Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017

Małgorzata Orzeł, ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH

Instytucja stworzona przez J.M. Ossolińskiego, darami Polaków ­stojąca, nauce i kulturze polskiej służąca, 1817–2017

 

 

 

Zakład Narodowy im. Ossolińskich od dwustu lat pełni służbę narodową. skład W historii polskiej kultury nie ma drugiej takiej instytucji, która w sposób praktycznie nieprzerwany, począwszy od 1817 roku, mimo kataklizmów, zagrożeń, powstań, wojen, wreszcie prozaicznych kryzysów finansowych, gromadzi, udostępnia, chroni zabytki polskiego piśmiennictwa i historii. Dzięki takim instytucjom kultury jak Ossolineum i gromadzonym w nim pamiątkom możliwe było zachowanie ciągłości tradycji, utrzymanie tożsamości narodowej. Przez dwieście lat wokół Zakładu groma­dzili się ludzie, którym idee jego założyciela – Józefa Maksymiliana hr. Ossolińskiego (1748–1826) były bliskie w takim stopniu, że poświęcili im swoje zdolności i życie. Znamienny wydaje się fakt, że w swojej dwustuletniej historii Ossolineum miało, począwszy od 1827 roku, trzynastu dyrektorów, a każdy z nich wniósł w budowanie wielkości tej instytucji znaczący wkład.

Wśród nich byli uczeni tej miary co prof. Mieczysław Gębarowicz, niezłomny semper fidelis Ossolineum we Lwowie w trudnych dla pozostałych we Lwowie Polaków latach 1945–1970; czy pełen poświęcenia w walce o odzyskanie podmiotowości Ossolineum wrocławskiego i odbudowywania jego pozycji dr Adolf Juzwenko, dyrektor Zakładu od 1990 roku. To samo odnosi się do kuratorów literackich i ekonomicznych, którzy swoją pracą, zaangażowaniem, wielką mądrością i hojnością wspierali tę instytucję, począwszy od pierwszego kuratora literackiego księcia Henryka Lubomirskiego (1823) po współczesną, utworzoną po 1995 roku, Radę Kuratorów, w któ­rej skład wchodzą znakomici uczeni, politycy, wielcy Polacy tej miary, co nieżyjący już Jan Nowak Jeziorański czy Władysław Bartoszewski.

 

5 czerwca 2017, wernisaż wystawy jubileuszowej. Stoją od lewej: wicepremier prof. dr hab. Piotr Gliński, dyr. ZNiO dr Adolf Juzwenko i kurator ekspozycji dr Łukasz Koniarek. Fot. Andrzej Niedźwiedzki

 

Jeżeli mimo niekorzystnego przebiegu polskiej historii, powstaniowych klęsk i wojen Polacy nie utracili jedności i mogli utworzyć nową rzeczywistość polityczną w 1918 roku, ponownie odzyskać ją po roku 1989, to niewątpliwie przyczynili się do tego ludzie nauki i kultury i tu swój ogromny udział ma Ossolineum.

Nie byłoby jednak tej placówki, gdyby nie sui generis „idée fixe” hrabiego J.M. Ossolińskiego, uczonego, bibliofila, kolekcjonera, człowieka, uporczywie i nieustępliwie dążącego do powołania polskiej placówki biblioteczno-muzealnej, która miała gromadzić, chronić i udostępniać badaczom polskiego języka historii i literatury dzieła twórców narodowych. W dobie utraty państwowości, zagrożenia całkowitym unicestwieniem narodu polskiego i jego kultury (a w historii Europy są przykłady upadku narodów), myśl Ossolińskiego, by ocalić i przekazać następnym pokoleniom to, co stanowi o intelektualnym potencjale nacji, wydaje się być jedynym, koniecznym rozwiązaniem.

