Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

Andrzej Kobak, PROFESOR ANTONI MAŁECKI

PROFESOR ANTONI MAŁECKI (1821–1913) Próba portretu

Antoni Małecki, badacz dziejów literatury i języka polskiego, krytyk literacki, dramatopisarz, ale i historyk-mediewista, autor dwutomowych Studiów heraldycznych, uchodzi zgodnie za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiej humanistyki przełomu XIX i XX wieku.
Związany przede wszystkim z Uniwersytetem Lwowskim jako profesor, a w latach 1872–1873 również jako rektor lwowskiej wszechnicy, Małecki jest postrzegany jako faktyczny twórca tzw. lwowskiej szkoły filologicznej i jeden z luminarzy ówczesnego życia kulturalnego w ogóle. Trzeba jednak zaznaczyć, że w czasach Małeckiego Uniwersytet nosił imię cesarza Franciszka I. Imię patrona, królewskiego założyciela Jana Kazimierza, „odzyskał” wraz z niepodległością.
W szkicu Antoni Małecki jako historyk literatury prof. Julian Maślanka przywołuje słowa znakomitego badacza dziejów polskiego romantyzmu, profesora Uniwersytetów Lwowskiego i Jagiellońskiego – Juliusza Kleinera: Legendową postacią stał się nam Antoni Małecki, wcielonym mitem o autorytecie nauki polskiej, niestrudzenie czuwającej na straży polskiego języka, polskiej literatury, polskiej kultury historycznej.
Małecki, jeden z najznamienitszych badaczy życia i twórczości Juliusza Słowackiego, urodził się 16 lipca 1821 r. w Objezierzu blisko Poznania. Był nieślubnym synem Józefa Grabowskiego – właściciela Łukowa, byłego żołnierza napoleońskiego, ofiarnego społecznika, silnie zaangażowanego w pomoc uciekinierom z Królestwa Polskiego po klęsce powstania listopadowego. Warto nadmienić, że w majątku Grabowskich w grudniu 1831 roku przebywał Adam Mickiewicz, starający się o uzyskanie wsparcia dla swojego brata Franciszka, do niedawna powstańczego żołnierza. Wedle późniejszych relacji samego Grabowskiego – to właśnie podczas pobytu poety w Łukowie miał narodzić się pierwszy pomysł napisania Pana Tadeusza.
Po ukończeniu nauki w poznańskim Gimnazjum im. św. Marii Magdaleny w 1841 r. rozpoczął Małecki studia w zakresie filologii klasycznej i filozofii na Uniwersytecie w Berlinie, m.in. u znanego historyka Leopolda von Ranke, by zaledwie po trzech latach uwieńczyć je doktoratem w oparciu o pracę poświęconą szkole platońskiej De Academia vetere. Prof. Jerzy Starnawski zauważa, że Małecki był jednym z pierwszych filologów doktoryzujących się na niemieckiej uczelni. Przed nim wymienia w dziedzinie filozofii – Karola Libelta, Fryderyka Henryka Lewestama i Hipolita Cegielskiego, a w filologii – Wojciecha Cybulskiego i Maksymiliana Kolanowskiego.
Już wcześniej, w 1842 r. dał się Małecki poznać jako autor niewielkiego szkicu O życiu i pismach Adama Mickiewicza, ogłoszonego w „Orędowniku Naukowym”. Zważywszy na tradycję rodzinną i kontakty z wybitnym poetą romantycznym, wydaje się frapujące, że z wyjątkiem opublikowanego w 1886 roku artykułu Miejsce urodzenia Adama Mickiewicza – do autora Dziadów Małecki już więcej nie powracał. W latach 1845–1850 był nauczycielem w macierzystym gimnazjum, gdzie nauczał łaciny, greki, historii i języka polskiego. Wtedy też popełnił kilka rozpraw, w tym dwie poświęcone twórczości Zygmunta Krasińskiego, który autentycznie go urzekł. Rozprawami tymi były: O stanowisku i dziełach autora „Irydiona” z 1846 r. i Irydion z 1847. Jak się miało okazać, pozostały one w dorobku Małeckiego jedynymi tekstami komentującymi twórczość autora Psalmów przyszłości. Małecki wówczas nie wiedział, że zajmuje się utworami Krasińskiego – Irydion, dzieło innowacyjne o znacznym nasyceniu treściami historiozoficznymi, było wydane anonimowo. W następnym roku Małecki ogłosił na łamach „Przeglądu Poznańskiego” pracę historyczną: Polska wieków średnich, czyli Joachima Lelewela w dziejach narodowych postrzeżenia.
Kolejnym etapem naukowej kariery A. Małeckiego było powołanie w roku 1850 na stanowisko profesora filologii klasycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego, z którego został zaledwie po trzech latach usunięty z powodu politycznej nieprawomyślności. Obok profesury pełnił funkcję dyrektora Gimnazjum św. Anny (dawnego Kolegium Nowodworskiego), jednej z najlepszych i najstarszych ówcześnie szkół średnich. Wtedy też opublikował Prelekcje o filologii klasycznej i jej encyklopedii.
W roku 1854 Antoni Małecki został mianowany profesorem filologii klasycznej w Innsbrucku. W tym czasie poświęcił się także twórczości literackiej: poetyckiej i dramatycznej – wydał List żelazny, a rok później Grochowy wieniec, czyli Mazury w Krakowie.
Małecki nie był odosobniony w łączeniu pracy naukowej z literaturą. Jako przykład można podać intelektualną aktywność Józefa Szujskiego – współzałożyciela „Przeglądu Polskiego” (najważniejszego periodyku galicyjskich konserwatystów obok „Czasu”), profesora historii Polski, rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego, pierwszego od 1873 roku sekretarza generalnego Akademii Umiejętności, i wreszcie autora dramatów Halszka z Ostroga oraz Królowa Jadwiga.
