Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018

Ewelina Hrycaj-Małanicz, LWOWSKIE TOWARZYSTWO LEKARSKIE

WSTĘP

W badaniach z zakresu historii medycyny lwowska szkoła medyczna zajmuje szczególne miejsce ze względu na jej wielki wpływ na rozwój medycyny, nie tylko polskiej, ale i światowej, a także na rozwój kultury światowej. Ogromne znaczenie badań nad historią medycyny wynika z tego, że według terapeuty Dariusza Białasa, zdrowie i prawo do zdrowia stanowi współcześnie jedną z wartości uniwersalnych i utylitarnych, określaną jako kapitał zdrowia lub potencjał zdrowia wspólnoty. Wiedza historyczna ma nieocenione znaczenie w procesie budowania zaufania do medycyny i promowania zdrowia w społeczeństwie.

W dostępnych badaniach, dotyczących historii lwowskiej szkoły medycznej, poświęcono wiele uwagi działalności Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Lwowskiego, powstawaniu i rozwojowi wąskich specjalności czy nawet działalności szpitali. Temat historii towarzystw lekarskich pozostawał przez dłuższy czas niedostatecznie zbadany, chociaż lwowskie środowisko medyczne posiada bogatą historię zrzeszania się w towarzystwa zawodowe. Jednak dostępne publikacje zawierają niekiedy sprzeczne lub niewłaściwie interpretowane informacje.

Witold Ziembicki w 1928 r. pisał, że „Lwowskie Towarzystwo Lekarskie nie ma jeszcze swej pisanej historii. Przyszły jego historyk będzie miał zadanie piękne i wdzięczne. Dzieje naszego Towarzystwa są bowiem nie tylko odzwierciedleniem ruchu naukowo-lekarskiego, jakim tętnił Lwów, stolica tej dzielnicy ziem polskich. Usiłowania i prace Lwowskiego Towarzystwa Lekarskiego sięgały daleko poza program naukowo-lekarski. Słowa W. Ziembickiego są aktualne i dzisiaj – w przededniu 150. rocznicy założenia Lwowskiego Towarzystwa Lekarskiego, gdyż i do dziś nie została wydana historia całokształtu jego działalności. Lwów ma świetne tradycje lekarskie. Już w XVI i XVII wieku bogaty patrycjat lwowski kształcił swych synów w filozofii, prawie lub medycynie. Kwitło zamiłowanie do nauk medycznych i przyrodniczych. We Lwowie i okolicach od dawnych czasów funkcjonowały szpitale, w których pracowało wielu lekarzy.

Niewątpliwie najstarszym i najbardziej znanym nie tylko we Lwowie, ale i w całej Galicji, był Szpital Powszechny we Lwowie, wokół którego skupiało się życie lwowskiej lekarskiej społeczności. Zakład medyczny został zbudowany w 1693 r. jako szpital Bonifratrów na koszt Fundacji Jana Sobieskiego. W 1783 r. szpital Bonifratrów przeniesiono do pomieszczeń znajdującego się w pobliżu Kolegium Pijarów. W dalszych latach szpital przekształcił się w najbardziej reprezentacyjny zakład leczniczy Lwowa i nosił różne nazwy – Krajowy Szpital Ogólny, Lwowski Szpital Powszechny, Państwowy Szpital Ogólny, a obecnie – Lwowski Wojewódzki Szpital Kliniczny. Na początku XIX w. praktycznie w każdym powiatowym mieście województwa lwowskiego funkcjonowały szpitale ogólne: w Samborze od 1925 r., w Drohobyczu i w Brodach – od 1831 r., w Żółkwi – od 1844 r., w Złoczowie – od 1847 r., w Stryju – od 1848 r., w Sokalu – od 1878 r., w Przemyślanach – od 1897 r., w Turce – od 1900 r. Zazwyczaj szpitale te utrzymywane były z funduszy państwowych lub miejskich. Poza tym zasoby niektórych szpitali były wspierane datkami dobroczynnymi (np. w Żółkwi), a także pewnymi kwotami z funduszy kas sądowych i policyjnych. Z powodu zaistniałej sytuacji polityczno-gospodarczej, w porozbiorowym Lwowie zapanowała atmosfera, dzięki której stolica zacofanej Galicji stała się zapleczem wykształconej kadry wywodzącej się z ludności utożsamiającej się w znacznym stopniu z polską kulturą i deklarującą polską narodowość.

 

 

Łazienki mineralne w Morszynie. Źródło: Biblioteka Narodowa. Sygnatura Poczt. 16882.

 

Wskutek rozwoju politycznego i rosnącego napływu kadr urzędniczych do Lwowa, nastąpił w mieście rozwój edukacji, w tym szkolnictwa wyższego. Rozwój miasta wiązał się nierozerwalnie z nasileniem potrzeb zdrowotnych. Wzrastająca liczba mieszkańców i masowa migracja ludności sprawiły, że narastały dolegliwości natury zdrowotnej, wobec czego równolegle rosła liczba praktyk lekarskich. Wśród osiedlających się we Lwowie medyków było wielu, którzy władali nowymi, inspirującymi sposobami, stosowanymi aktualnie w lecznictwie, zgodnymi z nowoczesnymi na te czasy nurtami w nauce, rozumieli i propagowali znaczenie promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej. Lekarze we Lwowie dostrzegli w nowych warunkach nie tylko możliwość osiągnięcia sukcesu ekonomicznego, ale również możliwość rozwoju działalności naukowej. Od samego początku dążyli do połączenia rozproszonych praktyk więzami współpracy na bazie nowoczesnej nauki. W dostępnym piśmiennictwie można napotkać informację o organizacji lwowskich lekarzy, zwanej Medizinische Konversation (Medyczne rozważania), którą historyk medycyny Witold Ziembicki uważał za prototyp zawodowego zrzeszenia i przypuszczał, że była ona założona jeszcze w 1842 r. Z czasem, za przykładem Wiedeńskiego Towarzystwa Lekarzy, stworzono Asocjację Praktykujących Lekarzy Lwowa Vereins der Praktischen Aerzte in Lemberg.

 

ORGANIZACJA TOWARZYSTWA ­LEKARSKIEGO WE LWOWIE

Przez skorupę austriackiego biurokratyzmu zaczęło przebijać się w społeczeństwie, szczególnie w kręgach lekarskich, poczucie własnej wartości, które pobudzało ich do łączenia się i wspólnej pracy twórczej. Marzenia o kooperacji lekarskiej pojawiły się już w latach 1862–1863, których wyrazicielem w 1863 roku był chociażby Józef Starkel. I mimo że w owym czasie lekarze byli rozrzuceni po całym terytorium kraju, propozycja stworzenia towarzystwa nie otrzymała poparcia ani we Lwowie, ani w Krakowie, bo, być może, nie uwzględniono wielu czynników zrzeszających. W 1866 r. J. Starkel, powołując się na swoje poprzednie wystąpienie w 1863 r., ponownie zaproponował stworzenie krajowego towarzystwa lekarskiego, które byłoby ośrodkiem nie tylko działalności naukowej, ale i reprezentantem lekarzy przy rozstrzyganiu spraw społecznych. Należy zaznaczyć, że począwszy od 1851 r. na fali rewolucyjnych wydarzeń, w Austrio-Węgrzech przyjęto szereg dokumentów o wolności zrzeszeń, wśród nich Prawa o towarzystwach.