Ród Ossolińskiego, mający wśród swoich antenatów: kasztelanów, kanclerzy, wojewodów i senatorów, znany był ze swojej wierności wobec Rzeczpospolitej. Nie inaczej było z J.M. Ossolińskim, wychowankiem warszawskiego jezuickiego Collegium Nobilium w l. 1762–1771, którego postawę patriotyczną i intelektualną kształtowali wybitni uczeni polskiego Oświecenia: Adam Naruszewicz, Karol Wyrwicz, Jan Albertrandi. To dzięki nim Ossoliński rozwijał swoje talenty jako tłumacz, pisał powieści, bajki, publikując swoje utwory w „Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych”. Prace badawcze prowadził m.in. w Bibliotece Załuskich. Był świadkiem rozbiorów i ostatecznego upadku I Rzeczpospolitej. Z obawy przed utratą tożsamości narodowej Polaków, z troski o przyszłość narodziła się idea stworzenia fundacji, która składać się miała z biblioteki, muzeum i drukarni, przekształconej później w wydawnictwo. Ta trójczłonowa, nowocześnie pomyślana instytucja, aby móc prowadzić działalność, została przez założyciela obdarowana wszystkimi jego kolekcjami: rękopisami, książkami, mapami, numizmatami oraz muzealiami oraz całym jego majątkiem, co dało placówce bezpieczeństwo finansowe.

Ossoliński długo zastanawiał się nad wyborem miejsca na siedzibę Zakładu. Pod uwagę brał takie miasta jak Zamość, Tarnów, Kraków. Ostatecznie jednak jego wybór padł na Lwów, gdzie cesarz Franciszek I w roku 1817 odnowił działalność uniwersytetu, jako uczelni austriackiej, z niemieckim językiem wykładowym. To wsparciu katedry języka polskiego i historii literatury miało służyć powołane do życia Ossolineum, na którego działalność Franciszek I wyraził zgodę 4 czerwca 1817 roku. Dzień ten stał się początkiem dwustuletniej działalności ZNiO.

Od początku swego istnienia, od wielkiego daru założyciela Zakład Narodowy opierał się o patriotyczną ofiarność Polaków. Idąc za przykładem fundatora, do dzieła tego przyłączali się Polacy, składając w Zakładzie swoje kolekcje, wspierając go swoim majątkiem. Pierwszym z nich był książę Henryk Lubomirski, z którym J.M. Ossoliński 25 grudnia 1823 roku zawarł układ, na mocy którego w skład Ossolineum miało wejść Muzeum Lubomirskich.

Dalekosiężne plany Ossolińskiego, który za wszelką cenę pragnął zapewnić powołanej przez siebie instytucji ciągłość działania i finansowe bezpieczeństwo, spowodowały, że dla realizacji swoich celów postanowił zdobyć poparcie polskich elit, zdawał sobie bowiem sprawę z tego, że stałe utrzymanie mogą zapewnić środki płynące od jak najliczniejszego grona ofiarodawców.

Dzięki układowi z księciem Henrykiem Lubomirskim do Ossolineum wpłynęły bezcenne kolekcje muzealne, malarstwo, miniatury, rzeźby, militaria. W zawartym porozumieniu ustalono, że część przyszłej siedziby Zakładu zostanie przystosowana na przyjęcie tej kolekcji i nosić będzie imię Musaei Lubomirsciani. Postanowiono również oddać rodowi Lubomirskich zwierzchnictwo nad fundacją, powierzając kuratorię literacką.

Na potrzeby Zakładu J.M. Ossoliński nabył budynki poklasztorne sióstr karmelitanek. Zrujnowany praktycznie gmach został poddany gruntownej przebudowie dostosowującej go do nowych funkcji muzealno-bibliotecznych. Prace te prowadził inżynier Józef Bem, przyszły generał i bohater węgierskiej Wiosny Ludów.