Jednakże pomimo pewnego uznania, jakim utwory literackie Małeckiego cieszyły się za życia autora, obecnie trzeba podkreślić, że nie wytrzymały próby czasu i stanowią jedynie interesujący przejaw intelektualnej ciekawości i chęci penetrowania różnych obszarów humanistyki.
W roku 1856 rozpoczął się w jego życiu najważniejszy okres naukowego – a szerzej: społecznego i politycznego – zaangażowania. Małecki został mianowany pierwszym profesorem zwyczajnym języka i literatury polskiej na Uniwersytecie Lwowskim. Tamże w latach 1872–1874 sprawował urząd rektora, przyczyniając się walnie do polonizacji Uniwersytetu. Nie ryzykując nadmiernym uproszczeniem, można stwierdzić, że Małecki był wyjątkowo uprawniony, zarówno pod względem kulturowym, jak i obywatelskim, do piastowania tak odpowiedzialnej funkcji. Prof. Julian Maślanka w przywoływanym już szkicu zwraca uwagę na organizacyjne i pedagogiczne problemy, z jakimi borykano się przy obsadzaniu i funkcjonowaniu tamtejszej katedry polonistyki w okresie przed powierzeniem jej przybyszowi z Innsbrucka.
Pierwszym kierownikiem katedry po wznowieniu działalności Uniwersytetu w 1817 roku był Mikołaj Michalewicz, kustosz Biblioteki Ossolińskich, bliski współpracownik i protegowany fundatora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich – Józefa Maksymiliana Ossolińskiego, który jednak nie potrafił uczynić z niej wybijającego się ośrodka naukowego. Po Michalewiczu profesurę objął Jan Szlachtowski, który po kilku zaledwie latach został odwołany z powodów politycznych.
Zatem dopiero wraz z mianowaniem na to stanowisko Antoniego Małeckiego lwowska polonistyka przeżyła sui generis odrodzenie, a z czasem zdobyła również szczególny prestiż, nie tylko w przestrzeni naukowego, ale i społecznego odbioru.
Mimo że profil katedry implikował obok dziejów literatury także gramatykę, Małecki nie napisał wielu prac z zakresu językoznawstwa. W roku 1860 opublikował rozprawę O badaniach filologicznych na polu języka starosłowiańskiego. Najważniejszym jednak dokonaniem były podręczniki – tzw. mniejsza Gramatyka języka polskiego, mająca w latach 1863–1910 jedenaście wydań, oraz tzw. większa Gramatyka, mająca w latach 1863–1913 wydań aż dwanaście. W roku 1879 opublikował jeszcze Gramatykę historyczno-porównawczą języka polskiego.
Jednakże opus magnum lwowskiego profesora, pomimo początkowej rezerwy, z jaką odnosił się do swoich dokonań, stanowiły prace poświęcone twórczości Juliusza Słowackiego. Był badaczem, który jako pierwszy gruntownie zapoznał się z całym – zarówno opublikowanym, jak i pozostającym w rękopisach – dorobkiem poetyckim autora Beniowskiego. Jak zaznacza prof. Jerzy Starnawski, utwory niewydane za życia poety Małecki ogłosił drukiem w 1866 r. pod błędnym, bo nieprecyzyjnym tytułem Pisma pośmiertne. Największym osiągnięciem była dwutomowa monografia Juliusz Słowacki, jego życie i dzieła w stosunku do współczesnej epoki wydana we Lwowie w latach 1866–1867. Warto dodać, że materiałem, na którym przede wszystkim oparł się Małecki, była obfita korespondencja poety.
Prof. Starnawski podkreśla, że był to pierwszy na gruncie polskim typ monografii-rzeki, a styl i wyjątkowa łatwość w konstruowaniu narracji przyniosły Małeckiemu opinię „Plutarcha Słowackiego”. Była to pozycja założycielska pod przyszłe badania nad twórczością autora Króla-Ducha.
Nieco wcześniej, w roku 1859, opublikował Małecki rozprawę Jan Andrzej Morsztyn, poeta polski XVII wieku i jego imiennicy. Była to według prof. Maślanki prawdziwie pionierska praca, upominająca się o zapoznanego poetę, kojarzonego wcześniej tylko z przyswojeniem literaturze polskiej takich utworów jak Cyd Corneille’a i Psyche Mariniego. Małecki jako pierwszy odkrył Morsztyna jako poetę i najwybitniejszego twórcę polskiego baroku. Rozprawa Małeckiego stała się z czasem punktem odniesienia dla kolejnych prób interpretacji, polemik i uzupełnień, szczególnie dla Edwarda Porębowicza, Romana Pilata i Stanisława Łempickiego.
Przedstawiając konterfekt uczonego, nie należy zapominać o jego zaangażowaniu w życie społeczne i polityczne. Już w roku 1864 został członkiem austriackiej Rady Szkolnej w Wiedniu oraz Galicyjskiej Rady Szkolnej Krajowej. W latach 1869–1872 i 1882–1913 był zastępcą kuratora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. W roku 1871 został członkiem Rady Miejskiej Lwowa, a rok później Akademii Umiejętności, a także korespondentem Serbskiego Towarzystwa Naukowego w Belgradzie. W latach 1876–1889 był Małecki posłem na sejm krajowy galicyjski, a w roku 1881 został mianowany dożywotnim członkiem austriackiej Izby Panów. Od roku 1888 kierował Radą Wykonawczą Macierzy Polskiej we Lwowie.

