Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa
Kontakt

ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
cracovialeopolis@gmail.com

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021

Paweł Brzegowy, O LWOWIE KSIĄŻĘC YM I KAZIMIERZOWSKIM

W przekonaniu znakomitego historyka mediewisty Jerzego Wyrozumskiego, Lwów identycznie jak Kraków powstał na etnicznym podłożu słowiańskim i rozwijał się na obszarze istniejącej w odległej przeszłości, bo już najpewniej w neolicie ekumeny. Zlokalizowana na obszarze barbaricum (poza Renem i Dunajem) Ruś Halicka znajdowała się w strefie wpływów rzymskich, Lwów zaś do najazdu mongolskiego w 1240 r. stanowił jej centrum polityczne i kulturalne[1]. W przygotowanej z rozmachem Historii Lwowa można wyczytać, że najstarsze ślady osadnictwa na obszarze grodu datować należy na piąte stulecie[2]. Przestrzeń rozpościerającą się pomiędzy jego najwyższym punktem – wzgórzem Góry Zamkowej (zwanej też Książęcą) w północnym grzbiecie Zniesienia, wznoszącym się na wysokość niemal 400 m n.p.m., a będącą lewym dopływem Bugu rzeką Pełtwią zajęli przedstawiciele plemienia lechickiego zwani Lędzianami (Lendizi)[3]. Ze skreślonej około 845 r. Zapiski karolińskiej wynika, że zamieszkiwali terytorium odpowiadające wiele stuleci później Galicji Wschodniej. Wspomniał ich również w jednej z rozpraw cesarz bizantyjski Konstantyn VII Porfirogeneta[4]. Zapewne przez wzgląd na usytuowanie i rzeźbę terenu na swoją siedzibę obrali Lędzianie Górę Zamkową. Zrealizowane w drugiej połowie lat 70. XX w. badania dowiodły, że na stoku wzgórza istniał w przeszłości cmentarz, na którym wzniesiono później jedną z najstarszych lwowskich świątyń – cerkiew pw. św. Mikołaja. Najdawniejsza wzmianka kronikarska o terenach, na których założono Lwów, pochodzi z roku 981, a jej autorem był dziejopisarz i mnich pieczerskiego monasteru Nestor.

Wtedy oto ziemię czerwieńską podbił Włodzimierz Wielki. Ten wywodzący się z dynastii Rurykowiczów książę kijowski, najmłodszy syn księcia Światosława, pamiętany jest przede wszystkim jako gorliwy obrońca chrześcijaństwa. Wyzwoliwszy się z nałogu rozpusty i porzuciwszy wojowniczy tryb życia, po przyjęciu sakramentu chrztu świętego w zlokalizowanym na Krymie mieście greckim Chersonezie, niszczył następnie pogańskie budowle sakralne, zarządził chrzest ludności w Dnieprze, a posąg gromowładnego Peruna nakazał wrzucić w nurt rzeki[5]. Za przyczyną Włodzimierza Wielkiego stały się Grody Czerwieńskie integralną częścią Rusi Kijowskiej. I chociaż odbił je później Bolesław Chrobry, w wyniku interwencji Jarosława Mądrego w 1031 r. ponownie powędrowały do ruskiej macierzy.

