Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Anna Borkiewicz-Celińska, POCZĄTKI SKAUTINGU NA ZIEMIACH POLSKICH

Poniższe opracowanie ukazało się w czasopiśmie „Więź” nr 10/1978.

Harcerstwo zapoczątkowane na ziemiach polskich około 1910 roku, będąc ruchem młodzieżowym opartym na wzorach niewiele wcześniej, bo w latach 1907–1908 powołanego przez Baden-Powella skautingu w Wielkiej Brytanii, od pierwszej chwili swego istnienia cechuje wprawdzie wychowanie w duchu patriotycznym i religijnym, ale jednocześnie silnie akcentuje apolityczność i niewojskowy charakter organizacji. Dlatego też harcerstwo polskie uważane było, zwłaszcza w zaraniu swego istnienia, za sui generis odszczepienie od „czystego” skautingu.

 

Skaut

 

Z zasadami ruchu skautowego zapoznał szerzej społeczeństwo polskie Andrzej Małkowski, wydając w roku 1911 książkę pt. Skauting jako system wychowania młodzieży. On to właśnie kierował pierwszym kursem skautingu we Lwowie w roku 1911, a także był pierwszym redaktorem pisma „Skaut”. Rola Andrzeja Małkowskiego nie była jednakże dla początku skautingu tak decydująca, jakby się na pozór wydawało. Przede wszystkim, dla ścisłości, należy wspomnieć, iż tym, kto pierwszy zasygnalizował społeczeństwu polskiemu o powstałej przed rokiem organizacji młodzieżowej w Anglii, był wybitny anglofil, Edmund Naganowski, drukując w wychodzącym we Lwowie „Słowie Polskim” dnia 16 IX 1909 roku artykuł pod dziwnym tytułem Bi – bi i w dniu następnym 17 IX Bi – es. Naganowski informacje, a także podręczniki o ruchu skautowym otrzymał wprost od jego twórcy, gen. Baden-Powella. Podręczniki te doręczył koledze redakcyjnemu Stanisławowi Biedzie, ten zaś oddał je Mieczysławowi Neugebauerowi, wówczas działaczowi Polskiego Związku Wojskowego1, który miał je przetłumaczyć na użytek Stowarzyszenia Gimnastycznego Sokół2 Z tłumaczeniem były kłopoty. Andrzej Małkowski, także członek Polskiego Związku Wojskowego, spóźnił się kiedyś na kurs instruktorski PZW – zamiast kary otrzymał rozkaz przetłumaczenia książki Baden-Powella3. Z tłumaczeniem jednak zwlekał i dopiero ponowne wykroczenie w czasie ćwiczeń taktycznych w terenie spowodowało areszt domowy, który jednak w ramach rehabilitacji zamieniono tym razem na stanowczy już nakaz przetłumaczenia dzieła Scouting for Boys do 15 kwietnia 1910 roku. Wiosną 1911 książka była już wydrukowana i w kwietniu tegoż roku w Brzuchowicach pod Lwowem Małkowski wraz z Neugebauerem prowadzili kurs instruktorski dla – konspiracyjnego jeszcze wówczas – skautingu4. Rozważaliśmy – wspomina jeden z uczestników – czy polskiej organizacji skautowej nie nadać nazwy Polskich Wywiadowców, zamiast obcej – skautowej5.

 

Z tego pierwszego kursu skautowego, w którym brało udział około 200 słuchaczy płci obojga, uformowały się we Lwowie 4 pierwsze drużyny skautowe: pierwsza – im. Tadeusza Kościuszki (drużynowy – Czesław Pieniążkiewicz), druga – im. hetmana Karola Chodkiewicza (drużynowy – Franciszek Kapałka), trzecia, żeńska, im. Emilii Plater (drużynowa – Olga Drahonowska, później Małkowska), oraz czwarta – im. Ludwika Mierosławskiego (drużynowy – Mieczysław Neugebauer)6.

 

Ze Lwowa idea skautowa bardzo szybko przeniknęła do innych miast i dzielnic, objęła przede wszystkim całą Małopolskę i Śląsk Cieszyński, przeszła do Warszawy7 i do zaboru pruskiego: Poznania, Gniezna, Gostynia, Śremu, Kościana, a także na Wileńszczyznę. Tam jednak, podobnie jak w Królestwie i zaborze pruskim, skauting musiał działać jako organizacja tajna8.

