Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Stanisław Bołdok, LWOWSKIE ŚRODOWISKO PLASTYCZNE OD POCZATKU XIX w.

Z Warszawy otrzymaliśmy sygnał o powstaniu bardzo ciekawej pracy – patrz tytuł – autorstwa historyka sztuki p. Sławomira Bołdoka, który stosowne informacje zebrał, skomentował i zredagował. Opracowanie jest, jak się dowiadujemy, dość obszerne, bo obejmuje około 450 stron (tylko jakiego formatu? – to nie obojętne), a jego treść merytoryczna zamyka się w 12 rozdziałach, stanowiących – jak czytamy w nagłówku – indeks malarzy, rzeźbiarzy, grafików, związków i grup artystycznych (przede wszystkim polskich), Państwowej Szkoły Przemysłowej i Państwowego Instytutu Sztuk Plastycznych, a także handlu dziełami sztuki we Lwowie, w czasie podanym w tytule.

Z materiałów S. Bołdoka mamy na razie nadesłane nam Wprowadzenie, które wraz ze spisem rzeczy chcielibyśmy poniżej przedstawić.

Pan Bołdok, jak nam napisał, jest w trakcie starań o książkowe wydanie wspomnianego indeksu, tym niemniej, być może, udostępni nam do publikacji któryś z wybranych rozdziałów. W tej chwili najbardziej odpowiadałby nam rozdział pt. Lwów artystyczny. Oczywiście najpierw musimy się z tym materiałem zapoznać.


SPIS RZECZY

 

Wprowadzenie

 

  • Lwów – historia i społeczeństwo

  • Lwów artystyczny:

–    kolekcjonerzy lwowscy

–    malarstwo lwowskie

–    grafika lwowska

–    rzeźba lwowska

–    sztuka użytkowa we Lwowie

–    architektura lwowska

 

  • Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych we

 

      Lwowie (i inny ruch wystawienniczy)

 

  • publiczne szkolnictwo artystyczne we Lwowie

  • historia przemian w nazewnictwie i statusie szkół:

–    Miejskiej Szkoły Rysunków i Modelo­wania

–    Powszechnej Przemysłowej Szkoły Rysunków i Modelowania

–    ck Szkoły dla Przemysłu Artystycznego

–    ck Państwowej Szkoły Przemysłowej

–    Wydziału Przemysłu Artystycznego (Wydz. Sztuk Zdobniczych) Państwowej Szkoły Przemysłowej

–    Państwowej Szkoły Technicznej z Wydziałem Przemysłu Artystycznego, a następnie z:

–    Państwowym Instytutem Sztuk Plastycznych

  • prywatne szkoły artystyczne we Lwowie
  •  Wolna Akademia Sztuk Pięknych (WASP)
  •  szkoły sztuki stosowanej
  • Związki i grupy artystyczne we Lwowie
  •  alfabetyczny indeks artystów lwowskich
  •  handel sztuką i placówki handlu we Lwowie

–    fałszerstwa

–    hale aukcyjne – licytacje

–    handel sztuką w okresie II wojny światowej we Lwowie

–    placówki handlu sztuką we Lwowie w XIX i XX wieku

i inne, mniej istotne, które tu pomijamy.


 Powyższy spis rozdziałów daje nam próbkę ciekawej problematyki, jaka istniała we Lwowie w dziedzinie twórczości artystycznej, szkolnictwa artystycznego i handlu dziełami sztuki, i w jakimś sensie dopełnia obraz kultury i życia społecznego w naszym Mieście przed katastrofą II wojny światowej.

 

 

Stanisław Bołdok

WPROWADZENIE (skrót)

 

Artyści lwowscy, w zaistniałej po 1945 roku sytuacji geopolitycznej, zasłużyli sobie na to, aby ich nazwiska wyodrębnić, choćby po to, by nie rozmyły się one w stale powiększającej się liczbie nowych polskich malarzy, rzeźbiarzy i grafików. Im bowiem dalej w wiek XXI, tym bardziej zaciera się w pamięci żyjących historia kultury i sztuki, którą tworzyli lwowiacy. Wydarzenia minione, które doprowadziły do tego, że Lwów znalazł się poza obecnymi granicami kraju, pozostawmy osądowi kolejnych pokoleń, które z większym dystansem będą patrzyły na te sprawy, ale nie wolno ani nam, ani następcom zapominać o przeszłości Lwowa, o jego dokonaniach naukowych i gospodarczych oraz o wartościach literackich, muzycznych, teatralnych, architektonicznych i plastycznych, które tam zaistniały.

Dr Bronisław Czarnik – w wydanej własnym sumptem we Lwowie w 1906 r. broszurze pt. A cóż dla Lwowa? Kilka uwag na czasie – pisał i pytał (na s. 8): ... czy Lwów jako z trzech największych naszych ognisk cywilizacyjnych nie powinien zapoznawać nas z... sztuką polską ? Sztuka ta z lat ostatnich... jest tak bardzo bogata, że aby dać z niej jakie takie wyobrażenie, trzeba by, tworząc galerię czy galerie, postępować z prawdziwą znajomością rzeczy. Należałoby przedstawić w nich każdego wybitnego malarza czy rzeźbiarza w kilku obrazach lub rzeźbach charakteryzujących dobrze… jego talent. Można by pomyśleć o tym, aby któryś ze zbiorów naszych dał nam obraz historycznego rozwoju sztuki lwowskiej, dążył do możliwego zgromadzenia obrazów i rzeźb artystów, którzy czy to na stale, czy to przez jakiś czas przebywali i pracowali we Lwowie.