Przyglądając się dorobkowi intelektualnemu Antoniego Małeckiego, należy zwrócić uwagę na próby odczytywania określonych zjawisk w kontekście refleksji historycznej, bowiem konstatacje na tym gruncie często stały w opozycji do powszechnie akceptowanych wyobrażeń o przeszłości. Spośród prac stricte historycznych, publikowanych na łamach różnych periodyków, przede wszystkim w „Kwartalniku Historycznym”, wymienić można: Kronikę Baszka, czyli tzw. Wielkopolską Kronikę, Ludność wolną w Księdze Henrykowskiej, Grzywny karne w dawnej Polsce i najdawniejsza grzywna mennicza, Lechici w świetle historycznej krytyki i Testament Bolesława Krzywoustego.

Najwybitniejszą jednak pozycją Małeckiego-historyka były wspomniane już Studia heraldyczne, wydane w roku 1890. Do ich powstania przyczyniły się m.in. opublikowane przez Franciszka Piekosińskiego, szeroko dyskutowane rozważania o dynastycznym pochodzeniu szlachty polskiej. Praca Małeckiego miała być w zamyśle autora przyczynkiem do większej rozprawy poświęconej stanowi szlacheckiemu.

Małecki jako pierwszy postulował inkorporowanie do refleksji nad genezą znaków heraldycznych innych dziedzin badawczych: sfragistyki, genealogii, dyplomatyki. Jego zdaniem to w topografii należało szukać czynnika determinującego powstawanie herbów jako znaków rodowych. Nazwy odmiejscowe miały przekształcać się w zawołania i nazwy herbowe. Studia heraldyczne naturalnie wywołały rezonans w środowisku historyków. Podważono sugestie autora i zarzucono mu nadmierną skłonność do uproszczeń i uogólnień. Doceniono jednak m.in. jego rozważania o związkach heraldyki polskiej i czeskiej.

Pomimo pewnych kontrowersji cieszył się Małecki znacznym uznaniem, także jako autor prac o charakterze historycznym, czego wyrazem było powierzenie mu funkcji przewodniczącego na Pierwszym Zjeździe Historycznym Polskim w Krakowie im. Jana Długosza w 1880 r. Ponadto w latach 1873–1893 był współwydawcą serii Monumenta Poloniae Historica.

