turystycznych.
Historia. Nazwa Kołomyi pojawia się w kroni­kach po raz pierwszy w roku 1240. Jej pocho­dzenie nie jest wyjaśnione, niektórzy wiążą ją z rzymską nazwą Colonia, inni z imieniem do-mniemanega założyciela grodu, królewicza wę­gierskiego Kolomana (1205-1235), który po ożenku z Salomeą, córką Leszka Białego, zo­stał koronowany na króla halicko-włodzimier-skiego.
Kazimierz Wielki, który w latach 1340-1349 przywrócił władztwo polskie nad tą zie­mią, nadał Kołomyi prawo magdeburskie.
Miasto posiadało zamek, ziemne wały i fosy. Kołomyja przeżywa odtąd swój rozkwit oparty na handlu miedzy Polską a krajami Europy Południowo-wschodniej, dopiero od wieku XVI zaczyna się okres niepokojów i klęsk, zwią­zanych z najazdami tureckimi, wołoskimi i ko­zackimi.
Po I rozbiorze (1772) Kołomyja znalazła się pod panowaniem austriackim. Stała sę sto­licą cyrkułu, potem powiatu. Była w tym okre­sie piątym co do wielkości miastem Galicji (po Lwowie, Krakowie, Tarnowie i Tarnopolu, przed Przemyślem i Stanisławowem). W Polsce odro­dzonej weszła w skład województwa stanisła­wowskiego.
W latach międzywojennych było w Koło­myi 6 gimnazjów i kilka szkół zawodowych, działał teatr amatorski oraz liczne stowarzy­szenia społeczno-kulturalne, wychodziło kilka gazet.
Zabytki. Ważnym zabytkiem Kołomyi jest jej plan urbanistyczny oparty na stosowanym w Polsce od średniowiecza prawie magdebur­skim: szachownicowy układ ulic z rynkiem po­środku (z nie istniejącym ratuszem), kościół obok rynku. Miasto jest dziś ubogie w obiekty zabytkowe.
Kościół parafialny, barokowy z roku 1775 (architekt B. Meretyn, zniszczony w latach 1946-1990, zamieniony na dom handlowy, obecnie cerkiew grecko-katolicka), kościół je­zuitów (z 1901 r., w latach 1946-90 zamienio­ny na skład mebli, zwrócony wiernym, pełni rolę kościoła parafialnego). Na miejscu klasz­toru dominikańskiego zbudowano w XIX w. cer­kiew. Zabytkowy, bogaty cmentarz rzymsko-ka-tolicki jest w stanie dewastacji.
Przy rynku i w jego otoczeniu kamienice z XVIII-XIX w. Miasto posiada ponadto wiele ulic z piękną zabudową z przełomu XIX/XX w. Wśród szeregu zlikwidowanych pomników był monument Józefa Piłsudskiego, dłuta rzeźbia­rza krakowskiego K. Laszczki. Czasy dzisiejsze. Życie społeczno-kulturalne Polaków w Kołomyi skupia się wokół kościoła parafialnego. Proboszczem jest ks. Piotr Buk.
Otoczony kultem obraz MB z kościoła pa­rafialnego znajduje się obecnie w Skomielnej Czarnej koło Jordanowa.

KOMARNO
Miasteczko w powiecie gródeckim, woj. lwow­skim (diecezji przemyskiej), nad rzeką Were-szycą, lewym dopływem Dniestru, 309 m n.p.m. Stacja kolejowa Komarno-Buczały, w odległości 35 km od Lwowa (na płd.-wsoh., linia do Sambora).
Komarno jest miastem od roku 1473 (przedtem wieś), w tym samym roku Stanisław z Chodcza założył parafię. W roku 1648 Ko­marno przeżyło oblężenie kozackie (bezsku­teczne), a w roku 1672 Sobieski odniósł tu zwy­cięstwo nad Tatarami.
Majątek należał w XVI w. do Ostrorogów, potem do Wiśniowieckich i Ogińskich, a od koń­ca XVIII w. do Lanckorońskich. Niewielki pałac zbudowany w XIX wieku na terenie wsi Chło­py (po zach. stronie miasteczka) stanowił ostat­nio osobistą własność pani Karoliny Lancko-rońskiej. Obecnie jest ruiną, ocalał natomiast piękny park w stylu angielskim.