J.M. Ossoliński nie doczekał zakończenia przebudowy, zmarł w 1826 roku w Wiedniu. W rok po jego śmierci, zgodnie z jego ostatnią wolą, wszystkie ofiarowane kolekcje zostały przewiezione do Lwowa i tu w 1827 roku Zakład Narodowy rozpoczął swoją działalność, prowadząc ją, w zmieniających się warunkach politycznych, aż do roku 1945.

W wyniku drugiej wojny światowej i przesunięcia granic w kierunku zachodnim Lwów przestał być polskim miastem. Znaczna część jego mieszkańców, a także ludności Małopolski Wschodniej musiała opuścić miejsce swojego urodzenia. Przewieziono ich na tzw. Ziemie Odzyskane. Wśród wypędzonych znalazło się lwowskie środowisko naukowe. Uczeni Uniwersytetu Lwowskiego, Politechniki Lwowskiej przybyli m.in. do Wrocławia i tu rozpoczęli dzieło polonizacji uczelni wrocławskich. To ich postawie wrocławianie zawdzięczają umieszczenie w tym mieście zbiorów dawnego lwowskiego Ossolineum. Na siedzibę Zakładu we Wrocławiu wybrano zespół barokowych budynków poklasztornych, położonych w kwadracie między ulicą Szewską, Grodzką i Placem Biskupa Nankiera, zakonu szpitalników, Kawalerów Mieczowych z Czerwoną Gwiazdą, w którym Ossolineum mieści się do dziś. Kwitnąca, rozrastająca się placówka, powiększona ostatnio o Muzeum Pana Tadeusza, z siedzibą w Kamienicy Pod Złotym Słońcem (Rynek 6) oraz zespół budynków mieszczących Dział Czasopism i Dokumentów Życia Społecznego przy ul. Sołtysowickiej, stanowi dumę tego miasta, które uroczyście obchodziło dwusetlecie jej działalności.

Obchodom tym warto poświęcić uwagę choćby ze względu na to, że stulecie Ossolineum przypadło w roku 1917, jeszcze w czasie trwania pierwszej wojny światowej. Okoliczności te sprawiły, że uroczystości obchodzono bardzo skromnie, obchody stulecia rozpoczęcia działalności Ossolineum we Lwowie przeniesiono zaś na rok 1928. Uroczystości dwusetlecia, przypadające w 2017 roku, obchodzono już we Wrocławiu.

Ossolineum przygotowywało się do tych obchodów od kilku lat. Odbywały się one pod wysokim patronatem Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej Andrzeja Dudy, który wraz z małżonką Agatą Kornhauser-Dudą zaszczycił swoją obecnością uroczystą Galę, urządzoną w gmachu Opery Wrocławskiej 5 czerwca 2017 roku. Oprócz Pary Prezydenckiej na Gali obecni byli m.in.: wicepremier i minister kultury i dziedzictwa narodowego prof. dr hab. Piotr Gliński, prezydent Wrocławia Rafał Dutkiewicz wraz z małżonką, wojewoda dolnośląski Paweł Hreniak, przedstawiciele świata kultury i nauki polskiej, wyznań religijnych na czele z kardynałem Henrykiem Gulbinowiczem, rektorzy, dyrektorzy placówek bibliotecznych i muzealnych w Polsce. W części oficjalnej przemawiali: Prezydent RP Andrzej Duda oraz m.in. wice­premier prof. dr hab. Piotr Gliński, prezydent Wrocławia Rafał Dutkiewicz, wojewoda dolnośląski Paweł Hreniak, przewodniczący Rady Kuratorów prof. dr hab. Jerzy Zdrada oraz dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich dr Adolf Juzwenko. Mówcy podkreślali znaczenie i rolę Ossolineum w kulturze polskiej, jej historię oraz współczesny rozkwit. Wszystkie przemówienia zostały gorąco przyjęte przez licznie zgromadzoną na Gali publiczność. Po części oficjalnej zaprezentowano program artystyczny, na który złożyły się m.in. utwory Moniuszki i Szymanowskiego. Na Galę obowiązywały imienne zaproszenia.