Inicjatorami założenia Towarzystwa Lekarskiego we Lwowie i autorami jego statutu byli Bolesław Głowacki, Józef Milleret, August Noskiewicz i Zygmunt Rieger. Prace nad statutem trwały już od 12 lutego 1867 r., a 8 września nadeszło cesarskie postanowienie zezwalające na zawiązanie Towarzystwa Lekarskiego, które mianowano Towarzystwem Lekarzy Galicyjskich i równocześnie zatwierdzające statut tej organizacji. Na pierwsze założycielskie zebranie Towarzystwa, które odbyło się 2 grudnia 1867 roku w dużej Sali Radnej Lwowskiego Ratusza, przybyło 47 lekarzy praktykujących we Lwowie, którzy własnoręcznie wpisali swoje nazwiska do aktu pamiątkowego.

Spośród tych lekarzy – 38 (80%) było mieszkańcami Lwowa, a co piąty – lekarzem Powszechnego Szpitala we Lwowie. Po podpisaniu się obecnych „na wieczną rzeczy pamiątkę na arkuszu ku temu przygotowanym”, na zebraniu założycielskim przystąpiono do wyboru „komitetu zawiadowczego”. Przewodniczącym został wybrany dr Szczęsny Maciejowski, jego zastępcą dr Karol Berthleff, skarbnikiem dr Franciszek Kosiński, podskarbim dr Wojciech Wołek, sekretarzami dr Zygmunt Rieger i dr Oskar Widmann, członkami rady zawiadowczej zostali wybrani: dr Józef Finger, dr Bolesław Głowacki, dr Józef Molendziński, dr August Noskiewicz, dr Herman Witz i dr Grzegorz Ziembicki. Jako główne kierunki działalności Towarzystwa przyjęto: pracę lekarsko-naukową, organizacyjną, działalność humanitarną, patriotyczną, problemy etyki lekarskiej. Pięknie to brzmi w oryginale, przytoczonym w kronice Towarzystwa Lekarskiego Lwowskiego, wydanej przez M. Hermana z okazji 30-letniej rocznicy jego fundacji.

Pierwszy paragraf ustawy Towarzystwa Lekarskiego Galicyjskiego określał cele Towarzystwa, a były nimi:

„1.  Wspólna praca około rozwoju nauki lekarskiej, przedewszystkiem w kierunku praktycznym,
z uwzględnieniem stosunków sanitarnych kraju całego.

2.   Krzewienie ducha spójności i koleżeństwa między członkami zawodu lekarskiego, wspieranie się wzajemną radą i czynem, czuwanie nad interesami stanu lekarskiego.

3.   Niesienie pomocy materyalnej podupadłym członkom Towarzystwa, tudzież pozostałym po nich wdowom i sierotom.”

 

Budynki Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie na fotografii z ok. 1925 r.
Źródło: Biblioteka Narodowa. Sygnatura F.7802/II.

 

Niestety w ogólnopolskim środowisku lekarskim założenie TLG spotkało się z oceną negatywną. Zdziwienie wywoływała nazwa Towarzystwa Lekarzy Galicyjskich, a nie lwowskich. Były sugestie, że siedziba Towarzystwa Lekarzy Galicyjskich powinna znajdować się w Krakowie, niektórzy zaprzeczali także potrzebie wydawania własnego czasopisma. Interesująco pisze o tym M. Herman w swojej kronice: „A te lata niemowlęce nie były zgoła „sielskie, anielskie”. Ciepła i ufna w poparcie odezwa najpierw komitetu zawiązującego, potem Rady zawiadowczej TLG, raz i drugi ponawiana spotkała się z mrożącą obojętnością kolegów z prowincyi i brakiem zachęty ze strony o wiele starszego Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego”. Jednak zapał lekarzy lwowskich trudno było powstrzymać i 2 grudnia 1867 r. rozpoczęli „swój szlak”.

 

ETAPY ROZWOJU I DZIAŁALNOŚĆ

W historii Towarzystwa Lekarskiego Lwowskiego wiadome są 3 okresy jego rozwoju i działalności:

I     1867–1877 – Towarzystwo Lekarzy Galicyjskich

II    1877–1900 – Sekcja Lwowska Towarzystwa Lekarzy Galicyjskich

III   1900–1939 – Towarzystwo Lekarskie Lwowskie.

 

W latach 1867–1877 Towarzystwo Lekarskie, założone we Lwowie przez lwowskich lekarzy, funkcjonowało jako Towarzystwo Lekarzy Galicyjskich.

W 1877 r. uchwalono zmiany do statutu, zgodnie z którymi TLG podzielono na sekcje. 17 marca 1877 r. oficjalnie wyłoniono Sekcję Lwowską, chociaż istniała ona faktycznie od momentu założenia Towarzystwa.

W tym okresie powstało 16 sekcji w poszczególnych miejscowościach: Złoczów (30.05.1877), Przemyśl (31.05.1877), Brzeżany, Bochnia, Wadowice, Zaleszczyki, Żółkiew, Nowy Sącz, Sambor, Sianek, Stanisławów, Stryj, Tarnopol, Czortków, Jasło. Z początku po tej reorganizacji liczba członków TLG wynosiła 110 osób, z nich 78 (71%) stanowili lekarze mieszkający we Lwowie. Po reorganizacji w 1877 r. każda sekcja TLG wybierała osobno przewodniczącego, sekretarzy i skarbnika. Stworzono kierowniczy organ – Radę Zawiadowczą, przewodniczącym której był równocześnie przewodniczący TLG. Zgodnie z podziałem obowiązków Towarzystwo spełniało funkcję organizacyjną i humanitarną. Uchwały podejmowano na walnym zebraniu.

Kolejny etap działalności rozpoczął się w latach 1894–1897. W związku z otwarciem pierwszych klinik nowo powstałego Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Lwowskiego, do Towarzystwa dołączyło wielu naukowców, co spowodowało potrzebę jego reorganizacji i wprowadzenia zmian statutowych. Z inicjatywy profesorów E. Macheka, A. Gluzińskiego i R. Renckiego Lwowska Sekcja Towarzystwa została zamieniona w Towarzystwo Lekarskie Lwowskie (TLL) – oficjalnie od 30 listopada 1900 roku.