Nawiązując do powyższych słów, Studium o środowisku plastycznym we Lwowie  jest prezentacją przede wszystkim malarzy, grafików i rzeźbiarzy, którzy tę sztukę two­rzyli, oraz marszandów, którzy nią handlowali, przede wszystkim w wiekach XIX i XX. By usytuować w czasie i w miejscu wymienione postacie, omówiono pokrótce historię miasta, środowiska artystyczno-kulturalnego oraz dzieje tamtejszych galerii obrazów i rzeźb. Zakres czasowy Studium zamyka się w latach od przełomu XVIII/XIX wieku do 22 września 1939 r., a w pewnym stopniu do 1944 roku. Jurij Biriulow, ukraiński historyk sztuki pracujący we Lwowie, uważa co prawda, że dopiero 27 lipca 1944 r., dzień końca okupacji hitlerowskiej, jest kresem rozwoju rzeźby lwowskiej w l połowie XX wieku, ale moim zdaniem, prawdziwą cezurą dla życia polskiego we Lwowie było zajęcie miasta przez wojska sowietów 22 września 1939 r. Ich wejście odmieniło gruntownie bytowanie miejscowych i uciekinierów z zachodniej i centralnej Polski, którzy tam się schronili. Okupacja niemiecka też nie była sielanką, stąd okresu między 1939 a 1944 rokiem nie można uznać za normalny, taki, jaki istniał przedtem.

Innym powodem zakreślenia ram Studium do XIX i XX wieku jest fakt, iż tylko z tego okresu pojawiają się na naszym rynku sztuki dzieła lwowskich plastyków, o których obecni marszandzi i ich klienci do niedawna mieli słabe rozeznanie.

Główną częścią Studium jest Indeks artystów plastyków, w tym architektów, którzy rysowali, malowali i wystawiali, oraz marszandów lwowskich.

W Indeksie w pierwszym rzędzie wymieniono malarzy, ale uwzględniono również działalność grafików artystycznych i użytkowych i osoby uprawiające rozmaite odmiany sztuki użytkowej, a także rzeźbiarzy i kamieniarzy, pod którym to określeniem kryją się głównie rzemieślnicy – producenci i wykonawcy nagrobków oraz architektonicznych elementów dekoracyjnych. Część z nich miała wykształcenie akademickie. Ogółem było tych rzeźbiarzy, snycerzy, sztukatorów i wykuwaczy w kamieniu tak wielu, iż uznałem, że zamieścić mogę tylko nazwiska znaczniejszych. O tyle czuję się rozgrzeszony, że w 2007 r. ukazała się szczegółowa publikacja Jurija Biriulowa, która rzeźbę we Lwowie omawia dokładniej.

W Indeksie obok polskich twórców zasygnalizowana jest również obecność artystów austriackich, niemieckich, czeskich i innych, którzy od przełomu XVIII i XIX w. po połowę XX w. uczestniczyli w życiu artystycznym miasta. Uwzględniono także plastyków ukraińskich, którzy ściślej związani byli ze środowiskiem polskim oraz artystów polskich żydowskiego pochodzenia. Dla oddania barwności tamtejszego grona artystycznego są umieszczone w Indeksie sylwetki niektórych osób uprawiających po amatorsku sztuki piękne, na tyle jednak profesjonalnie, że zostały odnotowane w Słowniku Artystów Polskich.

Indeks w zasadzie obejmuje twórców, którzy mieszkali we Lwowie i w swym dorosłym, zawodowym życiu uprawiali tam sztukę przez czas jakiś. Wyjątkowo zamieszczeni są plastycy, którzy nie mieszkali we Lwowie, ale bardzo silnie związani byli z tamtejszym środowiskiem w sensie organizacyjnym i uczestniczyli w wystawach w tym mieście.

Indeks uwzględnia niektórych znanych artystów ze Lwowa przebywających stale za granicą [wzmianki lub noty], będących w ścisłym kontakcie z rodzinami i z tamtejszym środowiskiem artystycznym.

Indeks nie odnotowuje osób, które rozpoczęły studia plastyczne we Lwowie tuż przed lub w czasie II wojny światowej, a których dorosła zawodowa działalność, a nawet sukcesy artystyczne przebiegały już w granicach Polski po 1945 r. i w zupełnie innych środowiskach.

Odrębną częścią jest wykaz nazwisk antykwariuszy, marszandów lub nazw firm handlujących sztuką we Lwowie, które działały mniej więcej od połowy XIX w. aż po wrzesień 1939 r., a nawet do 1944 roku.