Renesansowy, bardzo cenny kościół po-wtał w roku 1657. Po II wojnie, mimo użytko­wania go jako magazynu jego wystrój w więk­szości ocalał. Zwrócony wiernym, został po­nownie odebrany, a nabożeństwa odbywają się pod gołym niebem. Dojeżdża tam ksiądz ze Lwowa.
W Komarnie urodził się wielki historyk Ka­rol Szajnocha (1818-1868). W pobliskiej wsi Tuligłowy urodził się znany malarz Julian Fa-łat (1853-1929), a jego ojciec, tamtejszy orga­nista, pochodził ze wsi Chłopy.

ROZDÓŁ
Miasteczko w powiecie żydaczowskim, woje­wództwie lwowskim (na południe od Lwowa), położone malowniczo na wzgórzach po północnej stronie Dniestru (nad jego lewym dopływem Kłodnicą)w odległości ok. 10 km od głównej drogi i linii kolejowej ze Lwowa do Stryja.
Założony ok. 1571 roku, należał do Czer-niejewskich, którzy erygowali parafię w roku 1647. Przez sto kilkadziesiąt lat należał do Rze­wuskich, a w pierwszej połowie XIX w. mają­tek przeszedł w ręce Lanckorońskich.
Pałac Lanckorońskich z drugiej połowy XIX w. (architekt J. Zachariewicz) zastąpił starszą siedzibę Rzewuskich. Zawierał ogromną kolekcję dzieł sztuki, księgozbiór i archiwum, zebrane przez Karola Lanckoroń-skiego (1848-1933), częściowo odziedziczo­ne po Rzewuskich, i tylko w części uratowane w 1939 roku. Obecnie jest tam sanatorium. Zachował się bardzo cenny park w stylu angielskim Barokowy kościół i klasztor karmelitów trzewiczkowych powstały w połowie XVII w. Po II wojnie światowej niezwykle bogaty wystrój kościoła został całkowicie zniszczony, a sam kościół podzielony na dwa piętra (na dole ko­tłownia i pralnia, na górze kino). Obecnie gór­na część kościoła została zwrócona wiernym.
Opiekę duszpasterską prowadzą w Roz­dole XX Zmartwychwstańcy z Krakowa (ks. Andrzej Jagiełka i ks. Marek Strzyżyński).

STANISŁAWÓW
Położenie i komunikacja. Stanisławów leży w obrębie Przedgórza Karpackiego, stanowią­cego przedpole wschodnich Karpat, na wyso­kości 256 m n,p.m„ nad rzeką Bystrzycą, pra­wym (południowym) dopływem Dniestru. Do grani łańcucha karpackiego stąd w linii prostej 60-70 km, do Dniestru 15- 20 km. Na połu­dniowy wschód od Stanisławowa rozciąga się Pokucie.
Stanisławów jest ważnym węzłem drogo­wym i kolejowym. Przebiega tędy główny szlak komunikacyjny ze Lwowa (i Polski centralnej) do Rumunii, zbiegają się ważne szlaki o zna­czeniu gospodarczym i turystycznym: z zacho­du, tzw. linia podkarpacka (która ma swój po­czątek w Bielsku Białej, dziś przecięta granicą), na południe - ku górom, i na wschód - w kie­runku Podola. Historia. Miasto zostało założone na prawie magdeburskim ok. roku 1656 przez hetmana Jędrzeja Potockiego (syna hetmana Stanisła­wa Rewery), z zamiarem uczynienia zeń twier­dzy obronnej na linii najazdów turecko-tatarsto-kozackich, i zarazem ważnego punktu na wielkim szlaku handlowym, wiodącym z base­nu Morza Czarnego do Polski i dalej na zachód i północ. Równocześnie chciał Potocki w tym grodzie widzieć siedzibę swego rodu i ognisko kultury. On i jego syn Józef (także hetman) zbu­dowali fortyikacje, okazałe budowle kościelne i świeckie, założyli kolegium jezuickie, a dla zintensyfikowania rozwoju gospodarczego (którego istotną podstawę stanowiły również urodzajne ziemie Pokuda i nieodległego Podo­la oraz karpackie lasy) sprowadzili Ormian; Chwalebny rozwój miasta został zahamowany od chwili zajęcia go przez Austrię w I rozbiorze Polski, ponowny jednak rozwój datuje się od czasu uzyskania przez Galicję autonomii.