Na osobną uwagę zasługują okoliczności, które zaistniały wokół zamiarów połączenia TLG z Krakowskim Towarzystwem Lekarskim (KTL). Pertraktacje w tej sprawie były prowadzone w ciągu wielu lat. Ich inicjatorem był A. Biesiadecki – wychowanek KTL i wieloletni prezes TLG. Z tego powodu w 1876 r. były inicjowane pierwsze strategiczne zmiany w statucie. Jednak coroczne pertraktacje nie przyniosły rezultatu, gdyż jednym albo drugim nie odpowiadały warunki umów. Ostatecznie, na posiedzeniu 3 grudnia 1879 r. KTL uznało, że połączenie będzie korzystne, jednakże postawiło wiele warunków, między innymi ten, że TLG powinno nazywać się Towarzystwem Lekarzy Galicyjskich i Krakowskich. W 1880 r. dalsze pertraktacje doprowadziły do zawarcia umowy o częściowym połączeniu z Krakowskim Towarzystwem Lekarskim, która to umowa okazała się porozumieniem o wspólnym organie prasowym i wspólnej kasie pomocy wzajemnej, o wzajemnym zaliczaniu składek członkowskich, o uregulowaniu praw i obowiązków przy przejściu z jednego towarzystwa do innego. Trzeba przyznać, że w ciągu kolejnych lat między towarzystwami utrzymywały się bardzo zażyłe stosunki koleżeńskie: połączono fundusze wspierania wdów i sierot, wzajemnie zapraszano się na wystąpienia, wspólne posiedzenia i in. Trzy wyżej wymienione okresy w rozwoju i działalności TLL, według zdania W. Ziembickiego, wyrażonego w kronice TLL, „odpowiadają trzem pierwszym okresom życia ludzkiego. Okres pierwszy – to lata niemowlęce, ząbkowanie i szczęśliwy wiek dziecięcy, dla którego nieświadoma walka o byt i samo życie jest już szczęściem. Okres drugi – odpowiada wiekowi młodzieńczemu: w łonie Sekcji zaznacza się już pewne niezadowolenie ze stanu obecnego, rada porywa się do samodzielnych występów na zewnątrz ... Lecz gdy młodzieniec dojrzeje w męża, nieznośnemi stają się mu nawet miękkie i choćby jedwabne pęta macierzyńskie. A właśnie w roku 1901 Sekcja nasza zaczęła dojrzewać w męża i w dążnościach ku zupełnemu usamodzielnieniu ...”. A dalej W. Ziembicki rozważa, „że data początków naszego Towarzystwa może być pojmowana rozmaicie. Historyczną datą, w której de facto zorganizowało się we Lwowie pierwsze zrzeszenie lekarskie, mające cel zarówno naukowy, jak humanitarny, jest dzień 2 grudnia 1867 roku”. M.W. Herman, stały sekretarz Towarzystwa, wydając kronikę z okazji trzydziestolecia istnienia, nazwał ją kroniką Towarzystwa Lekarskiego Lwowskiego. R. Rencki, przemawiając na jubileuszu TLL, wyraził się, że TLL kończy 60 lat swej działalności humanitarnej.

 

CZŁONKOSTWO

Jak już wcześniej wspominano, Towarzystwo Lekarskie we Lwowie w chwili założenia w roku 1867 liczyło 47 członków. W 1908 r. było ich już 300, z czego 80% stanowiły osoby nowo przyjęte. O liczbie członków Towarzystwa każdego roku nie ma dokładnych informacji, ponieważ wiele dokumentów zaginęło w burzliwych latach wojen światowych. Coroczna liczba członków Towarzystwa zmieniała się w zależności od politycznej i socjalno-ekonomicznej sytuacji w państwie. I tak podczas I wojny światowej ilość członków rażąco zmniejszyła się do 20–30 osób. Dopiero od 1921 r. rozpoczęła się tendencja wzrostowa. W 1928 r. liczba członków wynosiła 500 i do 1939 r. utrzymywała się mniej więcej na takim poziomie. Dynamika liczby członków TLL, jak i inne dane o jego wieloletniej działalności zostały przedstawione graficznie w kronice M. Hermana. Liczba członków Towarzystwa z ogólnej liczby lekarzy, którzy mieszkali we Lwowie w 1867 r. stanowiła 82,5%, w 1877 r. – 89%, w 1887 r. – 87,7%, w 1897 r. – 71%, w 1907 r. – 67% i w 1927 r. – 29%. Jak wynika z materiałów dostępnych w piśmiennictwie medycznym, wśród członków TLL w pierwszych czterdziestu latach jego istnienia nie było niestety kobiet, ponieważ, jak wiadomo, kobiety w owych czasach nie były dopuszczane do studiów lekarskich. Pierwszą kobietą, która w 1896 roku złożyła dokumenty na studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Lwowskiego była Flora Mira Ogórek, przy czym musiała udowadniać, iż posiada wystarczającą wiedzę, aby podjąć studia. Jakkolwiek dyplomu lekarskiego we Lwowie nie uzyskała, wiadomo że w 1904 r. prowadziła prywatną praktykę i była w spisie dyplomowanych lekarzy Lwowa. Od 1908 r. F. M. Ogórek była członkiem Towarzystwa Higienicznego i systematycznie drukowała swoje prace w „Przeglądzie Higienicznym”. W 1906 r. wśród lwowskich lekarzy były już cztery kobiety: F. M. Ogórek-Pankowa, S. Moraczewska, M. Lateiner i M. ­Kalmus-Schneiderowa. Przed I wojną światową w informatorze o Lwowie podano 16 nazwisk kobiet-lekarek, które prowadziły prywatną praktykę lekarską, co stanowiło 3,5% z 445 wszystkich lekarzy we Lwowie. W owych czasach był to bez wątpienia sukces, bowiem dotąd „lekarski fach” tradycyjnie uważany był za zawód męski. Członkiniami TLL w 1913 r. było tylko 8 kobiet, co stanowiło 2,9% z liczby 276 ogólnej liczby członków Towarzystwa. Warto wymienić ich nazwiska: Wanda Chowańcówna, Fryderyka Heschelesówna, Maria Pogonowska, Franciszka Fuchsówna, Zofia Linkówna, Zofia Starklówna-Węgrzynowska, Zofia Silberstein-Diamandowa, Helena Schusterówna.

 

Szpital Powszechny we Lwowie na fotografii Adama Lenkiewicza z 1939 r.
Źródło: Biblioteka Narodowa. Sygnatura Poczt. 3041.


 

W 1927 r. do Towarzystwa Lekarskiego Lwowskiego należało 31 – 12,4%, a w 1937 r. – 28 lekarek, co stanowiło12,4% ogółu członków. Wbrew oporowi konserwatywnej części intelektualnej elity lwowskiej (i nie tylko lwowskiej) kobiety zaczęły otrzymywać wykształcenie medyczne, z powodzeniem pracowały na państwowych posadach, włączały się do lekarskich towarzystw. Młode, ambitne, aktywne i mądre starały się wkraczać w lekarskie wspólnoty, uczestniczyły w posiedzeniach naukowych, przygotowywały referaty, publikowały prace naukowe. A jednak tylko w latach 1919 i 1920 po raz pierwszy wybrano do Zarządu TLL kobietę-lekarza – Helenę Schusterówną, która wówczas otrzymała funkcję sekretarza.

W Towarzystwie istniała coroczna praktyka nadawania statusu członka honorowego lekarzom, którzy wyróżniali się działalnością społeczną oraz wnieśli znaczący wkład w rozwój medycyny krajowej i światowej. Byli nimi: dr Heliodor Święcicki z Poznania, dr Leon Szuman z Torunia, prof. Ignacy Baranowski z Warszawy, prof. Julian Kosiński z Warszawy, dr Władysław Biegański z Częstochowy, prof. Tadeusz Borowicz z Krakowa, dr August Kwaśnicki z Krakowa, prof. Zygmunt Laskowski z Genewy, Maria Skłodowska-Curie z Paryża, dr Edward Fastenberg ze Lwowa i dr Józef Merunowicz ze Lwowa.

