Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

B.T. Lesiecki, Z DAWNEGO LWOWA

Fascynujące są dzieje przetrwania i odradzania się kultury polskiej w niewoli, mimo jej usilnego poniewierania i tępienia przez zaborców. Objawiło się to zwłaszcza w drugiej połowie XIX stulecia na ziemiach Małopolski. Przodowały w tym dwie stolice: Kraków i Lwów, każda na swój odrębny sposób, uwarunkowany historią i tradycją.

Narodziny nowych ruchów kulturalnych, społecznych i politycznych we Lwowie, takich jak dla przykładu Ossolineum, odrodzony Uniwersytet w duchu i z językiem polskim, powołana do życia Politechnika, upowszechnione szkolnictwo, nowe formy gospodarcze, ruchy polityczne i wychowawcze, stały się fundamentami dla odradzania się i rozbudowy kultury narodowej.

Na tych to fundamentach rosły dalej nowe placówki kulturalne i naukowe. Udostępnione zostały liczne prywatne zbiory sztuki i pamiątek, powstały muzea i biblioteki. Dzięki nim wzmagał się zasób sił narodowych, które nie tylko na miejscu – we Lwowie – ale powszechnie promieniując swymi wartościami, parły do odzyskania niepodległości. Zasoby te formowały liczne szeregi walczących o wolność, a po odzyskaniu niepodległości ludzi rządzących krajem, rozwijających naukę i inne dziedziny życia narodowego.

Rok 1914 zmienił losy narodów, zaczęła się odradzać Polska. W roku 1915 wojska rosyjskie odparto od Lwowa. Lwów nie dał się obrabować ze swych bogactw kulturalnych mimo zapowiedzi cara Mikołaja II, że „… już nie ma Galicji, a jest po Karpaty jedna wielka Rosja”. Mimo wojny Lwów nadal promieniał polskością.

Świadectwem bogactwa i wszechstronności zgromadzonych zasobów kultury polskiej i światowej niech będą lwowskie muzea, biblioteki oraz inne zbiory, skrzętnie opisane w latach 1915 i 1916.

Wielki skrót tego warto przejrzeć i zapamiętać, aby się kiedyś o nie ponownie upomnieć.

 

Miejskie Muzeum Przemysłowe

„Muzeum Przemysłu Artystycznego”

Powstało z inicjatywy prof. Juliana Zachariewicza. Wpierw mieściło się w ratuszu, a od roku 1905 przeniesione zostało do własnego budynku, głównie dzięki pomocy finansowej hr. Włodzimierza Dzieduszyckiego oraz Władysława Łozińskiego. Pierwotne zbiory uzupełnione były licznymi darami oraz zapisami, przeważnie znanych rodzin Małopolski.

Różnorodność eksponatów i zbiorów obejmowała malarstwo, rzeźbę, bibliotekę o trzech tysiącach tomów oraz sześć tysięcy takich eksponatów jak: monety polskie i starożytne, medale, zdobnictwo w metalu, broń, zabytki sztuki sakralnej, gobeliny, ceramika, zbiory etnograficzne i plakaty.

Powszechnie był znany zbiór pasów słuckich. W galerii malarstwa olejnego i rysunków zgromadzono prace Tepy, Grottgera, Chełmońskiego, Brandta, Pruszkowskiego, Gierymskiego, Kowalskiego, Kossaka, Malczewskiego, Fałata, Pautscha, Jarockiego i Sichulskiego. Były tam też kurtyny zdobione przez Siemiradzkiego oraz znany powszechnie obraz Jana Matejki „Śluby Jana Kazimierza w katedrze lwowskiej”.