Stanisławów był miastem cyrkularnym, później powiatowym, a w Polsce odrodzonej stał się stolicą województwa, liczącego 12 po­wiatów o dużym znaczeniu gospodarczym (rolnictwo, leśnictwo, górnictwo i przemysł na­ftowy oraz solny). W 1921 roku Stanisławów liczył ok. 51 tysięcy mieszkańców, w tyn>Pola-cy stanowili ok. 43%, Żydzi 39%, Rusini 17%. Do roku 1939 liczba mieszkańców miasta wzro­sła do prawie 80 tysięcy (obecnie liczy ponad 200 tys.).
W czasie II wojny światowej wiele rodzin polskich zostało deportowanych do ZSRR, a Niemcy rozstrzelali w pobliskim Czarnym Lesie ponad 200 osób spośród stanisła­wowskiej inteligencji (głównie nauczycieli). W latach 1945-46 większość Polaków - tak jak z terenu całych Ziem Wschodnich - zosta­ła zmuszona do opuszczenia swej „małej oj­czyzny” i dobytku.
Od końca XIX w. w Stanisławowie grał sta­ry teatr, działało kilkanaście szkół średnich i se­minariów, wychodziło kilka gazet. W latach mię­dzywojennych miasto było siedzibą 11. Karpac­kiej Dywizji Piechoty.
Zabytki. Główne zabytki Stanisławowa, to: kolegiata (1669, obecnie muzeum sztuki sakral­nej), kościół Jezuitów (1715, zamieniony na katedrę grecko-katolicką), kościół ormiańsko-katolicki (1762, teraz cerkiew), pałac Potockich (szpital wojskowy), nieco starych kamienic, re­sztki murów obronnych. Stanisławów posiada ponadto niezwykle wartościowe zespoły zabu­dowy z przełomu XIX/XX w., w tym okazały dworzec kolejowy, gmachy urzędów i szkół.
XIX-wieczny cmentarz, pełen zabytkowych grobowców i pomników, zniszczono zamienia­jąc na park.
Stanisławowianie. Z miastem tym było zwią­zanych szereg wybitnych postaci: poeta Oświe­cenia Franciszek Karpiński (1741-1825) i poeta powstaniec Mieczysław Romanowski (1834-1863), obaj urodzeni pod Stanisławo-wem, tu uczęszczali do szkół. W Stanisławo-wie urodzili się: historyk Ormianin Sadok Ba-rącz (1814-1892), biskup krakowski kardynał Albin Dunajewski (1814-1894) oraz jego brat, profesor UJ i polityk Julian Dunajewski (1824-1907), pisarz Jan Lam (1838-1886), genera­łowie: Stanisław Sosabowski (1892-1969) i Bernard Mond (1877-1957), wybitni profe­sorowie: Julian Tokarski (mineralogia, Politech­nika Lwowska), Jerzy Kuryłowicz (języko­znawstwo, Uniwersytet Lwowski i Krakowski), Mieczysław Klimaszewski (geografia, UJ), Jadwiga Klimaszewska (etnografia, UJ), znani aktorzy: Barbara Ludwiżanka i Wojciech Bry-dziński, pisarz żydowski Horacy Safrin. Czasy dzisiejsze. Polacy w Stanisfawowie posiadają dziś tylko jeden czynny kościół rzym-sko-katolicki pod wezwaniem Chrystusa Króla (położony na peryferiach miasta). Pro­boszczem i zarazem dziekanem jest ks. Kazi­mierz Halimurka. W mieście istnieją obecnie dwa towarzystwa, skupiające Polaków: im. Kar-pińskiego i „Przyjaźń”. Działa szkoła polska (w trakcie rozwoju) oraz klasa z językiem polskim w szkole ukraińskiej. Na nowo zało­żonym w Stanisławowie uniwersytecie ukraiń­skim otwarto w 1993 roku kierunek polonis­tyczny.

TURKA
Wieś w powiecie kołomyjskim, województwie stanisławowskim, w odległości 13 km na płn.-wsch. od Kołomyi. Położowna na wys. 316 m n.p.m., nad potoKiem Turka, dopływem Prutu. We wsi tej żyto kilkanaście rodzin drobnej szlachty, do której najprawdopodobniej nale­żała rodzina Noworolskich,