Początkowo posiedzenia Towarzystwa odbywały się raz w miesiącu, ale od 1874 r., na propozycję Oskara Widmanna, zaczęto organizować je dwa razy w miesiącu. Do 1897 roku włącznie corocznie było ich 28 – 30 – 36. Ze względu na to, że po otwarciu Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Lwowskiego do Towarzystwa dołączyło wielu naukowców i znacznie wzrosła liczba prelegentów, chętnych do wygłaszania odczytów, w latach 1906–1907 spotkania zaczęły odbywać się cotygodniowo (najwięcej, bo 60 posiedzeń, odbyło się w 1901 roku). Należało zatem dążyć do utworzenia osobnych sekcji specjalistycznych. Od dawna już działały sekcje przemysłowo-lekarska i higieniczna. W 1908 r. powstała sekcja balneologiczna, a w 1911 r. – neurologiczno-psychiatryczna.

Towarzystwo przez długi czas nie posiadało własnego lokalu, dlatego na przestrzeni lat wynajmowało różne sale. Na początku była to Mała Sala Radna w Ratuszu, od 1891 r. posiedzenia odbywały się przy ul. Blacharskiej 18 (teraz ul. Iwana Fedorowa 18), w latach 1898–1910 – przy ul. Dominikańskiej 11, w budynku towarzystwa Lekarzy Galicyjskich. Z wielkim ubolewaniem przyjęto, dokonaną w 1910 r., sprzedaż domu TLG, gdzie w pięknie urządzonej sali przez 12 lat odbywały się posiedzenia naukowe. W związku z tym powstał projekt budowy własnego domu, niestety niezrealizowany przez długie lata. Od 1910 r. Towarzystwo, z krótkimi odstępami czasu, funkcjonowało w różnych miejscach. W latach 1912–1937 posiedzenia Towarzystwa odbywały się w salach Polikliniki Powszechnej, przy ul. Lindego 5. W 1920 r. otwarto tu czytelnię dla potrzeb lekarzy, a w 1925 – bibliotekę.

Rozpatrywano pomysł budowy własnego domu dla Towarzystwa. W tym celu w 1911 r. zakupiono działkę przy ul. Zyblikiewicza 6, jednakże wskutek wybuchu wojny, ze zrozumiałych względów stało się to niemożliwe. Do sprawy budowy domu powrócono w 1934 r., w którym sprzedano parcelę przy ul. Zyblikiewicza i zakupiono działkę ziemi przy ul. Konopnickiej 3. Planowano, że wybudowany dom zasiedlą: Lwowskie Towarzystwo Lekarskie, Izba Lekarska, Towarzystwo Lekarzy Polskich, Kasa Lekarska i in. Na budowę domu przekazano środki w wysokości 40 tysięcy złotych ze sprzedaży działki, planowano wykorzystanie funduszy ze składek członkowskich wszystkich organizacji i związków, jak również datki od indywidualnych darczyńców. Na początku listopada 1935 r. położono pod budowę kamień węgielny, a 24 listopada – uroczyście wmurowano akt budowy. Budynek wykonano według projektu inżynierów-architektów – Tadeusza Wróbla i Leopolda Karasińskiego, którzy także budowę zakończoną w 1936 r. nadzorowali. Fronton ozdobiono aforyzmami Hipokratesa, które świadczyły o przynależności budynku do fachu lekarskiego. Po zakończeniu wszystkich prac we wnętrzu, w holu Domu Lekarskiego na alabastrowej ścianie umieszczono następujący pamiątkowy napis: „Stanowi lekarskiemu na pomyślność. Nauce Polskiej na chwałę. Społeczeństwu na pożytek. Dom ten wzniesiony za czasów naszego urzędowania, a roku pańskiego tysiącznego dziewięćsetnego trzydziestego szóstego do użytku oddany został.”

Prezesem Towarzystwa Lekarzy Polskich we Lwowie był Roman Rencki.

Prezesem Towarzystwa Lekarskiego Lwowskiego był Antoni Sabatowski.

Prezesem Okręgu Lwowskiego Związku Lekarzy Państwa Polskiego – Lesław Węgrzynowski.

Do Zarządu Okręgowej Izby Lekarskiej należeli: Witold Nowicki – prezes, Emanuel Damański – wiceprezes, Tadeusz Falkiewicz – wiceprezes, Edward Elster – sekretarz, Tadeusz Marciniak – skarbnik oraz członkowie: Tytus Buraczyński, Stanisław Chmura, Jan Kochaj, Andrzej Pohorecki.

Obecnie w Domu Lekarskim znajduje się Obwodowy Departament Ochrony Zdrowia.

 

DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWA TOWARZYSTWA

Działalność naukowa była niewątpliwie najważniejszym zadaniem TLL. Odegrała ona wielką rolę w rozwoju nauk medycznych i wprowadzaniu nowoczesnych technologii do funkcjonowania wszystkich szpitali we Lwowie i prawdopodobnie w całej Galicji. Potencjał intelektualny i zawodowy ówczesnych lekarzy był potężny. Mimo że we Lwowie przez długi czas nie było na Uniwersytecie Wydziału Lekarskiego, w szpitalach, przeważnie w Lwowskim Szpitalu Powszechnym, prowadzono działalność naukowo-badawczą i trwał proces wdrażania nowoczesnej metodyki dotyczącej diagnostyki i leczenia. Wszystkie te osiągnięcia w pierwszej kolejności referowano na posiedzeniach Towarzystwa, gdzie krytykowano za niepowodzenia, doradzano w potrzebach albo inicjowano start do kariery naukowej. Dzięki udziałowi w posiedzeniach naukowych Towarzystwa lekarze zdobywali nieocenione doświadczenie, mianowicie otrzymywali informację o wprowadzonych nowych metodach diagnostyki, leczenia, wykonywania zabiegów operacyjnych. Równocześnie podczas spotkań analizowano interesujące czy skomplikowane przypadki kliniczne. Naukowe dyskusje obejmowały wszystkie strony praktyki lekarskiej. Najciekawsze odczyty i doniesienia rekomendowano do publikacji w polskich i zagranicznych czasopismach medycznych.

Działalność naukowa Towarzystwa nabrała rozpędu wraz z otwarciem Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Lwowskiego. Udział w posiedzeniach umożliwiał znanym autorytetom naukowym przedstawienie swoich osiągnięć, a młodym zrobienie pierwszych kroków w zawodzie lekarza. Druga połowa XIX wieku to okres dynamicznych przemian w naukach przyrodniczych, charakteryzująca się dominacją fizykalizmu, także w dziedzinie wiedzy i praktyki medycznej. Techniki fizykalne rozwijały się również wśród lekarzy lwowskich. Jednym z lekarzy opowiadającym się za podejściem fizjatrycznym w medycynie był prof. Józef Dietl (1804–1878), który wniósł wielki wkład w proces rozwoju medycyny opartej o fizykalne metody leczenia, w tym polskiej balneoklimatologii.