 

Miejska Galeria Malarstwa

„Galeria Narodowa Miasta Lwowa”

Na tyłach Miejskiego Muzeum Przemysłowego, w obszernych zabudowaniach, zgromadzono malarstwo dawnych mistrzów europejskich oraz malarstwo polskie z XVIII i XIX stulecia. W tej galerii znalazły się dzieła pochodzące głównie ze zbiorów króla Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz rodzin Potockich i Przeździeckich. Reprezentowane były szkoły flamandzkie, holenderskie, niemieckie, hiszpańskie i francuskie. Wśród nich były obrazy-kopie nieosiągalnych dla kolekcji oryginałów największych malarzy europejskich. Na szczególną zaś uwagę w tej galerii zasługiwało malarstwo polskie profesorów sztuki i znanych twórców, jak Józef Grassi (1757–1835), J.B. Lampi (1751–
–1830), Karol Schweikart (1770–1855), Józef Peszka (1768–1831) oraz January Suchodolski (1797–1875).

Do zbiorów tej galerii doszły w roku 1914, darowane przez rodzinę Orzechowiczów z Kalników, zbroje i ówczesne malarstwo polskie. Prócz tego galeria szczyciła się bogatymi zbiorami szlachetnej porcelany, stylowymi meblami, wazami z brązu, zegarami, amuletami i antycznymi monetami.

 

Wystawy prac malarskich

Prócz stałych zbiorów współczesnego polskiego i obcego malarstwa, grafiki i rzeźb była możność oglądania innych, nowych prac z dziedzin plastyki na wystawach sezonowych. Były one urządzane w osobnych pomieszczeniach Miejskiego Muzeum Przemysłowego.

 

Prehistoryczne, etnograficzne i przyrodnicze Muzeum im. Dzieduszyckich

Muzeum mieściło się przy ul. Rutowskiego 19. Zostało założone przez marszałka, hrabiego Włodzimierza Dzieduszyckiego w roku 1845. Utrzymywane było z funduszów Ordynacji Dzieduszyckich. Prócz swojej normalnej aktywności, a więc uzupełniania zbiorów, konserwacji i szerokiego udostępniania publiczności, muzeum wydawało własne pismo pt. „Rozprawy i wiadomości Muzeum im. Dzieduszyckich”.

Biblioteka zawierająca około 10 000 tomów obejmowała głównie zbiory książek dotyczące zagadnień paleontologii, mineralogii, geografii, etnografii, jak i botaniki. W zbiorach było dużo eksponatów związanych z etnografią Karpat i Huculszczyzny. Muzeum znane było ze szczątków kopalnego mamuta, skarbu wykopanego pod Michałowem nad Dniestrem, zbiorów instrumentów, rzeźb, ceramiki i strojów huculskich.

 

Zbiory i Galeria Malarstwa im. Miączyńskich/Dzieduszyckich

Galeria i zbiory rozmieszczone były w pałacu Dzieduszyckich przy ulicy Kurkowej 15. Prócz malarstwa europejskiego z XVI do XIX wieku szkół niemieckich, włoskich, francuskich, holenderskich i hiszpańskich były też zbiory dzieł malarstwa polskiego: Matejki, J. Kossaka, Grottgera, Michałowskiego, Grassiego, Brandta, Gottlieba, Rodakowskiego, Rejchana, A. Grabowskiego, F. i B.Tepów, Chlebowskiego, Piotrowskiego, Kozakiewicza i innych. Tematyka ich płócien była bardzo różnorodna, od portretów i malarstwa religijnego do obrazów batalistycznych. W całości galeria liczyła 800 płócien, a oprócz tego było 3 000 rysunków, szkiców, drzeworytów, miedziorytów, a w tym znanych ówczesnych z wieków poprzednich malarzy i rysowników. Zbiory opisane były w katalogu galerii opracowanym przez prof. Józefa Piotrowskiego, powszechnie cenionego naukowca i znawcę sztuk plastycznych oraz architektury.

 

Biblioteka Dzieduszyckich, zwana ­Poturzycką

Fundatorami biblioteki, a przy niej zbiorów mieszczących się przy ulicy Kurkowej 17, była również rodzina Dzieduszyckich. Pierwotne zbiory książek, średniowiecznych rękopisów, inkunabułów, ilustrowanych herbarzy, atlasów oraz zbiorów królów polskich przeniesiono z majątku w Poturzycy koło Sokala pod koniec XX stulecia. Na 50 000 tomów 37 000 dotyczyło historii oraz literatury polskiej. Wśród rękopisów znajdował się „Król Duch” Juliusza Słowackiego.

