Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

Andrzej Kobak, HENRYK SCHMITT


Henryk Schmitt – lwowski historyk

 

Wydaje się, że postać Henryka Schmitta, publicysty, działacza politycznego, spiskowca i historyka, pozostaje nadal na obrzeżach społecznej świadomości, w przeciwieństwie do współczesnych mu uczonych krakowskich – Waleriana Kalinki czy Józefa Szujskiego, których prace są wznawiane także obecnie i którzy wyraźnie zapisali się nie tylko na kartach rodzimej historiografii.

 

Taki stan rzeczy może dziwić, szczególnie gdy pozna się biografię Henryka Schmitta, której duchowy, intelektualny profil kształtowany był przez niezwykle żywą w ówczesnej Galicji tradycję insurekcyjną, pamięć powstania listopadowego, literaturę romantyczną, która istotnie determinowała nie tylko poglądy historyczne Schmitta – proponowaną przez niego wykładnię ojczystych dziejów – ale i postawę polityczną, znajdującą potwierdzenie w aktywności konspiracyjnej.

Przyszły autor Dziejów panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego urodził się 5 lipca 1817 roku we Lwowie. Ojciec – Paweł Schmitt pochodził z rodziny drobnomieszczańskiej wywodzącej się z Wirtembergii, matka – Katarzyna Orzechowska była Polką. Pomimo mieszanego etnicznie pochodzenia Henryk wychowywany był w polskiej, patriotycznej atmosferze pielęgnowanej w rodzinie matki. W roku 1836 ukończył gimnazjum, a następnie rozpoczął studia filozoficzne, które jednak już po dwóch latach przerwał z powodu coraz większego zaangażowania w działalność spiskową.

Był bowiem członkiem Stowarzyszenia Ludu Polskiego, a od roku 1837 organizacji Wolnych Haliczan, stawiającej sobie za cel scalenie ziem polskich i wprowadzenie republikańskiej formy rządów. Z kolei w roku 1839 wstąpił Schmitt do podporządkowanego Młodej Sarmacji ugrupowania Synowie Ojczyzny. Trzeba jednak podkreślić, że prowadzone przez Henryka Schmitta działania agitacyjno-werbunkowe nie przynosiły oczekiwanych rezultatów. Ludność chłopska nie była zainteresowana perspektywą zrywu wyzwoleńczego, przede wszystkim z powodu braku świadomości narodowej i niskiego poziomu edukacji.

W roku 1841 Schmitt został aresztowany. Po ciężkim śledztwie skazany został na karę śmierci, jednakże wraz z ogłoszeniem wyroku nadeszło cesarskie ułaskawienie. Na wolność wyszedł w 1845 roku. Niemal natychmiast włączył się aktywnie w organizowanie mającego wybuchnąć w Galicji powstania. Wziął udział w zakończonej ostatecznie porażką wyprawie na Narajów. Oddział został rozproszony, a sam Schmitt po kilku miesiącach ukrywania się został schwytany i osądzony. W roku 1847 na Górze Straceń we Lwowie powieszony został główny oskarżony – Teofil Wiśniowski. Schmittowi karę śmierci zamieniono na dwudziestoletni pobyt w ciężkim więzieniu w Spielbergu na Morawach. Jednakże już w marcu następnego roku wybuchła w Wiedniu rewolucja, a wraz z nią ogłoszono amnestię dla więźniów politycznych. Henryk Schmitt powrócił do rodzinnego miasta w nimbie bohatera narodowego. Wydarzenia te wpłynęły także na osobiste życie naszego bohatera – w roku 1849 poślubił Leokadię Mitraszewską, a dwa lata później urodził się im jedyny syn – Mieczysław.

W omawianym okresie zaczęły się także krystalizować zainteresowania historyczne Henryka Schmitta. Jeszcze podczas pobytu w więzieniu zapoznał się z opracowaniami Godfryda Lengnicha o prawie publicznym Królestwa Polskiego i Dziejami Królestwa Polskiego… Jerzego Samuela Bandtkiego. Największy wpływ pozostawiła na nim lektura Dziejów Polski potocznym sposobem opowiedzianych Joachima Lelewela. W tym czasie pełnił Schmitt obowiązki nauczyciela domowego poza Lwowem, uczył historii i języka polskiego. Pewnej zmianie uległy również jego zapatrywania polityczne. O ile nie wyrzekł się poglądów demokratycznych, wolnościowych, o tyle zalecał większą ostrożność w ich realizowaniu. Konieczne było jego zdaniem podjęcie działalności oświatowej, rozbudzającej i uczącej odpowiedzialności za naród i przyszłość ojczyzny.