W tym samym dniu otwarto wystawę 200 lat Ossolineum. 1817–2017, która czynna była do końca listopada 2017 roku. Na wystawie tej zgromadzono wiele cennych obiektów, m.in. dokumenty z Archiwum Ossolineum dotyczące jego powstania i historii, w wyborze zaprezentowano najcenniejsze kolekcje Zakładu. Znalazły się na niej także obiekty będące obecnie w posiadaniu Biblioteki im. Stefanyka we Lwowie oraz lwowskich muzeów. Na ekspozycji zaprezentowano m.in. sylwetki znakomitych postaci związanych z Ossolineum, kolejnych dyrektorów: ks. Franciszka Siarczyńskiego (dyrektora w latach 1827–1829), Konstantego Słotwińskiego (1831–1834), Adama Kłodzińskiego (1839–1849), Augusta Bielowskiego (1850–1876), Wojciecha Kętrzyńskiego (1876–1918), Ludwika Bernackiego (1918–1939), Mieczysława Gębarowicza (1941–1946), Antoniego Knota (1947–1949), Eugeniusza Szlapaka (1949–1953 i 1953–1958), Franciszka Pajączkowskiego (1960–1970), Janusza Albina (1970–1990), Adolfa Juzwenki, dyrektora od 1990 r.; wybitnych kuratorów i pracowników. Pokazano unikatowe obiekty rękopiśmienne, rysunki, numizmaty, grafikę, miniatury i malarstwo. Ogółem na wystawie zgromadzono ponad 600 obiektów. Kuratorami ekspozycji byli pracownicy Zakładu Narodowego im. Ossolińskich: dr Marta Pękalska, kierownik Działu Informacji Naukowej, i dr Łukasz Koniarek, kierownik Działu Numizmatycznego. Wystawie towarzyszył druk okolicznościowy, w którym znalazły się teksty poświęcone historii i współczesności Ossolineum – pióra znakomitych historyków: prof. dr. hab. Jerzego Zdrady, prof. dr. hab. Macieja Matwijowa i prof. dr. hab. Jakuba Tyszkiewicza.

Przygotowano również dwie wystawy planszowe, plenerowe: Zapamiętane, zapomniane… Wystawy ossolińskie w zbiorach Dokumentów Życia Społecznego, eksponowana w ossolińskim Ogrodzie Barokowym, oraz 200 lat Ossolineum. Letteris et Artibus. Zakład Narodowy im. Ossolińskich (1817–2017), która ma charakter objazdowy: czerwiec 2017 – czerwiec 2018 i prezentowana jest w wybranych placówkach w kraju i za granicą.

 

5 czerwca 2017, uroczysta gala w Operze Wrocławskiej, siedzą od lewej: wicepremier prof. dr hab. Piotr Gliński, małżonka Prezydenta RP Agata Kornhauser-Duda, Prezydent RP Andrzej Duda, dyr. ZNiO dr Adolf Juzwenko, małżonka dyrektora ZNiO prof. dr hab. Krystyna Orzechowska-­Juzwenko; w rzędzie drugim jego eminencja ks. kardynał Henryk Gulbinowicz. Fot. Andrzej Solnica

 

Okolicznościowe wystawy zostały przygotowane również przez stronę ukraińską. Biblioteka Stefanyka prezentowała od czerwca do października 2017 roku historyczne kolekcje dawnego Ossolineum, obecnie znajdujące się w zbiorach tej biblioteki. Wystawę obrazów z kolekcji dawnego Muzeum Lubomirskich przygotowała także Lwowska Narodowa Galeria Obrazów. Kuratorem tej ekspozycji jest Igor Chomyn, kustosz Galerii, a prezentowana była ona we Lwowie od czerwca 2017 do stycznia 2018 roku, następnie od 21 lutego 2018 roku pokazywana będzie w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich. Składają się na nią sześćdziesiąt cztery obrazy, w tym znakomitości polskich.