Ze względu na specyfikę klimatyczno-hydrogeologiczną, Lwów stał się dla lekarzy dogodnym miejscem do rozwijania, stosowanych w leczeniu gruźlicy i innych chorób, rozpowszechnionych w owych czasach, metod hydropatyczno-klimatycznych i dietetyczno-gimnastycznych. Zdrojownictwo stało się nie tylko nową metodą leczenia, ale i istotną dziedziną usług przynoszącą pewne dochody. Leczenie zdrojowo-klimatyczne, jako model nowoczesnej medycyny w dobie ogólnego postępu, zasługiwało na szczególną uwagę i wsparcie ze strony nauki uniwersyteckiej. Jeden z pierwszych we Lwowie zakład kąpielowy, zajmujący się działalnością leczniczą, profilaktyczno-zdrowotną i badawczą, znajdował się w pensjonacie „Kiselka”. W 1870 r. doktor Edward Madeyski uruchomił we Lwowie Zakład Gimnastyczno-Ortopedyczny z działem masażu i pensjonatem dla chorych. W wydanej przez siebie książce „Gimnastyka racjonalna” pisał: „Życie jest ruchem, ustawanie ruchu – początkiem śmierci”. Kontynuatorem jego dokonań był Wenanty Piasecki. Po uzyskaniu doktoratu z medycyny na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego w 1870 r., W. Piasecki rozwinął we Lwowie działalność lekarską, pedagogiczną, społeczną i naukową. Jako pierwszy specjalista w Polsce wykładał teorię wychowania fizycznego dla studentów Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu we Lwowie (1873–81). W 1871 r. W. Piasecki rozpoczął pracę jako lekarz i kierownik Zakładu Zdrojowego „Kiselka”, który po przebudowie i powiększeniu o kolejne zabudowania przy ul. Kąpielnej stał sie znaną miejską lecznicą sanatoryjną. Od 1873 r. hydroterapią praktyczną i licznymi publikacjami teoretycznymi na temat wodolecznictwa i dietoterapii wsławił się dr Władysław Jasiński, ukończył Wydział Lekarski w 1855 r. we Wiedniu, a od 1860 r. pracował jako asystent w jednej z lwowskich klinik. Dr Jasiński traktował leczenie uzdrowiskowe jako jeden z czynników leczniczych wpływających na stan zdrowia chorego, zresztą wprowadził termin leczenie fizjatryczne. Należy wspomnieć, że w Komisji Balneologicznej przy Towarzystwie Naukowym Krakowskim dominowali lekarze lwowscy – prof. A. Biesiadecki, prof. L. Radziszewski, dr K. Dębicki. W roku 1911 powołano Sekcję Balneolekarską Towarzystwa Lekarskiego Lwowskiego, skupiającą lekarzy praktykujących w zdrojowiskach galicyjskich.

Najważniejsze osiągnięcia naukowe członków TLL omówiono w artykule, który stał się podstawą niniejszego opracowania1.

Członkowie Towarzystwa stawiali sobie ambitne cele. Pragnęli poznać nie tylko medycynę praktyczną, ale także w swojej pracy opierać się na znajomości postępu nauk lekarskich i przyrodniczych. Dlatego na przestrzeni lat rozwinęła się tradycja zapraszania na posiedzenia Towarzystwa Lekarzy Lwowskich nie tylko znanych przyrodoznawców, ale także psychologów, inżynierów i filozofów. Taka praktyka rozpoczęła się jeszcze w 1882 roku z inicjatywy prezesującego wówczas Józefa Różańskiego, który uważał, że lekarz powinien być specjalistą nie tylko w swoim zawodzie, ale także powinien interesować się osiągnięciami nauk przyrodniczych.

Jedną z osób zapraszanych na odczyty był Julian Ochorowicz (1850–1917), docent katedry Fizjologii i Psychologii Uniwersytetu Lwowskiego, autor monografii „Psychologia i medycyna”. W kręgu jego zainteresowań naukowych znajdowały się parapsychologia, hipnoza i elektryczne właściwości ludzkiego ciała. W 1878 r. opublikował pracę „O możliwości konstrukcji przyrządu do przesyłania obrazów na wielką odległość”, dzięki czemu uważany jest za twórcę monochromnej telewizji. Przetwarzanie sygnałów świetlnych na elektryczne, a następnie przesyłanie ich bez naruszenia struktury i powrotne przetworzenie na świetlne sygnały stało się bazą stworzenia telewizji (według niektórych źródeł – 1877 r.)

Należy podkreślić, że w ramach naukowej działalności, już od pierwszych miesięcy istnienia TLG, zapoczątkowano działania zmierzające do założenia biblioteki naukowej dla lekarzy. Na początku mieściła się ona w Ratuszu w Małej Sali, gdzie odbywały się posiedzenia. W 1871 r. bibliotekę przeniesiono do Szpitala Powszechnego. Zbiory stale uzupełniano np. poprzez dary od lekarzy, wydanymi na ich koszt książkami i broszurami, a także publikacjami przywiezionymi z naukowych podróży. Z czasem biblioteka rozrosła się tak, że liczyła tysiące tomów. Podczas I wojny światowej biblioteka była przechowywana w pomieszczeniach Biblioteki Uniwersyteckiej. W latach 20., gdy Towarzystwo założyło w Poliklinice Ogólnej czytelnię, na zbiory biblioteczne wydzierżawiono dwa pokoje. Następnie w Domu Lekarskim przy ul. Konopnickiej 3 zaprojektowano pomieszczenia na użytek biblioteki.

Godny zauważenia jest fakt aktywnego i owocnego udziału TLL w organizacji zjazdów lekarzy i przyrodników, które odbyły się we Lwowie w latach 1875, 1888, 1894, 1897, 1907 i w 1937 r., a także zjazdów polskich internistów. Szczególnie pamiętnym był pierwszy zjazd we Lwowie w 1875 r., który wszedł do historii z uwagi na problematykę referatów i dyskusji zdominowanych przez sprawy społeczno-zdrowotne. Inicjatorem zorganizowania zjazdu i jego przewodniczącym był August Noskiewicz.

 

DZIALALNOŚĆ ORGANIZACYJNA I ADMINISTRACYJNA

Od pierwszych lat istnienia Towarzystwa jego członkowie aktywnie działali na rzecz społeczeństwa i chociaż TLL było organizacją społeczną, bardzo ściśle współpracowało z Krajową Radą Zdrowia (KRZ). Ta współpraca była na tyle ważna, że bez wniosków Towarzystwa nie przyjmowano praktycznie żadnej uchwały.

Działalność społeczno-administracyjna była organizowana bardzo rozważnie i systematycznie. Tworzono komisje, w skład których wchodzili różni specjaliści. W zależności od problematyki, komisja pracowała od 1 do 6 miesięcy. Na posiedzeniach Towarzystwa przedstawiano wyniki opracowań i dopiero po przedyskutowaniu, zredagowaniu, wnioski przekazywano do KRZ. Praktycznie wszystkie uchwały KRZ były podejmowane na podstawie opinii TLL. W pewnym sensie był to początek kształtowania się samorządu w środowisku medycznym Lwowa.

Działalność społeczno-organizacyjna TLL dotyczyła najrozmaitszych dziedzin życia miasta. W pierwszym rzędzie zajęto się zagadnieniem sanitarnego zabezpieczenia Lwowa i na podstawie poczynionych wniosków, przedstawiono do rozpatrzenia KRZ i Sejmu Galicyjskiego wiele służbowych raportów i zakazów. Należało przede wszystkim zająć się uporządkowaniem Lwowa pod względem sanitarnym, a w tym zbadaniem szkodliwych wpływów rzeki Pełtwi na zdrowie ludności. Zły stan sanitarny Lwowa zmusił TLL do rozpoczęcia pertraktacji o konieczności utworzenia osobnej komisji sanitarnej dla Lwowa i całkowitej reorganizacji służby zdrowia miasta. Od 1872 do 1874 r. rozpatrywano kwestię utworzenia we Lwowie służby dezynfekcji i na ten temat przygotowano raport do Rady Miejskiej. W celu wzmocnienia sanitarnej ochrony mieszkańców w 1880 r. utworzono komisję do zbadania konieczności utworzenia we Lwowie centrali mleczarskiej.