 

Muzeum Hrabiów Baworowskich

Muzeum powstało w połowie XIX stulecia ze zbiorów i fundacji rodziny Baworowskich. Rozmieszczono je w Arsenale Sieniawskich przy ulicy Ujejskiego 2 (narożnik ul. Sykstuskiej).

Zbiory obrazów olejnych obejmowały 300 płócien znanych mistrzów włoskich, holenderskich, niemieckich oraz polskich z XVI do XIX stulecia. Osobny dział stanowiły zbiory mebli stylowych i antycznych, porcelany, broni, zegarów, monet i medali różnych krajów. Miedzioryty, drzeworyty oraz szkice wchodzące w skład tego muzeum należały uprzednio do kolekcji Aleksandra hr. Batowskiego oraz dra Zygmunta Batowskiego, jak też książki do zbiorów rodziny Czarneckich.

Autografy słynnych ludzi, manuskrypty, 110 dokumentów pergaminowych sięgających nadań z XII wieku, psałterze oraz 30 inkunabułów i inne pamiątki narodowe stanowiły odrębny dział muzeum.

Wśród nich znajdował się „Dziennik bitwy pod Chocimiem”.

 

 

Instytut Narodowy Ossolineum. Biblioteka, Muzeum, Zakłady Poligraficzne

W latach I wojny światowej zbiory biblioteczne, muzealne, pomieszczenia naukowe oraz zakłady poligraficzne mieściły się, jak i uprzednio – a później do II wojny światowej – w poklasztornych średniowiecznych zabudowaniach, zajmowanych do kasacji zakonów przez Karmelitanki Bose.

 

Zniszczone wiekiem i pożarami poklasztorne budynki odrestauro­wali i dostosowali do nowych potrzeb w pierwszej połowie XIX wieku: wiedeński architekt Peter Nobile i kapitan inż. Józef Bem, późniejszy bohater Polski i Węgier. Zbiory rodziny Ossolińskich i Lubomirskich, a później liczne dary znanych rodzin szlacheckich polskich rozmieszczone zostały w wielu obszernych komnatach i salach, prócz tego rozbudowano w drugiej połowie XIX wieku zakłady poligraficzne. Z nich to polska książka i różnorodne wydawnictwa rozchodziły się do wszystkich trzech zaborów.

Działalność Ossolineum w latach 30. XIX stulecia przyczyniła się do tego, że na ówczesnym zniemczonym Uniwersytecie Lwowskim otwarto osobną katedrę języka i literatury polskiej, co było nie do pomyślenia w zaborze pruskim i rosyjskim.

Nawet bardzo skrócony opis bogactw zgromadzonych przez lata w Ossolineum zająłby w tym kontekście wiele stron. Reasumując, samo muzeum zawierało 1034 płócien, 28 000 rysunków i sztychów, 20 000 monet oraz 5 000 medali i ponad 3 800 obiektów muzealnych z różnych dziedzin.

Biblioteka liczyła 150 000 tomów, 700 atlasów, 5 000 rękopisów, 2 000 dyplomów i nadań średniowiecznych; zbiór podpisów obejmował 5 500 egzemplarzy, dochodziła do tego biblioteka 400 utworów muzycznych oraz zbiór specjalny starych biblii, mszałów, graduałów, psałterzy i rękopisów poczynając od XII wieku.

Na krótko przed wybuchem I wojny światowej doszły jeszcze do Ossolineum zbiory rodzinne Sapiehów i Lubomirskich.

Zakłady poligraficzne to osobny rozdział szerokiej działalności wydawniczej pism naukowych, książek popularnych, szkolnych i naukowych. Zakłady stały się od początku swojej działalności ostoją i popularyzatorem słowa i myśli polskiej nauki oraz idei wolności i niepodległości.

 

Biblioteka Pawlikowskich

Biblioteka mieszcząca się przy ulicy 3 Maja 5 specjalizowała się w kilku działach, do których dokupowano lub dołączano dalsze egzemplarze i eksponaty.