Na ile się orientuję, jest to pierwsza próba uchwycenia i odnotowania tego specjalistycznego handlu we Lwowie. Przy opracowywaniu tej części oparłem się głównie na materiałach drukowanych dostępnych w krajowych bibliotekach i w internecie. Stąd mogą tam się znaleźć jakieś niedokładności lub pomyłki.

W Studium znalazł się także rozdział dotyczący Państwowej Szkoły Przemysłowej we Lwowie. Była to jedyna w mieście – najpierw na poziomie zawodowym, a potem średnim – szkoła z działami artystycznymi. Jej skomplikowane nazewnictwo oraz historia sprawia, że konieczne stało się omówienie roli PSPL w środowisku lwowskim oraz jej kontynuatora, czyli Państwowego Instytutu Sztuk Plastycznych.

Studium powstało w oparciu o materiały dostępne w Polsce, nie pretenduje zatem do pełnego wyczerpania tematu. Nie miałem możliwości badania we Lwowie materiałów archiwalnych, magazynów muzealnych czy bibliotecznych, tak jak np. Jurij Biriulow tam pracujący. Kiedy się zabierałem do tego tematu, w połowie lat 1980., nie było łatwo wyjechać do Lwowa, a na poruszanie publiczne spraw lwowskich nie patrzono przychylnie. Wtedy to dla antykwariuszy zatrudnionych w PP „DESA” przygotowałem Wykaz artystów plastyków środowiska lwowskiego w latach 1900–1939, który został wydany jako druk wewnętrzny Desy, w ilości 60 egzemplarzy w 1990 roku.

Kolejnym impulsem do zajęcia się lwowskimi artystami było dostrzeżenie. że informacje o tej historycznie już zamkniętej grupie osób są rozproszone. Daleko jeszcze do ukończenia i wydania całego Słownika Artystów Polskich. Są co prawda opracowania dotyczące poszczególnych postaci, takich np. jak Kazimierza Sichulskiego, Luny Drexler, Anny Harland-Zajączkowskiej, Margit i Romana Sielskich, Leopolda Lewickiego i innych. Jest omówiona szczegółowiej działalność np. Zrzeszenia „artes”, a pobieżniej licznego środowiska lwowskich artystów żydowskich czy Związku Artystów Polskich we Lwowie. Została dokonana próba uchwycenia twórczości grafików lwowskich w postaci katalogu Ireny Rylskiej z MN we Wrocławiu czy omówienia ich działalności w książkach Marii Grońskiej i Ireny Jakimowicz. Wyszedł katalog zbiorów MN we Wrocławiu Sztuka polska XX w. w 2000 r. Jest w internecie prezentowany wykaz członków [48 osób] Lwowskiego Związku Zawodowego Artystów Plastyków, który niestety nie podaje pełnej listy członków.

Według Głosu Plastyków z 1938 r., Związek liczył 78 osób, obejmując tym samym w ramach organizacji prawie wszystkich artystów pracujących twórczo we Lwowie.

Są wreszcie publikacje Dmitrija Szelesta o Miejskiej Galerii Malarstwa i Jurija Biriulowa o lwowskiej secesji i o środowisku rzeźbiarskim. Także wiele interesujących informacji przynoszą: wydana przez Muzeum Regionalne w Stalowej Woli publikacja Anny Bancekowej pt. Szlakiem architektury art deco Lwów (Stalowa Wola 2008) oraz opublikowany w 2009 r. znakomity album Anny Agnieszki Szablowskiej i Marianny Seńkiw Plakat polski ze zbiorów Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we Lwowie.

Nie znalazłem jednak ani wśród krajowych opracowań naukowych, ani wśród rozlicznych wspomnień rodowitych lwowiaków, publikujących swoje dzieje drukiem lub w internecie, próby policzenia i zestawienia, ilu to naprawdę, od końca XVIII w., w XIX i w XX stuleciu, żyło i działało we Lwowie ludzi, którzy tworzyli sztukę, uczyli jej w szkołach lub na prywatnych kursach, którzy tą sztuką handlowali. Tę lukę próbuje zapełnić niniejsze Studium. Wiadomo, jak to w życiu, że liczba takich osób bywa płynna, ale zawsze istniał pewien stabilny trzon kreujący to środowisko.

[…]

Autor dokładał starań, by rzetelnie zestawić fakty, zebrać nazwy i nazwiska i ma nadzieję, że uniknął poważniejszych pomyłek, opuszczeń lub przeinaczeń, choć nie ukrywa, że na wiele spraw patrzył z dzisiejszego punktu widzenia. Wszystkie wytłuszczenia w tekście, wszystkie nazwy lub określenia w nawiasach kwadratowych oraz interpretacja zdarzeń, poza cytatami, pochodzą od autora.

Autor Studium swymi korzeniami nie jest ze Lwowem związany, a jedynie ciekawość historyka sztuki skłoniła go do podjęcia próby policzenia artystów plastyków od końca XVIII w. i antykwariuszy oraz zaprezentowania, w tym samym okresie, obrazu tego środowiska.

 

 

*    Dr Bronisław Czarnik (1857–1918), kustosz w Ossolineum, zamieszkały przy ul. Łyczakowskiej 48.