W czasie epidemii cholery i konieczności zorganizowania służby dotyczącej opieki nad chorymi, została stworzona komisja przeciw cholerze, która przez wydanie specjalnej instrukcji ustaliła obowiązki lekarzy, reguły grzebania zmarłych, budowania baraków dla chorych. Ludność informowano o środkach i sposobach dezynfekcji.

W 1873 r. TLG nawoływało mieszkańców Lwowa i okolic do szczepień przeciwko ospie, a już w 1879 r. została przyjęta uchwała o obowiązkowym szczepieniu przeciw tej chorobie. Członkowie TLL intensywnie pracowali nad ustaleniem zasad funkcjonowania szpitali. Dotyczyło to zmian w Krajowym Szpitalu Powszechnym (KSP), który w owym czasie był jedynym państwowym szpitalem we Lwowie i posiadał stosunkowo wysoki poziom w zakresie udzielania pomocy medycznej. To właśnie zespół lekarzy tego szpitala na przestrzeni wielu lat stworzył kreatywne i organizacyjne jądro TLG. Dzięki wprowadzonym zmianom organizacyjnym zwiększono liczbę oddziałów i stanowisk lekarskich, podwyższono pensje dla lekarzy i obsługi, a przede wszystkim opracowano statut szpitala i instrukcje służbowe, według których uregulowano opiekę lekarską nad chorymi i zastosowano odpowiednie normy ich żywienia. W grudniu 1870 r. do współpracy pracy w KSP zaproszono Siostry Miłosierdzia. Następnym wielkim osiągnięciem TLL było opracowanie zasad działalności i organizacja służby lekarzy gminnych i powiatowych. W dalszej perspektywie sprawiło to stworzenie w Galicji posad lekarzy powiatowych. W latach 1889–1890 została zakończona praca nad projektem statutu lekarzy gminnych, która trwała od 1875 roku.

Wśród innych organizacyjnych działań i osiągnięć Towarzystwa należy wymienić udział w akcjach walki z gruźlicą (1917), a także w akcjach zapobiegania grypie (1918), chorobom wenerycznym (1918) oraz epidemii chorób zakaźnych (1918). Towarzystwo Lekarskie Lwowskie odegrało ogromną rolę w otwarciu w 1891 roku, po prawie 20 latach jego tytanicznych starań, Wydziału Lekarskiego na Uniwersytecie Lwowskim i w powstaniu pierwszych klinik uniwersyteckich. Pracę naukową podejmowało we Lwowie coraz więcej lekarzy zainteresowanych wdrażaniem najnowszych osiągnięć nauki w leczeniu chorych. Znacznie wzrosła liczba członków Towarzystwa Lekarskiego Lwowskiego. Znani w Europie renomowani specjaliści chętnie przyjmowali posady w Uniwersytecie Lwowskim. Stopniowo we Lwowie wznoszono nowe budynki klinik, wyposażone w nowoczesne pracownie.

Liderzy TLL położyli wielkie zasługi w przygotowaniu ustawy dla polskich izb lekarskich. Z organizacją Izby Lekarskiej były bezpośrednio związane sprawy uregulowania stosunków Szpitala Powszechnego i lwowskiej społeczności oraz usankcjonowania wzajemnych stosunków lekarzy i mieszkańców. Dzięki temu we Lwowie, jako jedna z pierwszych w Polsce, w 1893 roku została założona Lwowska Izba Lekarska, zwana poprzednio Wschodnio-Galicyjską, której statut, doświadczenia organizacyjne i rozmach działalności stworzyły wzorzec dla wszystkich ziem polskich. Jednym z autorów projektu statutu izb lekarskich, walczącym o stworzenie zawodowej reprezentacji stanu lekarskiego, był J. Różański – pierwszy prezydent Lwowskiej Izby Lekarskiej. Spod jego pióra wyszły liczne analityczne sprawozdania i referaty o społecznym zdrowiu i wielu innych zagadnieniach.

Wśród osób zaangażowanych w takie działania należy wymienić profesora A. Czyżewicza, który jako członek, a z czasem i prezes Krajowej Rady Zdrowia brał bezpośredni udział nie tylko w wyjaśnianiu problemów, ale i podejmowaniu decyzji urzędowych. Dzięki jego talentowi jako organizatora szpitalnictwa i osobistym inwestycjom została zrealizowana budowa oddziału położniczo-ginekologicznego, który funkcjonuje do dnia dzisiejszego. Był jednym z inicjatorów utworzenia służby zdrowia w gminach i wykonawcą projektu statutu lekarzy gminnych.

Od początku swojej działalności TL ogromną uwagę zwracało na problemy etyczne zawodu lekarskiego. Środowisko lekarskie Lwowa wysunęło się na czoło w zakresie chronologii powstawania zbioru norm i zasad funkcjonowania zawodu lekarskiego. Pierwszy polski kodeks deontologii lekarskiej lekarzy galicyjskich powstał w 1876 roku i nosił tytuł „Uchwały Towarzystwa Lekarzy Galicyjskich w przedmiocie obowiązków lekarzy względem swych kolegów i zawodu lekarskiego w ogóle.” Towarzystwo chroniło interesy lekarzy w różnych sytuacjach, szczególnie konfliktowych. W tym celu w 1876 r. powołano Komisję Zgody.

W 1889 r. w Austrio-Węgrzech była przyjęta uchwała o stworzeniu Kas Chorych. TLG od razu włączyło się do wyjaśnienia ustaw statutu Kas, ponieważ w znacznym stopniu pogarszały one sytuację lekarzy i naruszały ich prawa. Dlatego na ogólnym zebraniu Towarzystwa przyjęto odezwę, w której ustalono jego pozycję i udzielono lekarzom porad dotyczących ochrony ich praw przy zawieraniu umów z kasami chorych. Ważnym elementem działalności Towarzystwa od pierwszych lat jego istnienia było przestrzeganie używania języka polskiego w dokumentach medycznych. TLG także wymagało, ażeby językiem wykładowym na uczelniach był język polski. Równocześnie rozmachu nabrała akcja popierania polskich naukowców przy powołaniach na ważne stanowiska.

W kolejnych latach TLG posiadało różne wydawnictwa własne. Wśród pierwszych należy wymienić „Rocznik Towarzystwa Lekarzy Galicyjskich”, który był wydawany w latach 1868–1869, a także „Dwutygodnik medycyny publicznej” – 1877–1879, od 1880 r. wydawany jako „Dwutygodnik medycyny publicznej i praktycznej”. Przez długi okres organem Towarzystwa był „Przegląd Lekarski”, wydawany od 1873 r. wspólnie z Krakowskim Towarzystwem Lekarskim. Następnym bardzo ważnym krokiem w tej dziedzinie było założenie w 1906 r. własnego czasopisma TLL „Lwowski Tygodnik Lekarski”, który ukazywał się do 1913 r.

