Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Ks. Józef Wołczański, JUBILEUSZ 650-LECIA ARCHIKATEDRY ORMIAŃSKIEJ WE LWOWIE

Obecność Ormian w Rzeczypospolitej datuje się od ok. połowy XIV wieku, ich liczniejsze grupy osiadły na Podolu i w Małopolsce Wschodniej. Większość z nich zajmowała się handlem ze Wschodem, uczestnicząc nadto w poselstwach polskich władców do Azji Mniejszej. Z upływem wieków Ormianie w Polsce ulegli asymilacji narodowej, utożsamiając się z nową ojczyzną, choć zachowali własną kulturę i język, zwłaszcza w obrzędach religijnych. Zajmowali też znaczące stanowiska w administracji rządowej i terytorialnej, wojsku, nauce i kulturze. Do roku 1945 rolę ormiańskiego centralnego ośrodka życia społeczno-kulturalnego i religijnego pełnił Lwów. Powstało tam kilka kościołów ormiańskich, między innymi Krzyża Świętego, św. Anny i św. Jakuba z Nissibis, funkcjonujących do wieku XIX.

 

Wraz z utrwaleniem się obecności Ormian w Polsce południowo-wschodniej w 1363 roku we Lwowie wzniesiono z ciosów kamiennych na planie krzyża równoramiennego w typie bazyliki świątynię Bogurodzicy, nawiązującą stylem do architektury Bliskiego Wschodu. Od roku 1356 świątynia posiadała status katedry lwowskiej diecezji ormiańskiej erygowanej przez katolikosa Sis.

Dopiero w roku 1630, wskutek zawarcia unii z Rzymem przez bpa Mikołaja Torosowicza, lokalny kościół zaczął funkcjonować w ramach archidiecezji ormiańskokatolickiej, a świątynia zyskała godność archikatedry.

W ciągu wieków wielokrotnie modernizowano zarówno wnętrze, jak i otoczenie zewnętrzne kościoła. Gruntownej rekonstrukcji, przebudowy i renowacji podjął się ostatni lwowski arcybiskup ormiańskokatolicki Józef Teodorowicz (1901–1938), angażując do prac między innymi polskich malarzy Jana Henryka Rosena i Józefa Mehoffera.

Sakralny charakter archikatedra utraciła po II wojnie światowej, kiedy to władze sowieckie zlikwidowały ormiańskie struktury kościelne w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej, a świątynię w roku 1946 przeznaczyły na magazyn sztuki. Tę funkcję obiekt pełnił do roku 2000. Odnowienie diecezji Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego nastąpio w roku 1997, a w latach 2000–2003 doszło do przekazania świątyni właśnie tym nowym użytkownikom.

Przypadająca w bieżącym roku 650. rocznica powstania ormiańskiej archikatedry we Lwowie stała się wyjątkową okazją dla Ormian zamieszkałych dziś we Lwowie, ale nade wszystko ekspatriowanych po II wojnie do Polski, do zorganizowania uroczystego jubileuszu. Ukonstytuowało się zatem gremium instytucji patronackich, w którego skład weszli przedstawiciele Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego na Ukrainie, Konsulatu Rzeczypospolitej Polskiej we Lwowie oraz Społecznego Komitetu Organizacyjnego Jubileuszu 650-lecia Lwowskiej Katedry Ormiańskiej w Gliwicach.

Na uroczystości lwowskie, które miały miejsce w dniach 13–15 września 2013 r., złożyły się między innymi: wernisaż malarstwa polskich Ormian Antoniego i Kajetana Stefanowiczów w Lwowskiej Galerii Obrazów, otwarcie Ormiańskiego Centrum Kultury i szkółki dla dzieci we Lwowie, święto ulicy Ormiańskiej połączone z licznymi atrakcjami, akt poświęcenia odrestaurowanej na koszt polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego kaplicy Golgoty na dziedzińcu katedry ormiańskiej we Lwowie, celebra nabożeństwa w obrządku Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego w tejże katedrze oraz msza św. w obrządku ormiańskokatolickim w łacińskiej Bazylice Metropolitalnej, jak też kilka okazjonalnych koncertów muzycznych. Do Lwowa udała się znaczna grupa Ormian z wielu regionów Polski, którym przewodniczył birytualista ks. Rafał Krawczyk.

