Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020

Paweł Brzegowy, O DZIAŁALNOŚCI STANISŁAWA DUNIN BORKOWSKIEGO

 

 

S. Dunin Borkowski sportretowany przez Andreasa Stauba w latach 30. XIX w. Źródło: Biblioteka ­Narodowa, sygnatura:G.3659/II

 

We współczesnych opracowaniach poświęconych dziewiętnasto­wiecznemu środowisku lwowskich przyrodników z rzadka uwzględniana jest postać zajmującego się geologią i mineralogią Stanisława hr. na Skrzynnie Dunin Borkowskiego (1782–1850)[1]. Rzeczony naturalista badający skały i minerały wschodniej części Galicji i Bukowiny, związany z Akademią Królewsko-Bawarską w Monachium, członek dziewięciu towarzystw naukowych, spoczywa w mauzoleum rodzinnym na nekropolii łyczakowskiej, w tzw. pierwszej kaplicy Dunin Borkowskich. Przynależy ona do najbardziej wyszukanych przykładów lwowskiej architektury cmentarnej. Urodzony w Rudzie pod Stryjem, kształcił się we Lwowie, dalej zaś odbył roczne studia w najstarszej na świecie uczelni górniczo-hutniczej, noszącej współcześnie nazwę Technische Universität Bergakademie Frei­berg. W kolejnych latach, zgłębiając tajemnice chemii, wiedzę uzupełnił na Sorbonie. W okresie paryskim uczestniczył Dunin Borkowski w zajęciach odkrywcy chromu (1797) i berylu (1798) Louisa Nicolasa Vaqueline’a. Uczył się również od innego szanowanego chemika Louisa Jacquesa Thénarde’a, odkrywcy boru (1808), dzisiaj kojarzonego przede wszystkim z oryginalnym pigmentem błękitem kobaltowym. Zaznajamiając się z geologią i mineralogią, pracował następnie w paryskich laboratoriach[2]. Wśród wykładowców Dunin Borkowskiego znalazł się m.in. niemiecki specjalista w zakresie geognozji, tj. nauki traktującej o złożach mineralnych i skałach, Abraham Gottlob Werner, obecnie wspominany głównie w kontekście ogłoszonej wraz z Horacem-Bénédictem de Saussurem teorii Neptunismus/Diluvianismus (neptunizmu)[3], zakładającej, że skały wykształciły się w wyniku procesu krystalizacji lub sedymentacji w środowisku wodnym. Poglądowi temu, błędnemu zresztą, hołdowano na przełomie XVIII i XIX w.[4] Werner, nazywany ojcem geologii, zasłynął wydzieleniem z geognozji oryktognozji (mineralogii)[5]. Notatki Dunin Borkowskiego z wykładów frei­berskich znalazły się później w Bibliotece Uniwersytetu Franciszkańskiego. Prawidła Wernerowskiej geognozji wyłożył Francuzom w wydanej na łamach „Journal de mine” w 1809 r. pracy Observations générales sur les rapports des differentes structures de la terre, d’après la theorie de Werner. Ukazujące się w kolejnych latach artykuły naukowe poświęcił znalezionemu w Podhorodyszczach bursztynowi, tantalitowi z Bawarii, pumeksowi, nefrytowi, wezuwianowi, truskawieckiej siarce, ołowiakowi z Bukowiny, miedzi i witriolowi. Warsztat badawczy Dunin Borkowskiego chwalili Stanisław Staszic, a także Karl Cäsar von Leonhard, na którym szczególne wrażenie wywarło rozróżnienie w Tolfa niedaleko Rzymu skały ałunowej od kamienia ałunowego.

Opublikowany we Lwowie w 1816 r. List podróżnego, który odwiedził Tatry był zdawkową relacją z odbytej podróży geologicznej. Wychodząc z Tarnowa, przez Wojnicz, Olszyny, gdzie autor oglądał zniszczenia wyrządzone przez powódź z 1813 r., dalej wąwóz Paleśnicy, kamienistą drogą przez Gródek i Zbyszyce, zawędrował do Nowego Sącza, którego otoczenie krajobrazowe przywodziło na myśl urokliwe zakątki Austrii i Styrii. Następnie, przebywając w oddzielającym ziemie polskie od Węgier Czorsztynie, zatrzymał się przy ruinach tamtejszego zamku. Docierając w Tatry skreślił lapidarny zarys ich budowy geologicznej. Pierwsze spostrzeżenia mineralogiczne ograniczył do granitu i łupku chlorytu. W Dolinie Kościeliskiej stwierdził obecność budującego Karpaty od strony Galicji gnejsu oraz srebra, miedzi i antymonu. Odnalezione pokłady skały kwarcowej pokrytej łupkiem marglu, wykończonego jasnokolorowym wapieniem ziarnistym, przyjął Dunin Borkowski za rzecz w geologii zupełnie nową. Z roślin tatrzańskich wspomniał dzięgiel, goryczkę, rabarbar i płucnicę islandzką (lichen). Nie uzyskawszy odpowiedzi na pytanie, dlaczego miejscowi górale w przeciwieństwie do islandzkich i szkockich płucnicy nie stosowali do celów kulinarnych, doszedł do przekonania, że postępowanie takie było marnotrawstwem[6].