Po przyłączeniu w 1908 r. Krakowskiego Towarzystwa do Towarzystwa Lekarzy Galicyjskich „Przegląd Lekarski” i „Lwowski Tygodnik Lekarski” udostępniono wszystkim członkom. Po I wojnie światowej nie przywrócono „Lwowskiego Tygodnika Lekarskiego”, a już od 1922 r. ukazywała się „Polska Gazeta Lekarska”.

 

DZIAŁALNOŚĆ
CHARYTATYWNA

Jednym ze statutowych zadań, wyznaczonych przy założeniu TLG, była materialna pomoc dla wdów i sierot z rodzin lekarzy, a także dla lekarzy niezdolnych do pracy lub w podeszłym wieku. Bezsprzecznie ten kierunek działalności na przestrzeni wszystkich lat istnienia był i na zawsze pozostanie jedną z najpiękniejszych stronic kroniki Towarzystwa.

Działalność charytatywną prowadzono w ramach założonego funduszu. Przez pewien czas na ten cel przeznaczano niewielką sumę pochodzącą ze składek członkowskich lekarzy, planowano również uzupełnianie funduszu za pomocą datków składanych przez kolegów. Początkowo pomoc charytatywna udzielana była w postaci jednorazowej wypłaty, a od 1874 r. wprowadzono stałe pensje. W dalszym okresie wpływy pieniężne zostały zróżnicowane, a wypłaty podzielone na jednorazową pomoc materialną, pensje dla wdów i osobno pensje dla sierot. Warto zaznaczyć, że do 1939 r. zbiórki ofiar na materialną pomoc dla wdów i sierot, i niezdolnych do pracy kolegów lekarzy przeprowadzano regularnie. Corocznie na święta Bożego Narodzenia urządzano charytatywne bale lekarskie, z których dochody uzupełniały fundusz. Stworzenie imiennych fundacji umożliwiało otrzymanie większych sum pieniężnych, a tym samym możliwość rozszerzenia zasięgu pomocy. Jednym z pierwszych fundatorów był Alfred Biesiadecki, który w 1888 roku ofiarował 6 tysięcy złotych ryńskich, stając się w ten sposób pozytywnym przykładem dla wielu następnych ofiarodawców. W 1887 r. Piotr Krzeczunowicz (1819–1887) przekazał 4 tysiące złotych ryńskich. Wysoką kwotę – 263 tys.koron na korzyść funduszu wspierania wdów i sierot zapisał TLG w testamencie lwowski lekarz Władysław Jasiński. Ta kwota przeszła do Towarzystwa po jego śmierci w 1903 r. Rodzina profesora Adama Czyżewicza – starszego, w 1912 r. założyła imienną fundację z budżetem statutowym w wysokości 25 tys. koron. Grzegorz Ziembicki w 1933 r. z okazji jubileuszu swojej 30-letniej działalności w Lwowskim Szpitalu Powszechnym ofiarował 1000 koron. Ogółem były założone fundacje I. Krówczyńskiego (1893), J. Merunowicza (1898), W. Ściborowskiego (1903), A. Marsa (1904) i wielu innych, od których fundusze szły na cele dobroczynne, wspieranie niezamożnych studentów poprzez zakładanie szkoleniowych stypendialnych fundacji i in. Na wymienienie zasługują także nazwiska innych darczyńców, m.in. Franciszka Niedźwieckiego – 1884, Ludwiga Rydygiera – 1899. Członkowie Towarzystwa omawiali kwestię utworzenia kas dla chorych pracowników. Na przestrzeni wielu lat lekarze Szpitala Powszechnego i klinik bezpłatnie badali i udzielali pomocy bezrobotnym, o czym niejednokrotnie informowano w prasie.

Największym jednak darem ofiarowanym Towarzystwu były majątki Morszyna: rola, lasy, źródła mineralne, kopalnie soli, które zapisali w 1881 roku darczyńcy, właściciele ziemscy Bonifacy i Magdalena Stiller, pod warunkiem utworzenia zakładu sanatoryjnego. Pozyskane dochody powinny były wspierać fundusz dla wdów i sierot. Niestety, Towarzystwo Lekarzy Galicyjskich przez długi czas nieefektywnie wykorzystywało otrzymany dar, ponieważ bardzo długo załatwiało nabycie prawa własności, a ponadto przeciągało się załatwienie naukowego zbadania właściwości leczniczych wód, co hamowało rozwój Morszyna. W związku z powyższym nie tylko folwark morszyński (prawie 180 morgów roli wraz z gospodarskimi zabudowaniami i 300 morgów lasu), ale i zakład zdrojowiskowy, jak również prawo na produkowanie gorzkiej soli, pozostawały w arendzie u różnych przedsiębiorców. Dzierżawcami często byli handlarze, którzy w rabunkowy sposób powyrąbywali i rozprzedali najlepsze działki lasu. Przed I wojną światową uzdrowisko rozwijało się powoli. W latach 1921–1931 Towarzystwo Lekarskie znowu oddało Morszyn w dzierżawę warszawskiej kompanii akcyjnej. Nieznaczną ilość soli morszyńskiej eksportowano do USA i Anglii. Dopiero w 1932 r. TLL zaczęło samodzielnie zarządzać kurortem. W 1935 r. rozpoczęto budowanie pensjonatu „Dom uzdrowiskowy” (obecnie sanatorium „Marmurowy Pałac”). Budowa kosztowała 4 mln złotych i trwała ponad trzy lata. W lipcu 1938 r. „Dom Uzdrowiskowy” oddano do eksploatacji. Stopniowo Morszyn stawał się coraz bardziej znanym uzdrowiskiem. Jeżeli w pierwszych latach w kurorcie pracował jeden czy dwoje lekarzy, to już w następnych na letni sezon przyjeżdżało ich po kilku. W 1939 roku w Morszynie wypoczywało ponad 6 tys. kuracjuszy, w tym także cudzoziemcy.

 Fundusz pomocy wdowom i sierotom po zmarłych lekarzach funkcjonował aż do drugiej wojny światowej. Informacja o wykorzystaniu funduszy, nadaniu pensji czy stypendiów była dostępna szerokiemu ogółowi, co sprzyjało przejrzystości działalności Towarzystwa.

Należy zauważyć, że z czasem odsetek lekarzy lwowskich wśród wszystkich członków Towarzystwa stopniowo malał. Tak, w 1867 r. część lekarzy zamieszkałych we Lwowie, należących do Towarzystwa, stanowiła 82,5%, w 1877 r. – 82%, w 1877 r. – 87,7%, w 1897 r. – 71%, w 1907 r. – 67%, w 1914 r. – 62%, a już w 1927 r. – 38,2%, w 1938 r. – 28%. Fakt znacznie mniejszego udziału lwowskich lekarzy w Towarzystwie w ostatnich latach był związany z jednej strony z sytuacją polityczną w kraju, a z drugiej – utworzeniem we Lwowie wielu innych towarzystw o charakterze specjalistycznym, które zadowalały zawodowe potrzeby lekarzy i podwyższały ich specjalistyczne kwalifikacje. Z czasem we Lwowie, oprócz Towarzystwa Lekarzy Galicyjskich i wyłonionego z niego Towarzystwa Lekarzy Lwowskich, w różnych latach prowadziły działalność niżej wymienione zrzeszenia lekarskie:

1.   Lwowskie Towarzystwo Ratunkowe – założone w 1893 roku. Pierwszym jego kierownikiem mianowano E. Strojnowskiego, który zainicjował stworzenie Towarzystwa Ratunkowego i organizował pracę Stacji. Personel Stacji składał się z lekarzy i sanitarnej służby. Przez 15 lat działalności Stacji Ratunkowej przyjęto 57,5 wezwań o udzielenie nagłej pomocy, a już w 1913 r. (po 20 latach funkcjonowania) zarejestrowanych wezwań było ponad 100 tysięcy.

