Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa
Kontakt

ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
cracovialeopolis@gmail.com

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021

Paweł Brzegowy, GRZEGORZA HETNARA I STANISŁAWA M. JANKOWSKIEGO WYDAWNICTWO W STULECIE BITWY POD ZADWÓRZEM

W 2020 r. nakładem Małopolskiego Centrum Edukacji „MEC” ukazała się w Krakowie licząca 128 stron książka Grzegorza Hetnara i Stanisława M. Jankowskiego pt. Powrót żołnierzy Zadwórza. Polskie Termopile. Autor wstępu Andrzej Jacek Zajączkowski słusznie podkreślił, że bitwa pod Zadwórzem z 17 VIII 1920 r., w kontekście obrony Warszawy podczas wojny polsko-bolszewickiej, jest w rodzimej historiografii XX w. wydarzeniem nieco zapomnianym. Ważną rolę w spopularyzowaniu mitu „kresowych Termopil” odegrały w dwudziestoleciu międzywojennym publikacje Józefa Białyni Chołodeckiego[1]. Przyczyniły się do tego także wspomnienia Seweryna Falińskiego[2] i zainspirowane relacją innego świadka historii opowiadanie Zofii Kossak-Szczuckiej. Czytelnicy interesujący się tą problematyką znają zapewne opracowanie prof. Stanisława Sławomira Niciei[3] sprzed 30 już lat. Dodatkowo przed trzema laty Zadwórzu poświęcił on obszerny rozdział dziesiątego tomu Kresowej Atlantydy[4]. W międzyczasie zrealizowano ponadto dwa prezentowane wielokrotnie telewizyjne filmy dokumentalne. Warto nadmienić, że literaturę poświęconą Zadwórzu uzupełnił w br. prof. Wiesław Jan Wysocki[5].

 

 

Kurhan w Zadwórzu, stan z czerwca 2019 r., po remoncie wykonanym w 2015 r., fot. Grzegorz Hetnar

 

Krwawe starcie batalionu piechoty kpt. Bolesława Zajączkowskiego z Konarmią Siemiona Budionnego, zakończone heroicznym, ale jednocześnie tragicznym w skutkach zwycięstwem Polaków, pomogło w zorganizowaniu obrony oddalonego o 33 km i zagrożonego wrogim przejęciem Lwowa. Świadomi okrucieństwa radzieckiego dowódcy wojskowego lwowianie przygotowywali się do obrony miasta, organizując formacje ochotnicze oraz transport dzieł sztuki i zbiorów archiwalnych do Krakowa. Podjęta w czasach PRL-u próba przemilczenia pamięci o zadwórzańskich bohaterach szczęśliwie dała ujemny rezultat.