Dunin Borkowski zwrócił na siebie uwagę w 1818 r., gdy jako pierwszy obywatel galicyjski w posiadanym majątku zwolnił chłopów z obowiązku odrabiania pańszczyzny, w zaborze austriackim praktykowanej do 1848 r. Wspominający o tym fakcie prof. Stanisław Sławomir Nicieja wskazał również na inne godne odnotowania poczynania naturalisty: działalność filantropijną w postaci fundacji stypendiów gospodarskich, wydanie w Wiedniu w 1834 r. Psałterza floriańskiego[7] czy przekazanie dwudziestu dwóch tys. cennych, prywatnych tomów dla biblioteki uniwersyteckiej we Lwowie[8]. W zbiorze tym znalazły się również opracowania przyrodnicze Cuviera, Gay-Lussaca, Humboldta, Śniadeckiego i Wernera. Angażował się ponadto w fundację Galicyjskiej Kasy Oszczędności (1844) i Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarczego (1845). Z myślą o zawiązaniu instytucji zajmującej się sprawami agronomii wystąpił w 1812 r., kreśląc jej statut, a pięć lat później projekt swój przedłożył samemu cesarzowi[9].

W pierwszą daleką podróż udał się Dunin Borkowski na Półwysep Apeniński. Będącą pokłosiem tej wyprawy, wydaną w Warszawie w 1820 r. nakładem drukarni Glücksberga Podróż do Włoch w latach 1815 i 1816, przygotował autor z zamiarem wypełnienia luki w rodzimej literaturze przedmiotu. Znana jest również inna fragmentaryczna wersja opublikowana w dwóch częściach w 1816 i 1817 r., zatytułowana Geognostische Beo­bachtungen in der Gegend von Rom (Spostrzeżenia geognostyczne w okolicach Rzymu). W wydaniu polskojęzycznym znalazły się barwne opisy Rzymu (uwzględniające dawną topografię miasta), Padwy, Bolonii, Florencji i Wenecji oraz innych miejsc znajdujących się na trasie odbywanej podróży. Pracę Dunin Borkowskiego przyjąć należy za pierwszy polski przewodnik po Italii, opatrzony w zwięzłe informacje z zakresu historii oraz geografii społecznej i ekonomicznej.

 

 

 Kaplica Dunin Borkowskich (fot. P. Brzegowy)

 

Przywołując nazwiska światłych florenckich obywateli, wymienił m.in. Giovanniego Fabbroniego (1752–1822)[10] – cenionego przyrodnika, chemika i agronoma, jednego z inicjatorów założenia w 1775 r. Museo di Fisica e Storia Naturale di Firenze. Podróż do Włoch spotkała się z życzliwym przyjęciem nie tylko w rodzimym środowisku naukowym, lecz także za granicą, czego dowodziło stanowisko zajęte przez opiniotwórczy „Revue encyclopedique”. Co więcej z tamtego okresu pochodzi rozprawa Mémoire sur la sodalité de Vésuve, w której autor opisał po raz pierwszy przynależący do krzemianów, występujący na Wezuwiuszu sodalit, a właściwie jego odmianę. Również i ta praca szybko zyskała uznanie i doczekała się przekładu angielskiego. Od drugiej połowy lat 30. XIX w. do 1844 r. Dunin Borkowski podróżował po krajach niemieckich i Francji, spotykając się z tamtejszymi uczonymi. Był dodatkowo wybornym kolekcjonerem okazów przyrodniczych: skał i minerałów, przekazanych po 1850 r. dla Uniwersytetu Franciszkańskiego i Zakładu Narodowego im. Ossolińskich. Artykuły mineralogiczne publikował m.in. w „Journal de physique, de chimie et d’histoire naturelle”[11] i „Schweig­gers Journal für Chemie und Physik”[12].