 

W zaborze austriackim, w którym pod względem politycznym wytworzyła się najdogodniejsza sytuacja do organizowania różnego typu kół młodzieżowych i stowarzyszeń (ze względu na swą strukturę wielonarodowościową Austria musiała od początku ery konstytucyjnej prowadzić wobec Polaków bardziej liberalną politykę niż Prusy i Rosja carska), w 1912 roku, według pobieżnych obliczeń, istniało już 59 drużyn męskich ze stanem 3300 skautów oraz 5 drużyn żeńskich ze stanem 284 skautek. W rok później było tamże 116 drużyn męskich, obejmujących 5800 skautów i 232 osoby kadry, oraz 22 drużyny żeńskie, obejmujące 804 dziewczęta i 46 osób kadry9.

 

Tak więc idea skautowa przyjęła się na ziemiach polskich zdumiewająco szybko. Jeszcze nie wybuchła pierwsza wojna światowa, a już polscy skauci ze wszystkich trzech zaborów wystąpili jako reprezentacja polska pod polską flagą na zlocie skautów brytyjskich w 1913 roku w Birmingham, przypominając tym samych światu o istnieniu Polski.

 

Cóż było powodem tak dynamicznego rozwoju organizacji skautowej na ziemiach polskich?

 

 

Bez wątpienia czasy zapowiadające wielkie zmiany w Europie i w ogóle w świecie. Niemal od początku wieku XX gromadziły się w Europie punkty zapalne, które nieuchronnie prowadziły do wielkiej wojny. I wiadomo było, że w wojnie tej Niemcy i Rosja staną przeciwko sobie, co stwarzało zupełnie nowe możliwości dla sytuacji Polski. Społeczeństwo polskie we wszystkich trzech zaborach nie tylko czujnie śledziło narastający bieg wypadków. Od początku XX wieku zaczęło się rozwijać bujne życie polityczne, które najszerszym kręgiem objęło przede wszystkim młodzież. Związek Młodzieży Polskiej, tzw. popularnie „Zet”, podporządkowana mu organizacja młodzieży szkół średnich „Przyszłość”, tzw. popularnie „Pet”, „Sokół”, „Eleusis”, „Zarzewie” – oto niektóre tylko nazwy młodzieżowych organizacji przedskautowych. Działalność ich skupiała się głównie we Lwowie (ze względu na warunki polityczne, dopuszczające jawność lub półjawność działania różnych stowarzyszeń), jednakże ekspozytury tych organizacji czynne były także w Królestwie, przede wszystkim w Warszawie.

 

Organizacje te z chwilą powstania skautingu nie tylko zasiliły spontanicznie jego szeregi, lecz również, jak np „Sokół Macierz” we Lwowie, przyczyniły się do ujęcia harcerstwa w ramy organizacyjne o prawnych podstawach10. Szczególna rola w tworzeniu początków skautingu przypadła jednak „Zarzewiu”, dlatego należy w niewielu chociażby słowach objaśnić genezę i cele tej organizacji.

 

 

Powstała ona na początku roku 1909 i wyłoniła się w zasadzie z „Zetu”. Już w 1907 roku nastąpił w „Zecie” pewien ferment w związku z podjęciem uchwały o zerwaniu stosunków między Ligą Narodową (której „Zet” był podporządkowany od 1887 r.) a „Zetem”. Przyczyną główną było negatywne stanowisko Ligi wobec strajku szkolnego w 1905 roku, który wszak był największym osiągnięciem organizacyjnym młodzieży „zetowej” i „petowej” . Ferment ten nabrzmiewał w roku 1908 w związku z rozwojem sytuacji międzynarodowej (aneksja Bośni i Hercegowiny przez Austrię) i doprowadził ostatecznie do formalnego rozłamu; kilkunastu „zetowców” utworzyło niezależną grupę. Grupa ta, zwana początkowo „niezależnym Zetem”, dość szybko, od tytułu swego pisma, została nazwana „Zarzewiem”11. Akcja i hasła tej grupy – pisze w swym wspomnieniu Eugeniusz Kwiatkowski – odpowiadały widocznie nastawieniu szerokich kół młodzieżowych, skoro, wbrew ostrym atakom prasy narodowo-demokratycznej, wciąż nowe grupy „zetowe” i koła „petowe” zgłaszały swój akces do „Zarzewia”12 Cóż to była za akcja, jakież to były hasła?