W bogato ilustrowanej książce pasjonata dziejów obrony Lwowa w latach 1918–1919 i 1920 G. Hetnara i publicysty, dziennikarza i pisarza S.M. Jankowskiego zawierającej ponad 60 fotografii (m.in. ze zbiorów własnych autorów, Wojskowego Biura Historycznego im. gen. broni Kazimierza Sosnkowskiego w Warszawie – dalej WBH) zamieszczono również wartościowy pod względem historycznym wykaz (s. 97–111) polskich uczestników bitwy. Na tle dotychczasowej literatury historycznej jest to pierwsze tak kompletne zestawienie poparte wieloletnimi badaniami. Spis podzielono na listę żołnierzy, którzy przeżyli (83 osoby) i poległych (294 osoby). Wydawnictwo posiada oczywistą wartość naukową. Obok istniejącej literatury przedmiotu autorzy wykorzystali dokumenty z Centralnego Państwowego Archiwum Historycznego Ukrainy (Центральний державний історичний архів України), Archiwum Państwowego Obwodu Lwowskiego we Lwowie (Державний архів Львівської області) i będącego komórką wewnętrzną WBH – Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie-Rembertowie. Skorzystali ponadto z bogatych archiwów rodzinnych Z.J. Zajączkowskiego i Tadeusza Żepielskiego, które do powstającego dzieła wniosły wiele cennych informacji. Za inne ważne fragmenty książki uważam Wspomnienia zadwórzan i część Wyrwani z zapomnienia, w której przybliżono sylwetki por. Stanisława Stacha-Zaleńskiego, ppor. Ludwika Liszki, por. Krzysztofa Obertyńskiego, pchor. Andrzeja Pawlaczka i Włodzimierza Widta. Wykorzystując archiwalia lwowskie, autorzy wskazali przyczynę zagłady batalionu kpt. B. Zajączkowskiego. W tym celu zamieścili raporty rotm. Tadeusza Krynickiego, rotm. Romana Abrahama i płk. Karola Szemioty (s. 71–85). Oddzielną część ich pracy stanowi przedruk z monumentalnego kalendarium Agnieszki Biedrzyckiej[6] i wybranych czasopism lwowskich, w których pisano o Zadwórzu (s. 87–96). W posłowiu celnie zauważyli, że ich badań nie można uznać za zakończone. Zważywszy, że wielu poległych nadal nie zidentyfikowano, a grupę ocalałych wywieziono w głąb Rosji, poszukiwania żołnierzy biorących udział w bitwie pod Zadwórzem wymagają kontynuacji.

Książkę uważam za sumiennie przygotowaną pracę popularyzatorską zawierającą treści naukowe. G. Hetnar i S.M. Jankowski, bazując na archiwaliach różnego pochodzenia i uwzględniając źródła drukowane, w setną rocznicę bitwy pod Zadwórzem podarowali miłośnikom Kresów i czytelnikom literatury historycznej interesujące wydawnictwo, wypełniając lukę w dotychczasowym stanie wiedzy. Na podstawie lektury dzieła kompetencje merytoryczne i warsztatowe autorów oceniam jako odpowiednie. Dobór i sposób wykorzystania źródeł nie budzi zastrzeżeń. Wśród innych zalet książki można wskazać tak ważną w przypadku tekstu pisanego poprawność językową, jak również oryginalnie ujęcie tematu, starannie zaprojektowaną szatę graficzną. W kontekście jej słabych stron wymienię lapidarne omówienie niektórych wątków. Przykładowo fragment Ocaleni przez przypadek należałoby uzupełnić o sylwetki innych walczących, którzy przetrwali atak Konarmii S. Budionnego. Konkludując, pozycja z powodzeniem może być wykorzystywana do edukacji historycznej i patriotycznej młodzieży i dorosłych, stanowi przyczynek do dalszych badań i jest wartościowym wkładem w upamiętnienie legendy „polskich Termopil”.



[1]    J. Białynia Chołodecki, Zadwórze i okolice. (Polskie Termopile), Lwów 1924; idem, S. Rayski, W dziesiątą rocznicę bitwy pod Zadwórzem, Horpinem i Firlejówką! Ku uczczeniu pamięci poległych w ofiarnym boju z najazdem bolszewickim Bohaterów 1920–1930, Lwów 1930.

[2]    S. Faliński, Tragedja Zadwórza. W czwartą rocznicę walki, Kamionka Strumiłłowa 1924; idem, Rycerze zadwórzańscy, Lwów 1927.

[3]    S.S. Nicieja, Zadwórze – polskie Termopile. Z dziejów obrony Lwowa przed bolszewikami w 1920 r., Opole 1990. Zob. również idem, Cmentarz Obrońców Lwowa, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990, s. 234–252.

[4]    Idem, Kresowa Atlantyda. Historia i mitologia miast kresowych, t. 10, Opole 2017, s. 161–202.

[5]    W.J. Wysocki, Zadwórze 1920, Warszawa 2020.

[6]    A. Biedrzycka, Kalendarium Lwowa 1918–
1939
, Kraków 2012.