W dniach 18–20 październiku 2017 roku odbyła się trzydniowa konferencja naukowa, w której wzięło udział sześćdziesięciu prelegentów, uczonych z kraju i zagranicy. Na konferencji podejmowane były wielorakie aspekty historii i działalności polskich placówek kulturalnych, z uwypukleniem dziejów Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, historii kultury, praktyki bibliotekarskiej i muzealnej, kolekcjonerów i kolekcjonerstwa. Materiały pokonferencyjne ukażą się pod koniec 2018 roku. Tom zawierać będzie niemal wszystkie wystąpienia.

Trwałym śladem po wrocławskich obchodach dwusetlecia Ossolineum będą niewątpliwie wydawnictwa jubileuszowe. Ukazało się ich w 2017 roku wiele, w tym cztery wydane przez ZNiO, a wśród nich druk okolicznościowy towarzyszący wystawie. Niezwykle ciekawa pozycja poświęcona została wspomnieniom o kustoszu Romanie Aftanazym, autorze pomnikowych Dziejów rezydencji. Na tom zatytułowany: Kustosz i samotnik, powstały pod redakcją Adolfa Juzwenki, składają się: szkic biograficzny pióra Macieja Matwijowa, Pamiętnik lwowski kustosza Romana Aftanazego w opracowaniu Agnieszki Knychalskiej, wybór listów Aftanazego w opracowaniu Macieja Matwijowa oraz szkice wspomnieniowe: Jana Kolasy, Ewy Świerzawskiej-Biegun, Teresy Wawrzyniakowej, Jana Dowgiałły, Andrzeja J. Baranowskiego, Stanisława Mossakowskiego. Książkę w starannej szacie graficznej wydało Wydawnictwo Ossolineum.

Cenną pozycję stanowi także książka pod redakcją Marty Pękalskiej i Alicji Mitki zatytułowana Jubileusze Ossolineum. Antologia tekstów. Jak pisze Marta Pękalska we wstępie do antologii: Dwusetlecie ufundowania Zakładu Narodowego im. Ossolińskich to znakomita okazja do przypomnienia wybranych tekstów publikowanych drukiem przy okazji kolejnych jubileuszy Zakładu, począwszy do 1917 roku.[…] Antologia została podzielona na siedem części, poświęconych kolejnym jubileuszom Zakładu Narodowego. Na kartach tytułowych każdego rozdziału podajemy najważniejsze informacje dotyczące funkcjonowania Zakładu w danym roku (m.in. liczbę pracowników, wielkość zbiorów czy liczbę czytelników), co w najprostszy sposób zobrazuje zmiany zachodzące w Zakładzie. […] jubileuszem obchodzonym szczególnie uroczyście było 150-lecie Zakładu świętowane w roku 1967. Częścią tych obchodów była konferencja naukowa i wystawa, opublikowano osiem książek jubileuszowych poświęconych dziejom i współczesności Zakładu. […] podobnie jak w roku 1928 w prasie, głównie polskiej, ukazało się kilkaset artykułów. Książkę w pięknej grafice wydało także Wydawnictwo Ossolineum.

Zdecydowanie jednak najbardziej istotną pozycją, która ukazała się w roku dwusetlecia Ossolineum, jest Księga darczyńców pod redakcją Marty Pękalskiej. Starannie przygotowany przez Wydawnictwo Ossolineum tom, w pięknej graficznie, granatowej płóciennej twardej oprawie, zawiera dwieście sześćdziesiąt biogramów darczyńców Ossolineum, wybranych z prowadzonej przez Ossolineum bazy darczyńców, która zawiera ponad 6 tysięcy rekordów. Baza ta jest stale uzupełniania, bowiem Ossolineum, od czasów pierwszych fundatorów J.M. Ossolińskiego i H. Lubomirskiego, stoi darami. Jak wielkie są to dary, także płynące z serca i głębokiego przywiązania do instytucji stworzonej z umiłowania ksiąg i głębokiego patriotyzmu, służącej narodowi, świadczy właśnie ta książka. Verba docent, exempla trahunt (Słowa uczą, przykłady pociągają – przyp. red.), ta maksyma znakomicie oddaje to, co uwidocznione zostało w Księdze darczyńców. Za przykładem wielkich twórców Zakładu Narodowego im. Ossolińskich poszło wielu znakomitych Polaków, którzy podarowali Narodowi, za pośrednictwem Ossolineum, swoje kolekcje lub majątki.