 

 

Otóż „Zarzewie”, głosząc potrzebę przygotowania swych członków do walki zbrojnej o niepodległość ojczyzny13, przystąpiło do różnego typu prac organizacyjno- i szkoleniowo-wojskowych. A więc przekształcono Polski Związek Wojskowy w znacznie szerszą organizację – „Armia Polska”, a w 1911 roku zorganizowano w zaborze austriackim Polskie Drużyny Strzeleckie. Zwrócono szczególną uwagę na młodzież w szkołach średnich, wśród której idea organizacji ćwiczebno-wojskowej wywoływała największy entuzjazm. Już jesienią 1909 roku, w porozumieniu z władzami „niezależnego” (już wtedy) „Petu”, zarzewiacy powołali tajne tzw. Oddziały Ćwiczebne, których celem było systematyczne szkolenie fizyczno-wojskowe członków „Petu”. Wydano specjalny regulamin, który nakazywał wszystkim członkom organizacji „Pet” brać udział w zajęciach Oddziałów Ćwiczebnych. Każdy z tych oddziałów miał swego dowódcę, którym był starszy kolega, wyznaczony przez miejscową organizację zarzewiacką. Miał także swego patrona – z reguły bohatera narodowego (np. Oddział Ćwiczebny im. Józefa Poniatowskiego w Jarosławiu), którego życiorys winni członkowie danego oddziału nie tylko dobrze znać, ale starać się przyjmować jako wzór do naśladowania w życiu codziennym14.

 

Oddziały Ćwiczebne były w prostej linii poprzednikami drużyn harcerskich. Jako organizacja tajna rozwinęły się w roku szkolnym 1909–1910 w całej ówczesnej Galicji wschodniej, a od wiosny 1910 roku zaczęły się rozpowszechniać także w Galicji zachodniej. W tymże roku ustalono sposób zakładania Oddziałów Ćwiczebnych na terenie zboru rosyjskiego: miały one powstawać na bazie istniejącej już Organizacji Wojskowej im. Waleriana Łukasińskiego15.

 

Jeszcze przed zapoznaniem się z ideą skautingu działacze „Zarzewia”, chcąc – ze zrozumiałych względów – przestawić działalność Oddziałów Ćwiczebnych na tory pracy jawnej, prowadzili pertraktacje z organizacją „Sokół” o utworzenie drużyn ćwiczebnych przy „Sokole”. W międzyczasie przyszły pierwsze wiadomości o skautingu i Biega dostarczył wzmiankowane podręczniki Baden-Powella. Tuż przed ukazaniem się książki Małkowskiego dokonano ujawnienia pracy skautowej w „Sokole”, już w marcu 1911 roku odbył się we Lwowie 6-tygodniowy kurs dla instruktorów, na którym pierwszy wykład wygłosił Małkowski16. A potem wystarczył rozkaz organizacji zarzewiackiej, aby wszyscy stawili się i podporządkowali nowej organizacji skautowej na terenie „Sokoła-Macierzy”17.