2.   Lwowskie Towarzystwo Higieniczne – w 1923 r. jego nazwa została zmieniona na Polskie Higieniczne Towarzystwo we Lwowie.

3.   Towarzystwo Ginekologiczne – założone w 1898 r. Oprócz posiedzeń naukowych, które odbywały sie w miarę napływania naukowego materiału, Towarzystwo zajmowało się kwestiami społecznymi i etycznymi. W 1925 r. na ogólnym zebraniu Towarzystwa Ginekologicznego przyjęto uchwałę, że prawo używania tytułu „specjalista położnik-ginekolog” będą mieli tylko lekarze, którzy uzyskali licencję od Izby Lekarskiej po odbyciu trzyletniej praktyki kliniczno-szpitalnej.

4. Towarzystwo Otolaryngologiczne – w ramach funkcjonowania TLL w 1908 r. utworzono sekcję laryngologiczną, która z czasem przekształciła się w Towarzystwo z własnym statutem i zarządem. W 1920 r. utworzono Polskie Towarzystwo Otolaryngologiczne.

5.   Koło Naukowe Lekarzy Lwowskiego Szpitala Powszechnego – posiedzenie inauguracyjne odbyło się w czerwcu 1918 roku.

6.   Naukowe Koło Szpitala Ubezpieczalni Społecznej – założone w 1931 roku.

7.   Towarzystwo Walki z Gruźlicą, Koło Lwowskie – założone w 1904 r. z inicjatywy prof. Władysława Gluzińskiego (Lwów) i doktora Tomasza Janiszewskiego (Kraków). Głównym zadaniem Towarzystwa było informowanie i nauczanie o sposobach zapobiegania gruźlicy oraz leczenie chorych. Początkowo siedziba Towarzystwa znajdowała się w Krakowie, w 1918 r. przeniesiono ją do Lwowa.

8.   Stowarzyszenie Przeciwrakowe Świętego Wawrzyńca – założone we Lwowie w 1929 r. z inicjatywy dyrektora LPSz Andrzeja Pogoreckiego, starszego ordynatora II oddziału chorób wewnętrznych Witolda Ziembickiego, prof. Romana Renckiego, lekarzy Kazimierza Wenckowskiego, Mariana Osuchowskiego i in. Ze względu na znaczny wzrost zachorowalności i śmiertelności pacjentów wskutek chorób onkologicznych, idea stworzenia we Lwowie zakładu przeciwnowotworowego była omawiana jeszcze w 1919 r. Równocześnie wobec odkrycia radu i początków zastosowania go w medycynie, pojawiły się nowe możliwości pomocy chorym. Lwów był trzecim miastem w Polsce, w którym zapoczątkowano zorganizowane podejście do walki z rakiem.

9.   Ukraińskie Towarzystwo Lekarskie – założone 1 października 1910 roku. Pierwszym prezesem UTL obrano Jewgena Ozarkiewycza. W 2010 r. we Lwowie bardzo uroczyście obchodzono Jubileusz 100-lecia Ukraińskiego Towarzystwa Lekarskiego.

10. Towarzystwo Szerzenia Higieny wśród Żydów – założone w 1919 r. przez lekarzy M. Zeltzera, Gustawa Bikelesa, Karola Schneidera i Marka Reichensteina.

11. Związek Lekarzy Dentystów.

12. Związek Lekarzy Rządowych we Lwowie.

13. Krajowy Związek Zdrojowisk i Uzdrowisk.

 


 

POSŁOWIE

Nawet krótki przegląd historii TLG i TLL pokazuje zachwycający proces organizacji i rozwoju medycyny w drugiej połowie XIX i pierwszej połowie XX wieku, a równocześnie dostrzec można nieprzeciętnych lekarzy lwowskich szpitali i naukowców z Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Lwowskiego. Dwie wojny światowe w krótkim czasie i związane z nimi tragedie niezaprzeczalnie miały negatywny wpływ tak na dalszy rozwój medycyny na obszarze lwowskim, jak i na wiarygodną wiedzę o historii lwowskiej medycyny. Już w 1939 r. całkowita zmiana władzy doprowadziła do zniszczenia wszystkich instytucji, towarzystw i zrzeszeń, które w swoim czasie tworzyły całokształt służby zdrowia Galicji i Lwowa.

Nieodwracalnej straty doznała naukowa społeczność Lwowa w 1941 roku. W nocy z 3 na 4 lipca niemieccy okupanci, bez sądu, stracili na Wzgórzach Wuleckich lwowskich uczonych, przeważnie profesorów Instytutu Medycznego i Politechniki Lwowskiej. Wśród wymienionych niżej 14 zamordowanych profesorów medycyny oraz członków ich rodzin ośmiu było w przeszłości prezesami Towarzystwa Lekarskiego Lwowskiego: Antoni Cieszyński (1882), Władysław Dobrzaniecki (1897), Jan Grek (1875), Jerzy Grzędzielski (1901), Henryk Hilarowicz (1890), Stanisław Mączewski (1892), Witold Walerian Nowicki (1878), Tadeusz Ostrowski (1881), Stanisław Michał Progulski (1874), Roman Rencki (1867), Salomon-Stanisław Ruff (1872), Włodzimierz Jan Sieradzki (1870), Adam Jan Sołowij (1859), Tadeusz Boy-Żeleński (1874).

W pierwszych latach powojennej okupacji Polacy zmuszeni byli masowo opuszczać Lwów. Niektórzy ukraińscy lekarze również ratowali się ucieczką od sowieckiego terroru. W mieście nie pozostało wielu lekarzy-specjalistów. Z 16 urologów, którzy praktykowali we Lwowie przed wojną, pozostało tylko troje, ortopedów – 1, rentgenologów – 2. Trochę więcej pozostało internistów, położników-ginekologów i chirurgów.

W powojennych czasach wielu lekarzy – Polaków, Ukraińców czy Żydów również spotkał tragiczny los: zwolnienia z pracy, areszty, zesłania, rozstrzelanie. Totalitarny system zrobił wszystko, aby do nas i przyszłych pokoleń nie dotarła informacja o wysokim poziomie naukowej i praktycznej myśli istniejącej na naszych ziemiach, abyśmy nie pamiętali i nie wiedzieli o naszych poprzednikach, którzy wynieśli Lwów na przednie szańce medycznej nauki nie tylko w Polsce, a w wielu dziedzinach w Europie i na świecie.

 


1   Niniejszy tekst został zredagowany na podstawie artykułu doc. dr. n. med. Eweliny Hrycaj-Małanicz pt. „Kilka słów o działalności Towarzystwa Lekarskiego Lwowskiego”, który ukaże się w monografii redakcyjnej „Szkice z historii Towarzystwa Lekarskiego Lwowskiego”.

Opracowała Anna Stengl