Wyróżniającą się inicjatywą w tej panoramie była bez wątpienia konferencja historyczna poświęcona dziejom lwowskiej archikatedry i Kościoła ormiańskiego do roku 1945, historii osadnictwa oraz oddziaływania na przestrzeni stuleci nacji ormiańskiej na południowo-wschodnie Kresy Rzeczypospolitej. Spotkanie odbyło się 14 września 2013 r. w gmachu byłego Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, dziś noszącego nazwę Biblioteki Akademii Nauk Ukrainy im. Stefanyka.

Rzut katedry sprzed przebudowyWśród prelegentów znalazła się zaledwie jedna miejscowa Ukrainka, a całkowicie zabrakło przedstawicieli Ormian zza obecnej wschodniej granicy. I tak dr hab. Krzysztof Stopka, profesor UJ, przedstawił temat Ormianie we Lwowie, ks. dr hab. Józef Wołczański, prof. UPJPII, wygłosił odczyt Kościół ormiański w Polsce, dr hab. Edward Różycki, prof. UŚ, zaprezentował wykład Książki polskie, ruskie, ormiańskie ze Lwowa, prof. dr hab. Andrzej Pisowicz z UJ omówił zagadnienie Język czy języki Ormian lwowskich, dr Joanna Wolańska (Kraków) zajęła się architekturą i sztuką katedry ormiańskiej we Lwowie, dr hab. Andrzej Zięba (UJ) zreferował zagadnienie patriotyzmu polskich Ormian, Bogdan Kasprowicz (Gliwice) zapoznał słuchaczy z zagadnieniem Ignacy Łukasiewicz – Ormianie, Lwów, nafta, a Irina Hajuk (Lwowskie Muzeum Historii Religii) zajęła się kwestią Zagadki ormiańskiej katedry.

Konferencja zgromadziła kilkudziesięciu słuchaczy międzynarodowej proweniencji (Polska, Ukraina, Białoruś, Armenia). Ograniczone ramy czasowe nie pozwoliły na dyskusję bądź pytania pod adresem prelegentów, choć dały okazję do panoramicznego zapoznania się z najbardziej newralgicznymi kwestiami z dziejów polskich Ormian. Teksty referatów ukażą się niebawem drukiem w biuletynie pokonferencyjnym. Trudną do pokonania przeszkodą okazał się całkowity brak radiofonizacji sali wykładowej, który utrudniał recepcję referatów.

Przykrym incydentem była odmowa ze strony Apostolskiego Kościoła Ormiańskiego, użytkującego od roku 2003 lwowską katedrę, udostępnienia jej na celebrację mszy świętej o obrządku ormiańskokatolickim. Warto przypomnieć, że w latach 1630–1945 świątynia pełniła funkcję archikatedry katolickiej archidiecezji ormiańskiej we Lwowie. Pikanterii dodaje fakt, iż petentami byli katoliccy Ormianie przybyli na uroczystości z Polski, z którymi ich lwowscy rodacy, choć innej religijnej obediencji, utrzymują na ogół przyjacielskie kontakty; nadto wszelkie prace renowacyjne w obrębie katedry finansuje polskie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Mimo tych atutów różnice religijne okazały się nie do przezwyciężenia dla strony lwowskiej, wskutek czego katoliccy Ormianie zmuszeni byli szukać „azylu” w obrębie bazyliki metropolitalnej obrządku łacińskiego, o czym już wcześniej wspomniałem.

Okazuje się, że mimo deklarowanej woli współpracy polskich Ormian z ich pobratymcami ze Wschodu zabrakło aspektu ekumenicznego, tak dziś w Kościele zachodnim podkreślanego. Wypada zatem czekać i w tej dziedzinie na pozytywne zmiany, jak widać o wiele łatwiejsze do wprowadzenia na gruncie kultury niż religii.