W dziale druków i rękopisów było 20 000 prac, a w tym 14 000 polskich. Wśród nich szczególnie cenne były rzadkie druki śląskie, pomorskie, czeskie i gdańskie oraz nadania królewskie. Tam też znajdował się Statut Łaski. W drugim dziale mieściły się mapy polskie od VI wieku. Zbiory te liczyły 720 egzemplarzy, a w nich 53 rysowanych odręcznie. Drzeworyty, miedzioryty – głównie polskie – stanowiły trzeci dział zbiorów Biblioteki Pawlikowskich. W osobnym też dziale był wielki zbiór książek w języku polskim, łacińskim i greckim oraz innych obcojęzycznych.

 

Biblioteka Uniwersytecka

Ówczesne zbiory biblioteczne mieściły się przy ulicy Mochnackiego. Biblioteka założona została na polecenie cesarza Józefa II w roku 1784. W początkach jej istnienia włączono zbiory Akademii Jezuickiej, później doszły biblioteki rodziny Treterów, Józefa grafa Kuropatnickiego i pomniejsze.

Zbiory biblioteczne znacznie ucierpiały podczas bombardowania Lwowa w 1848 roku.

W roku 1868 dwie znane rodziny małopolskie, Borkowskich i Czerkawskich, wzbogaciły znacznie zbiory Uniwersytetu Lwowskiego, przekazując rzadkie książki, drzeworyty i miedzioryty z XV i XVI stulecia oraz ­portrety rodzinne. Oprócz tego zbiory wzbogacono o 1 200 rękopisów oraz 11 000 sztuk monet i medali, głównie dawnych europejskich.

Już na początku XX stulecia zbiory obliczono na 200 000 tomów. Nie były w to włączone dokumenty uczelniane uniwersytetu ani „Archiwa Treterianum”. Również osobno traktowane były zbiory badań syberyjskich prof. Benedykta Dybowskiego, zbiory prof. Byrskiego z zakresu badań głębinowych oceanicznych, preparaty anatomiczne wraz z dokumentacją i rozprawami naukowymi prof. Kadyiego.

To samo tyczyło zbiorów i materiałów naukowych Instytutu Archeologicznego i Instytutu Historii Sztuki. Wszystkie z nich miały odrębne warsztaty naukowe.

 

 

 

Biblioteka Politechniki Lwowskiej

Naukowcom i studentom z różnych działów politechniki służyła biblioteka złożona z 20 000 tomów, fachowych publikacji oraz rzadkich wydawnictw. Biblioteka była również dostępna dla zainteresowanych techniką i nowymi wynalazkami.

 

Muzeum Władysława Łozińskiego

Zbiory muzealne mieściły się przy ulicy Ossolińskich 3. Charakteryzowały się szczególnie bogactwem i różnorodnością polskiej zbroi i uprzęży z okresu XV do XVIII stulecia. Również liczne były zbiory pamiątek historycznych i osobistych po królach polskich, zbiory polskiej biżuterii, antycznych mebli, dywanów, zegarów i obrazów. Do tego dochodziły gobeliny i obce starodruki.

 

Muzeum Narodowe im. Króla Jana III ­Sobieskiego

Muzeum założone zostało w 1912 roku przez gminę miasta Lwowa. Wykorzystano do tego „królewską” kamienicę przy Rynku nr 6, archiwa zaś umieszczono w ratuszu.

Liczne zbiory zbliżały do bogatej historii Lwiego Grodu i Kresów Wschodnich, do jego życia codziennego, jak i wydarzeń historycznych. Obrazy, stara broń, zbiory pamiątek cechów lwowskich, zbiory etnograficzne, starożytne dokumenty, sztychy, mapy, ceramika, meble i inne stanowiły chronione pieczołowicie pamiątki dla przyszłych pokoleń.