W latach 1896 i 1897 ukazały się z kolei jego pisma rozproszone: pierwsze w tomie Z dziejów i literatury. Pomniejsze pisma, kolejne zebrane w całość i ogłoszone jako Z przeszłości dziejowej. Pomniejsze pisma.

W roku 1892 Antoni Małecki został pierwszym członkiem honorowym powołanego w 1886 roku Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza we Lwowie. Pierwszym prezesem Towarzystwa był Roman Pilat, notabene uczeń i następca Małeckiego w Katedrze Polonistyki Uniwersytetu Lwowskiego. Powołanie Małeckiego w 1897 roku na przewodniczącego Komitetu Obchodu Roku Mickiewiczowskiego świadczy o poważaniu, jakim cieszył się profesor-senior w kręgach naukowych Lwowa. Jego zastępcami byli Roman Pilat i prezydent miasta Lwowa Godzimir Małachowski, a sekretarzami Władysław Bełza i Bronisław Gubrynowicz. Kilka lat później został Małecki honorowym prezesem obywatelskiego komitetu jubileuszowego przygotowującego obchody Roku Juliusza Słowackiego. Tuż przed śmiercią w roku 1912 zdążył jeszcze zostać członkiem kolejnego komitetu, tym razem pragnącego uczcić setną rocznicę urodzin Zygmunta Krasińskiego.

Jak już zostało na samym początku zasygnalizowane, uchodzi Małecki powszechnie za właściwego organizatora lwowskiej szkoły filologicznej. Wychował grono wybitnych uczniów, i choć nie wszyscy poświęcili się karierze uniwersyteckiej, to każdy na swój sposób kontynuował i rozwijał refleksję nad literaturą, przyczyniając się do umocnienia autorytetu – nie tylko w środowisku naukowym – lwowskiej polonistyki. Należy jednak koniecznie nadmienić, że w równym stopniu co Małeckiemu zasługa zintegrowania tamtejszego ośrodka badań historycznoliterackich przypadła najwybitniejszemu spośród jego uczniów – Romanowi Pilatowi. Obok niego w poczet wychowanków Antoniego Małeckiego zaliczyć można: Franciszka Próchnickiego, Aleksandra Barwińskiego, Władysława Bełzę, Adama Kuliczkowskiego, Tadeusza Romanowicza i poetę-powstańca z 1863 roku Mieczysława Romanowskiego.

Profesor Antoni Małecki zmarł 7 października 1913 r. i został pochowany na cmentarzu Łyczakowskim. Miasto, z którym związał się na przeszło pięćdziesiąt lat, uczyniło go swoim honorowym obywatelem wcześnie, w 1891 roku. Rok później jego imieniem nazwano jedną z ulic w śródmieściu, prowadzącą od ulicy Zimorowicza do ulicy Lelewela.

Jeszcze w roku śmierci został opublikowany w „Kronice Powszechnej” poświęcony Antoniemu Małeckiemu szkic pióra J. Kleinera. Obszerna monografia autorstwa B. Gubrynowicza ukazała się w roku 1920. Prof. Maślanka dokonał w roku 1979 wyboru i opracowania prac Małeckiego, zebranych w tomie Od antyku do romantyzmu.

 

BIBLIOGRAFIA

 

1.  Czartoryski-Sziler P., Antoni Małecki – legendarny strażnik polszczyzny, www.lwow.home.pl/naszdziennik/malecki.html.

2.  Fita S., Świerczyńska D., Towarzystwo Literackie im. Adama Mickiewicza 1886–2006, Wrocław 2006.

3.  Gubrynowicz B., Antoni Małecki (1821–1913), Lwów 1920.

4.  Halecki O., Antoni Małecki jako badacz dziejów piastowskich, „Kwartalnik Historyczny” 1914, R. XXVIII, z. 1.

5.  Kulczycka-Saloni J., Markiewicz H., Żabicki Z., Literatura polska w okresie realizmu i naturalizmu, t. 3, Warszawa 1969.

6.  Maślanka J., Z dziejów literatury i kultury, Kraków 2001.

7.  Rymkiewicz J.M., Siwicka D., Witkowska A., Zielińska M., Mickiewicz. Encyklopedia, Warszawa 2001.

8.  Starnawski J., Sylwetki lwowskich historyków literatury, Łódź 1997.

9.  Ulewicz T., Konterfekty, sylwetki, cienie z dziejów filologii w Polsce, Kraków 1997.

 

ANDRZEJ KOBAK, ur. 1985 w Chorzowie. Studia historyczne na Uniwersytecie Łódzkim, obecnie przygotowuje pracę magisterską w Katedrze Historii i Historiografii. Zainteresowany m.in. genealogią i heraldyką.