Najstarsze napomknienie o Lwowie z 1259 r. znajdziemy na kartach znanego z trzech odpisów Latopisu halicko-wołyńskiego, traktującego o wydarzeniach rozgrywających się na ziemi halickiej i wołyńskiej w trzynastym stuleciu[6]. Początki Lwowa jako twierdzy warownej w Rusi Halicko-Włodzimierskiej związane są z panowaniem księcia Daniela Romanowicza Halickiego (1201–1264), który około roku 1250 założył gród nazwany po rusku Lwihorodem – wedle legendy na cześć syna Lwa Daniłowicza (ok. 1228–ok. 1301), upamiętnionego odsłoniętym na placu Halickim w 2001 r. okazałym pomnikiem, a w 2018 r. filmem historycznym[7]. Ojciec jego, zostawszy księciem Wołynia, a następnie w 1245 r. księciem halickim, podjął się ambitnego zadania zjednoczenia ziem ruskich. W 1253 r. w Drohiczynie za sprawą legata papieża Innocentego IV dokonała się jego koronacja[8]. Przywołana powyżej wersja okoliczności założenia Lwowa znana jest za przyczyną siedemnastowiecznych relacji podanych przez burmistrzów tego miasta: kupca i aptekarza Jana Alnpeka oraz pisarza i poety Józefa Bartłomieja Zimorowica, a jej ugruntowanie nastąpiło w wieku XIX i żywo pamiętane jest po dziś dzień, szczególnie w literaturze ukraińskiej. Pomimo że Zimorowicowska kronika Leopolis Triplex należy niewątpliwie do najwartościowszych dzieł w historiografii Lwowa, Łucja Charewiczowa za ujemne jej strony uznała obok zbyt wyszukanego i utrudniającego studiowanie języka nietolerancyjną postawę autora wobec Rusinów i Żydów[9]. W przekonaniu Michała Balińskiego i Tymoteusza Lipińskiego gród (a właściwie podgrodzie z rynkiem) istniał już jednak wcześniej[10]. Daniel Halicki odbudował go po tragicznych wydarzeniach związanych z najazdem wnuka Czyngis-chana, mongolskiego władcy Batu-chana z 1240 r. podczas tzw. wyprawy zachodniej, w trakcie której podbito Kijów[11]. Konkludując, Lwów istniał bez wątpienia w 1256 r. W sprawie etymologii nazwy grodu przypomnę interesujące ustalenia historyka ks. Ignacego Chodynickiego, według którego uwzględnić należy nie tylko imię księcia, ale i fakt, że w herbie swoim miał lwa, umieszczonego później w herbie miasta[12].

Ów stary, czyli ruski Lwów zajmował teren między dzisiejszymi ulicami Żółkiewską i Zamarstynowską, a sercem jego był współczesny Stary Rynek. Z inicjatywy Daniela Halickiego i jego syna zaczęli do osady przybywać obcokrajowcy, co nadało jej charakter wielonarodowy[13]. W przekonaniu Aleksandra Czołowskiego szczególną pozycję społeczną mieli przybysze niemieccy, kontrolujący rzemiosło i handel oraz posiadający młyn na Pełtwi. Była to ludność na tyle znacząca, że Lwów nazywano wtedy Lemburgiem[14]. Wraz ze wzrostem liczby stałej ludności postępował jego rozwój przestrzenny. Powstawały nowe cerkwie, kościoły rzymskokatolickie i nieistniejące obecnie świątynie ormiańskie pw. św. Anny i św. Jakuba. Pokłosiem tamtej rozbudowy są podziwiane w czasach dzisiejszych obiekty sakralne, przez konserwatora zabytków Bohdana Janusza zaliczone do stylu halicko-bizantyjskiego[15]: cerkiew św. Mikołaja oraz kościoły Matki Boskiej Śnieżnej i św. Jana Chrzciciela.

Pierwsza z przywołanych świątyń chrześcijańskich (ob. przy ul. Bohdana Chmielnickiego 28) jest jednym z ciekawszych przykładów lwowskiego budownictwa średniowiecznego. Powstała w latach 1264–1340[16] i do połowy wieku XVII nie uległa większym przeobrażeniom architektonicznym. Wystawiono ją na planie krzyża greckiego, z kwadratową nawą główną oraz usytuowanym na wschód prezbiterium. W północnej i południowej części świątyni umieszczono dwie kaplice z apsydami kształtu półkolistego. Rozplanowanie przestrzenne cerkwi znakomicie oddaje spotykane w wielu innych obiektach użyteczności sakralnej na Rusi Kijowskiej założenie planistyczne. Fundamenty położone na miejscu jeszcze starszego kościoła, zapewne drewnianego, podobnie jak kamienne mury apsydy datowane są na trzynaste stulecie. Świątynia jest dobrym przykładem płynnego połączenia elementów budownictwa bizantyjskiego i ruskiego, które nadały jej wyjątkowy charakter architektoniczny. Wbrew temu, co podają niektóre przewodniki, przechowywane wewnątrz stare ikony wyobrażające Matkę Boską i św. Teodora Tyrona nie pochodzą z wieków średnich, tylko z XVII i XVIII[17].