 Henryk Schmitt

Pierwszym ogłoszonym w roku 1848 opracowaniem publicystyczno-historycznym Henryka Schmitta było Krytyczne rozebranie dziełka Fr. Wiśniowskiego pod napisem „Manifest w sprawie ojczyzny” (przeciw zniesieniu pańszczyzny skierowanego). Już w tej pracy wyraźnie pobrzmiewają echa wpływu myśli lelewelowskiej – krytyka arystokracji, pochwała demokratycznej formy rządów, idea społecznej równości. Od roku 1850 rozpoczął Schmitt pracę bibliotekarza-kustosza bogatych zbiorów rękopiśmiennych, książek, rycin i monet należących do rodziny Pawlikowskich. Ponadto zajmował się porządkowaniem księgozbioru hrabiego Wiktora Baworowskiego. Zajęcia te umożliwiły mu korzystanie z zasobów lwowskiego Ossolineum, gdzie nawiązał także ważne pod względem intelektualnym kontakty z Karolem Szajnochą, Aleksandrem Batowskim i współtwórcą „Dziennika Literackiego” Janem Dobrzańskim. Z periodykiem tym Henryk Schmitt związał się na kilka lat jako jeden z redaktorów i autor wielu artykułów o tematyce historycznej i pedagogicznej.

Historia, jak ją rozumiał i definiował nasz bohater, miała pełnić ważną funkcję oświatową, przyczyniać się i umacniać więzi społeczne, świadomość narodową, propagować określony system wartości. Miała zatem mieć istotny wymiar aksjologiczny, winna być obszarem, do którego można było odnieść problematykę czasów współczesnych i w którym można było odnaleźć remedium na ich wyzwania.

Henryk Schmitt interesował się zjawiskami masowymi, nie zajmował się natomiast manifestowanymi w dziejach ekspresjami sił indywidualnych. Historia miała być nobilitowana jako dziedzina naukowa, badająca ogólne prawa rozwoju ludzkości i narodów. W roku 1855 ukazały się we Lwowie dwa tomy pierwszej syntezy autorstwa Schmitta – Rys dziejów narodu polskiego od najdawniejszych czasów znanych do roku 1763. Praca ta pod względem merytorycznym i stylistycznym pozostawiała wiele do życzenia. Nad całością zaciążyła szczera niewątpliwie fascynacja koncepcjami Joachima Lelewela, niestety kosztem warsztatu metodologicznego i oryginalności refleksji historycznej.

W wyniku krytyki autor przerwał pracę nad trzecim tomem, który ukazał się dopiero w roku 1857. Wówczas opublikował także dwa tomy materiałów o dziejach bezkrólewia po śmierci Augusta III i pierwszych latach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jednocześnie nawiązał współpracę z „Gazetą Warszawską”, w której w latach 1858–1860 ogłaszał Korespondencje ze Lwowa, gdzie omawiał prace historyków galicyjskich, a także publikował własne rozważania historyczne.

Bliskie historiografii lelewelowskiej były także trzy kolejne publikacje Henryka Schmitta, Rokosz Zebrzydowskiego z roku 1858, Jędrzej Zamoyski i jego projekt do Księgi Ustaw z roku 1859 i Pogląd na żywot i pisma ks. Hugona Kołłątaja z 1860 roku. Natomiast jeszcze w roku 1859 ukazała się pionierska na gruncie refleksji nad dziejami polskiego dziejopisarstwa rozprawa Pogląd na rozwój ducha i kierunek dziejopisarstwa polskiego w wieku XIX. Warto podkreślić, że jako pierwszy zastosował Schmitt pojęcie „szkoły historycznej”, wyróżniając chociażby szkołę Adama Naruszewicza. Szczególną sympatią darzył tych spośród historyków, którzy kontynuowali historiograficzny projekt Joachima Lelewela, za którego ucznia sam Schmitt się uważał. Niechętny pozostawał wobec propozycji środowisk konserwatywnych i zachowawczych, szczególnie uczonych krakowskich.