 

Rzymskokatolickie Muzeum Archidiecezjalne im. Jana Długosza

Muzeum zostało założone w roku 1916 przez arcybiskupa Józefa Wilczewskiego z licznych zbiorów diecezji lwowskiej. Eksponatami były głównie: dawne naczynia, ubiory i księgi sakralne oraz obrazy o treści religijnej. Eksponaty rozmieszczone były w pałacu arcybiskupim przy ulicy Czarnieckiego.

 

Polskie Muzeum Szkolne

Muzeum, założone dla popierania i poszerzania polskiego szkolnictwa w Galicji, zaistniało w roku 1903 za zgodą szkolnych władz austriackich. Wykorzystywane było wszechstronnie dla celów zarówno pedagogicznych, jak i pomocniczo-organizacyjnych. Korzystający z muzeum mieli do dyspozycji 10 000 książek, 7 000 różnych obiektów do pomocy, programowania i przygotowywania nauczania oraz fachowe wydawnictwa.

 

Stała Wystawa Wytworów Przemysłowych

W dawnym pałacu Biesiadeckich przy Placu Halickim mieściła się galeria wyrobów meblarskich, tkanin, ceramiki, różnych wyrobów rzemieślniczych i artystycznych z drewna i metalu, dywany i kilimy, wyroby skórzane, ubrania i inne. Na miejscu w galerii można było załatwić transakcje handlowe z producentami.

 

Archiwa

 

 

Kamienica Królewska przy Rynku – Muzeum Narodowe im. króla Sobieskiego

 

Archiwa państwowe, krajowe galicyjskie, miejskie i klaster, archiwa kościelne diecezjalne i klasztorne (zakonne) zawierały nieprzebrane bogactwa informacji historycznej, gospodarczej, planowania i rozbudowy miasta, jego obronności, higieny, praw i obowiązków mieszkańców, wymiaru sprawiedliwości, zobowiązań wobec władz i wiele innych.

 

 

ZBIORY PRYWATNE

 

Zbiory Leona hr. Pinińskiego

Zarówno wielką wartość artystyczną i kolekcjonerską, jak i materialną stanowiły prywatne zbiory hr. Pinińskiego. Rozmieszczone były w jego willi przy ulicy Matejki 4, a dostępne jedynie dla badaczy sztuk plastycznych i koneserów.

Trzon zbiorów stanowiła kolekcja obrazów olejnych, akwareli, rysunków i sztychów europejskich z różnych epok. Wystarczy wymienić kilka nazwisk malarzy, by mieć pojęcie o doborze kolekcji: z obcych – Tiepolo, Valazquez, Ostade, Reynolds, Guardi; z Polaków – Matejko, Grottger, Fałat, Michałowski, Chełmoński, Malczewski i inni.

 

Zbiory prof. dra W. Łukaszewicza

Nieustępujące wartością kolekcji hr. Pinińskiego były wszechstronne zbiory prof. Łukaszewicza (ul. Sykstuska 43). Zwłaszcza kładł on nacisk na kompletowanie ówczesnego malarstwa polskiego, polskiej zbroi z różnych epok, pasów słuckich, starodruków i nadań królewskich. Gobeliny, wschodnie dywany, szlachetna porcelana, antyczne meble i rzeźba dopełniały zbiory.

 

Zbiory Heleny Dąbczańskiej

Różnorodność zainteresowań artystycznych uwydatniła się w zbiorach Heleny Dąbczańskiej (Cytadela nr 3). Poczynając od dawnej sztuki sakralnej, zwłaszcza ikon, obrazów świętych i historii kościoła, poprzez sztychy (20 000 egz.) do dywanów, rzeźby w kamieniu i metalu oraz mebli stylowych. Helena Dąbczańska przeznaczyła wszystkie swe zbiory dla Muzeum Narodowego w Krakowie.

W roku 1914, w czasie gdy Lwów zajęty był przez Rosjan, ze zbiorów Dąbczańskiej została wywieziona cała kolekcja etnograficzna ruska w głąb Rosji.

 


 

Artykuł pochodzi z Biuletynu „Lwów i Kresy”, nr 59 z kwietnia 1989 r., Londyn