Zbudowany na niewielkim wzniesieniu z inicjatywy osadników niemieckich przed 1340 r. kościół Matki Boskiej Śnieżnej (Maryi Śnieżnej)[18] jest najstarszą świątynią katolicką we Lwowie. Według Jana Sas Zubrzyckiego podtrzymywanie stanowiska, że był on dziełem nieznanego z nazwiska mistrza niemieckiego, nie wytrzymywało krytyki. W architekturze kościoła dostrzegał oczywiste wpływy stylu polskiego, pamiętającej czasy Bolesława Krzywoustego tzw. „sztuki duninowskiej”. Potwierdzeniem tego była obecność łęku tęczowego i układ czteroprzęsłowy w rzucie poziomym i przekroju podłużnym[19]. Budowla jest gmachem jednonawowym, o dachu dwuspadowym zwieńczonym niewielką, ale wysoką wieżą. W części zachodniej umieszczono kruchtę, a prezbiterium przybrało postać wieloboku[20]. Pseudoromański charakter budynku jest zasługą Juliana Zachariewicza. Również późnodziewiętnastowieczne są freski autorstwa Edwarda Lepszego, ucznia Jana Matejki i asystenta Leonarda Marconiego[21].

Umiejscowiony przy Starym Rynku gotycki kościół św. Jana Chrzciciela zgodnie z aktualnym stanem wiedzy powstał w drugiej połowie XIV w.[22] Wcześniej przypuszczano, że wybudowano go z inicjatywy księcia Lwa z myślą o jego żonie Konstancji – córce króla węgierskiego i chorwackiego Beli IV i siostrze św. Kingi, uczęszczającej do kościółka na modlitwę[23]. Podczas prowadzonych w latach 70. i 80. XX w. badań archeologicznych potwierdzono, że jednonawowy budynek wzniesiono na planie prostokąta, absydzie zaś nadano rzut trójboczny. Cennej informacji na temat przeszłości świątyni dostarczył dokument datowany na 1371 r., zawierający wzmiankę, że wieś Hodowica (Hodovicza) została przekazana dla związanych z kościołem zakonników ormiańskich[24]. Na tej podstawie niektórzy historycy żywią przekonanie, że budowlę wystawiono w latach 60. XIV stulecia. Nawiązania do architektury ormiańskiej w przypadku kościoła św. Jana Chrzciciela są bardzo wyraźne. Sprawą pewną jest natomiast, że w 1415 r. jego okolicę przekształcono w niepodlegającą władzom miejskim jurydykę z prawem ormiańskim. Ponadto kościół uzyskał status prepozytury. Korzystała z niego ludność niemiecka trudniąca się głównie rękodzielnictwem. Zachowane we wnętrzu łuki przyjmowane są za czternastowieczne. W wyniku pożaru z końca XVIII w. kościół ponad trzy dekady był zrujnowany. Wskutek późniejszej nieudanej przebudowy i osłabienia murów świątynię ponownie zamknięto. Dopiero za przyczyną Juliana Zachariewicza, który w 1887 r. nadał jej cechy pseudoromańskie, m.in. wzmocniono konstrukcję budowli, zlikwidowano grożący zawaleniem przedsionek i położono nowy dach[25].