Dokończenie w następnym numerze


PRZYPISY
1 Polski Związek Wojskowy – tajna organizacja utworzona w 1908 r. w Krakowie przez działaczy „Zetu”, w lipcu 1910 r. przekształcona z inicjatywy „Zarzewia” w „Armię Polską”. Pierwszym komendantem „Armii Polskiej” był Mieczysław Neugebauer.
2 „Sokół” – trójzaborowa organizacja, założona w 1867 r. we Lwowie na wzór czeskiego „Sokola”, posiadająca tradycję obszernego programu gimnastycznego i społeczno-wychowawczego. Od 1885 r. istniała w zaborze pruskim, od 1905 r. – nielegalnie – w Królestwie Polskim. Przed 1914 r. znajdowała się pod wpływem Narodowej Demokracji.
3 Henryk Bagiński, Początek polskiego harcerstwa [w:] „Zarzewie” , 1909–1920, Wspomnienia i materiały, oprac. Aleksandra i Andrzej Garliccy, Warszawa 1973, s. 398. Andrzej Małkowski jako członek-założyciel Zetu zarzewiackiego (o którym szerzej wspominam w dalszym ciągu) z obowiązku musiał uczęszczać na kurs instruktorski Polskiego Związku Wojskowego. Był on jednocześnie członkiem stowarzyszeń „Sokół” i „Eleusis” – to ostatnie zorganizował w r. 1902 Wincenty Lutosławski, członek Ligi Narodowej, a celem tegoż było szerzenie wśród młodzieży poczwórnej wstrzemięźliwości: od trunków, tytoniu, kart i rozpusty.
4 Przerabiano na tym kursie praktyczne obozowanie, pionierkę i patrolowanie. Henryk Bagiński , op. cit., s. 414.
5 Tamże. Podałam wg H. Bagińskiego, op. cit., s. 417.
7 Właściwie pierwsza drużyna skautowa w Warszawie powstała wcześniej, w październiku 1910 r., na terenie ówczesnego Gimnazjum Wróblewskiego (później Czackiego), zorganizowana przez prof. gimnastyki Edmunda Nebla. Jednakże drużyna ta nie miała wpływu na rozwój harcerstwa na terenie Królestwa. Dopiero wiosną 1911 r. zarzewiacy dostarczyli do Warszawy pierwsze arkusze drukującej się książki Małkowskiego, a w sierpniu tegoż roku Antoni Ostrowski (a właściwie z jego polecenia Stefan Pomarański) zawiązał przy Gimnazjum Rychłowskiego drużynę skautową im. R. Traugutta (późniejsza „jedynka”), a we wrześniu tegoż roku powstały drużyny przy Gimnazjum Chrzanowskiego (obecnie Jana Zamoyskiego, późniejsza „dwójka”) i przy Gimnazjum Konopczyńskiego (późniejsza „trójka”). Niebawem ruch skautowy objął inne szkoły warszawskie. W. Błażejewski, op. cit, s. 9, 17. W końcu 1912 r., mimo trudnych warunków, działało już w Warszawie 12 tajnych drużyn skautowskich. W. Błażejewski: Pierwsze kroki skautowe w Warszawie, „Więź”, nr 212, s. 125. W innych miastach Kongresówki tajny skauting rozwijał się na skutek osobistych kontaktów studentów i akademików ze Lwowa i Krakowa.
 8 Jerzy Gaj, Główne nurty ideowe w ZHP w latach 1918–1939, Warszawa 1968, s. 36. Systematyczną pracę skautową w Poznaniu zapoczątkowali członkowie towarzystw samokształceniowych „Iskra” i „Ogniwo”; stowarzyszenia te skupiały głównie młodzież rzemieślniczą, a nawet robotniczą, dopiero po pewnym czasie skauting na tym terenie ogarnął młodzież szkolną. W. Błażejewski, Historia…, s. 22. Od roku 1912 wprowadziło pracę skautową w całym zaborze pruskim Towarzystwo Tomasza Zana, tajna organizacja samokształceniowa skupiająca młodzież szkół średnich.
 9 J. Gaj, op. cit., s. 34.
10 Kurs w Brzuchowicach odbył się jeszcze bez udziału „Sokoła”. Władze „Sokoła” nie od razu zgodziły się na
ujawnienie pracy skautowej w „Sokole”, obawiając się przewagi niepodległościowej młodzieży „zarzewiackiej”. Dopiero zbieg różnych okoliczności, wśród których nie bez znaczenia było gorące propagowanie idei skautingu przez A. Małkowskiego – członka zarazem „Sokoła” i „Zarzewia” – sprawił, że Naczelnik „Sokoła” dr Kazimierz Wyrzykowski zgodził się najpierw na przeprowadzenie dyskusji o skautingu angielskim wśród grona nauczycielskiego „Sokoła Macierzy”, a wkrótce potem na oficjalny kurs dla instruktorów skautingu. Pierwszy wykład na tym kursie wygłosił Małkowski 20.03.1911 r. H. Bagiński, op. cit., s. 412.
11 Pierwszy numer „Zarzewia” ukazał się w grudniu 1909 roku.
12 E. Kwiatkowski, Prehistoria ruchu zarzewiackiego [w:] „Zarzewie”, 1909–1920. Wspomnienia i materiały, op. cit., s. 98.
13 W pierwszym numerze „Zarzewia” pisano: chcemy w imię najwyższej idei, Niepodległości, wśród młodzieży pracować, by wyrobić w niej tyle duchowych i fizycznych sił, aby ich na codzienny obywatelski trud i na walkę orężną starczyło, by wychować zastęp podchorążych, którzy sztandaru swego nie odstąpią, aż go na wolnej zatkną ziemi. H. Bagiński, op. cit., s. 383.
14 Tamże, s. 394
15 Utworzona w jesieni 1909 roku przez akademika lwowskiego Ludwika Skoczylasa, jednego z założycieli Polskiego Związku Wojskowego.
16 H. Bagiński, op. cit., s. 412. Faktyczne ujawnienie pracy skautowskiej nastąpiło jednakże 21 maja 1911 r., kiedy to utworzono Naczelną Komendę Skautową przy „Sokole-Macierzy”. Dla polityki „Sokoła” było charakterystyczne, że do Naczelnej Komendy Skautowej wybrano tylko tych „zarzewiaków” i członków „Armii Polskiej”, którzy należeli jednocześnie do Towarzystwa „Eleusis” (Andrzej Małkowski, Jerzy Grodyński, Olga Drahonowska). Pominięci zostali organizatorzy tajnego skautingu w Oddziałach Ćwiczebnych (Bagiński, M. Neugebauer i inni). „Zarzewie”, op. cit., s. 414, przyp. red.
17 W. Błażejewski, „Historia…”, s. 9.