W latach sześćdziesiątych XIX wieku ukazały się kolejne ważne prace Henryka Schmitta. W roku 1862 ogłosił Narodowość polską, jej podstawy, rozwój dziejowy, przeobrażenia i zboczenia oraz stosunek do chwili obecnej. W roku następnym ukazały się Dzieje narodu polskiego od najdawniejszych do najnowszych czasów potocznie opowiedziane. W latach 1866–1867 opublikował trzytomowe Dzieje Polski XVIII i XIX wieku osnowane przeważnie na nie wydanych dotąd źródłach, a w roku 1869 ogłosił w formie podręcznika przeznaczonego dla uczniów szkół galicyjskich Dzieje Polski od jej początków aż do dni naszych. Jednakże opus magnum Henryka Schmitta były opublikowane w latach 1868–1880 Dzieje panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Trzeba podkreślić, że na gruncie rodzimej historiografii uchodzi Schmitt za najwierniejszego spośród duchowych spadko­bierców Joachima Lelewela. O wrażeniu, jakie na lwowskim historyku wywarły pisma autora Uwag nad dziejami Polski i ludu jej, już pisałem. Tym, co w pierwszej kolejności łączyło Henryka Schmitta z jego mistrzem, była pełna akceptacja republikańskiej wykładni dziejów Polski. Schmitt pozostawał wierny tej orientacji historiograficznej nawet po klęsce powstania styczniowego, w okresie szczególnie nieprzychylnym tendencjom demokratycznym i romantycznym zarazem.

 

Zdaniem naszego bohatera podstawowym obowiązkiem historyka było odnajdywanie w toku dziejów elementów, które stanowiły o wyjątkowości i odrębności narodu, wskazanie tych czynników, które poświadczały o jego indywidualności. Postulat ten dotyczył przede wszystkim narodu polskiego jako tego, którego rozwój i pewne typowe dla niego cechy dowodziły odmienności od wzorców zachodnich, a tym samym niezależności i autonomiczności w realizowaniu procesu dziejowego.

Trzeba jednak zasygnalizować, że wraz z powiększanym i doskonalonym warsztatowo dorobkiem nie szło formalne uznanie dla naukowego trudu i patriotycznych przekonań Henryka Schmitta. Pozostawał nadal osobą politycznie podejrzaną. Z tego powodu odmówiono mu profesury w Szkole Głównej w Warszawie w roku 1862, a kilka lat później stanowiska na Uniwersytecie Jagiellońskim. W roku 1868 ogłosił Dzieje porozbiorowe Polski. W tym okresie współtworzył Towarzystwo Naukowo-Literackie, w którego ramach organizowano odczyty w Krakowie, Lwowie i na prowincji, oraz Towarzystwo Narodowo-Demokratyczne, krytykowane za programowy republikanizm przez historyków krakowskich – Józefa Szujskiego i Waleriana Kalinkę.

Jedyną rekompensatą, jak się wydaje – wyłącznie w wymiarze osobistej satysfakcji, było poważanie, jakim Henryk Schmitt cieszył się wśród społeczności wszystkich trzech zaborów, szczególnie w środowiskach młodzieży. Uznanie, jakie okazywano autorowi Dziejów Polski…, było wynikiem jego bezkompromisowej postawy i politycznych przekonań, krytyki wszelkiej ugody, serwilizmu, rezygnacji z dążeń niepodległościowych.

W roku 1868 obok księcia Adama Sapiehy, Kornela Ujejskiego i Mieczysława Pawlikowskiego zaangażował się Schmitt w działalność Stowarzyszenia Przyjaciół Oświaty Ludowej, a w kolejnym roku został powołany do Rady Szkolnej Krajowej.

Henryk Schmitt zmarł 16 października 1883 roku we Lwowie. Jego pogrzeb stał się wielką manifestacją, w której udział wzięło tysiące mieszkańców jego rodzinnego miasta.

 

 

 

Bibliografia

Górczyński W., Henryk Schmitt (1817–1883), w: Złota księga historiografii lwowskiej XIX i XX wieku, pod red. J. Maternickiego, Rzeszów 2007.

Maternicki J., Historia i życie narodu. Poglądy i postawy historyków polskich XIX i XX w., Rzeszów 2009.

Wierzbicki A., Historiografia polska doby romantyzmu, Wrocław 1999.



Maternicki J., Historia i życie narodu. Poglądy i postawy historyków polskich XIX i XX w., Rzeszów 2009.
Wierzbicki A., Historiografia polska doby romantyzmu, Wrocław 1999.