Odnotowywanie darów na rzecz Zakładu rozpoczął jego pierwszy dyrektor ks. Franciszek Siarczyński. Pamiętnik darów obywatelskich dla księgozbioru narodowego (BZNiO, rkps. 1298/II, 1299/II) obejmującego lata 1827–1848, którego uzupełnieniem jest Pamiętnik założenia i uposażenia biblioteki publicznej imienia hrabiów Ossolińskich we Lwowie ku zachowaniu imion osób dobroczynnych, które darami lub pracami uczonymi do wzrostu lub do zachowania tegoż instytutu przyczynić się raczyły w 1824 r. (BZNiO, rkps. 1314/III). Jest to najlepiej od strony donacyjnej udokumentowany okres w historii Zakładu. Od 1848 roku nie kontynuowano jednak Pamiętnika, a dokumentacja tego procesu znajdująca się w Archiwum Ossolineum przechowywana jest obecnie w Bibliotece Stefanyka we Lwowie, co przez wiele lat po zakończeniu drugiej wojny światowej, utrudniało wielce prowadzenie prac badawczych w tym zakresie. Trudność dodatkową stanowił fakt, że w latach 1939–1945 zbiory wielokrotnie zmieniały swoją przynależność, w efekcie przynosząc w 1946 roku rozdarcie kolekcji pomiędzy Lwów i Wrocław. Na początku XXI w. we wrocławskim Ossolineum podjęto decyzję o stworzeniu bazy darczyńców, stale uzupełnianej, której celem było wydanie Księgi darczyńców w roku jubileuszowym dwusetlecia. Prace prowadziły 44 osoby z różnych działów Ossolineum, a trwały one od połowy 2013 do końca 2015 roku. Nie sposób jednak było uhonorować w druku wszystkich ponad sześciu tysięcy ofiarodawców, dlatego z konieczności dokonano tak rygorystycznego doboru. Niech jednak nie będą zawiedzeni wszyscy, którzy przekazali do Ossolineum swoje dary, bowiem ich nazwisko i biogram figurują w bazie, a jeżeli się tam jeszcze nie znalazły, to z pewnością będą tam umieszczone w najbliższej przyszłości. To przewaga jaką ma elektronika nad drukiem. Ossolineum w ten sposób pragnie podziękować i uhonorować wszystkie osoby i instytucje, które przez dwieście lat wspierały jej działalność, idąc za przykładem wielkich Założycieli. Można śmiało powiedzieć, że instytucja ta cieszyła się i cieszy wielkim zaufaniem społecznym, a budujemy ją wszyscy, kontynuując dzieło Ossolińskiego i Lubomirskich.

 


Małgorzata Orzeł, absolwentka filologii polskiej i Studium Podyplomowego Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa UWr. Od 1982 pracuje w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich. Od 2015 – kustosz rękopisu Pana Tadeusza, kierownik Działu Historii i Interpretacji Pana Tadeusza, MPT. 2001–2013 – dyrektor Fundacji Kresowej „Semper Fidelis”, obecnie członek Zarządu (jako wolontariusz). 1998–2016 – członek redakcji, następnie sekretarz redakcji „Rocznika Wrocławskiego”. Autorka scenariuszy wystaw, artykułów i katalogów, kuratorka ekspozycji Ossolińskich.