Będąc wielkim miłośnikiem książki, w 1827 r. podjął współpracę z otwartym wówczas Ossolineum, udzielając się w pracach adaptacyjnych przekazanego na siedzibę Zakładu dawnego klasztoru i kościoła Karmelitanek trzewiczkowych. Nawiązuje do tego rozprawa traktująca o technikach bibliotecznych[13]. Na podstawie notatki zamieszczonej w „Rozmaitościach” można wywnioskować, że broszurę wydrukowano na koszt autora i rozesłano krajowym oraz zagranicznym towarzystwom i instytucjom naukowym. Nieliczne egzemplarze swego czasu oferowała warszawska księgarnia Zawadzkiego i Węckiego[14]. Warto wspomnieć, że o wzmiankowanej rozprawie w pochlebnym tonie wypowiedział się historyk literatury Wiktor Hahn, chwaląc jej twórcę za rozeznanie w temacie i fachowość[15].

Przechodząc koło kaplicy cmentarnej Dunin Borkowskich warto pamiętać, że spoczywają w niej doczesne szczątki jednego z pierwszych polskich mineralogów, bibliotekoznawcy, historyka literatury, ziemianina zainteresowanego autentycznie sprawami rolniczymi oraz działacza społecznego w jednej osobie.



[1]    Według Kazimierza Maślankiewicza zmarł w roku 1851. K. Maślankiewicz, Stanisław Dunin-Borkowski. Pierwszy mineralog Polski, [w:] Księga pamiątkowa na dziewięćdziesięciolecie dziennika „Czas”, Kraków 1938, s. 150.

 

[2]    Wspomnienie Stanisława hrabiego Dunina-Borkowskiego, ck podkomorzego, wielu towarzystw uczonych członka, zmarłego we Lwowie dnia 29 grudnia 1850 r., „Dodatek tygodniowy”, 22 III 1851, s. 46; T. Wiśniowski, Z dziejów geologii w Polsce – kilka słów o Kołłątaju, „Kosmos. Czasopismo Polskiego Tow. im. Kopernika”, R. XL, z. 7–12, Lwów 1915, s. 227.

 

[3]    Geograf lwowski Antoni Rehman, odnosząc się do sporu pomiędzy neptunistami a plutonistami, stwierdził, że: Nie wodzie i nie ogniowi zawdzięczają lądy swoje istnienie, lecz bezustannej walce elementu płynnego, tj. wody z elementem stałym. A. Rehman, Wiek Morza Śródziemnego (rzecz czytana na doroczném zebraniu polsk. Tow. im. Kopernika we Lwowie w dniu 19 lutego 1883 r.), „Kosmos. Czasopismo Polskiego Tow. Przyrodników imienia Kopernika. Rok ósmy”, Lwów 1883, s. 61.

 

[4]    Szerzej: Ch. Kapp, Neptunismus und vulkanismus in Beziehung auf v. Leonhard’s Basalt-Gebilde, Stuttgart 1834.

 

[5]    K. Maślankiewicz, Stanisław Borkowski pierwszy mineralog polski, „Wszechświat. Pismo przyrodnicze”, z. 9–10 (1833), Warszawa 1953, s. 220.

 

[6]    List podróżnego, który odwiedził Tatry, „Pamiętnik Lwowski”, t. I, Lwów 1816, s. 81–84.

 

[7]    Zur Geschichte des ältesten polnischen Psalter zu St. Florian bei Linz. Genannt der Psalter der Königin Margarethe, Wien 1835.

 

[8]    S.S. Nicieja, Cmentarz Łyczakowski we Lwowie, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1989, s. 223.

 

[9]    Wspomnienie Stanisława hrabiego Dunina-Borkowskiego…, op. cit., s. 46–47.

 

[10]  S. Dunin Borkowski, Podróż do Włoch w latach 1815 i 1816, Warszawa 1820, s. 145.

 

[11]  De la Bothriolith du Fettstein, Observations generales sur les differentes methodes de la classification mineralogique.

 

[12]  Chemische Untersuchung des Egerans, vol. XXIII.

 

[13]  O obowiązkach bibliotekarza. Rzecz napisana w r. 1827 z powodu uporządkować i otworzyć się mającej Biblioteki imienia Ossolińskich, 1829.

 

[14]  „Rozmaitości. Pismo dodatkowe do Gazety Lwowskiej”, Lwów 1829, s. 263.

 

[15]  W. Hahn, Stanisława Dunin-Borkowskiego: O obowiązkach Bibljotekarza, „Przewodnik Bibljograficzny”, nr 6, 1926, s. 246.