Istnieje przypuszczenie, że w centrum grodu księcia Lwa znajdował się drewniany dwór, a położona nieopodal cerkiew św. Mikołaja służyła za świątynię książęcą. Na ówczesną zabudowę składały się ponadto domy dostojników dworskich, dworzan, bojarów i mieszkania rzemieślników. Nawiązując do tego, co napisałem powyżej, należy stwierdzić, że we Lwowie ruskim żyli wygnańcy armeńscy, którzy ziemię ojczystą opuścili za sprawą ucisku tureckiego. Korzystali z własnego kościoła pw. św. Anny przy późniejszej ul. Żółkiewskiej i innych miejsc kultu. W zróżnicowaniu narodowościowym Lwowa wymienić trzeba również Czechów, Karaimów, Polaków, Saracenów, Tatarów, Węgrów i Żydów. Już wtedy gród był liczącym się ośrodkiem handlu połączonym drogami z innymi miejscowościami[26]. Ukraiński historyk związany z ruchem moskalofilskim Dionizy Zubrzycki (Денис Іванович Зубрицький) nie miał wątpliwości, że w 1270 r. Lwów był zamożny i pełen ludzi, z magistratem zorganizowanym na wzór miast niemieckich i znacznie starszy, niż sądzono. Nazwa jego pochodzić miała od króla zwierząt obecnego w herbach władców południowej Rusi[27].

Jest kwestią oczywistą, że ówczesny kraj­obraz przedstawiał się zupełnie odmiennie od dzisiejszego. Pozbawioną drzew Górę Zamkową (Łysą) porastała przesypana warstwą piasku trawa. Zamiast reprezentacyjnych kamienic w stylu historyzmu powstałych w czasach austriackich dominowały skromne domy drewniane. Już wtedy był Lwów grodem Wschodu i Zachodu o wielkim potencjale rozwojowym[28]. Położony na krzyżujących się szlakach handlowych przecięty był kilkoma gościńcami. Wijąca się po pagórkowatym terenie droga główna prowadziła do Chełma, zahaczając zaledwie o kilka małych wsi. Pozostałe trzy gościńce dawały możliwość połączenia z Gródkiem, Haliczem i Glinianami. W 1261 r. doświadczył Lwów wielkiej tragedii. Gród tak dynamicznie się rozwijający zniszczyli Tatarzy, paląc pierwotną drewnianą zabudowę. Wydarzeniem niezwykle ważnym było przeniesienie w 1272 r. stolicy Rusi Halicko-Włodzimierskiej z Chełma do Lwowa, co dodatnio wpłynęło na jego dalszy rozwój społeczno-gospodarczy i kulturalny.

Po śmierci księcia Lwa ok. 1301 r. nastał czas krótkotrwałego panowania jego syna Jerzego Lwowica. Ostatnie z rodu Lwa kobiety wydano za syna Giedymina Lubarta oraz księcia mazowieckiego Trojdena Piastowicza. W wyniku wyprawy Kazimierza III Wielkiego z 1340 r. doszło do zajęcia miasta i odebrania od bojarów przysięgi wierności. Wydarzenie to opisał w wiekopomnych Rocznikach Jan Długosz, donosząc, że król zastał w grodzie wielkie bogactwa w postaci złota, srebra, klejnotów i drogocennych kamieni. Najwspanialszym skarbem miały być dwa krzyże w znacznym stopniu wykonane z drewna krzyża Chrystusowego. W 1349 r. podczas drugiej wojny o Ruś polski władca opanował ziemię halicką, lwowską i przemyską, a tym samym utwierdził swe panowanie nad Rusią Czerwoną[29]. Stał się zatem Lwów w roku 1349 integralną częścią Królestwa Polskiego, przy którym dane mu było pozostać niemal sześć stuleci. Wyrazem polskiego panowania było w pierwszej kolejności wzniesienie przez Kazimierza Wielkiego w drugiej połowie XIV w. murowanej warowni gotyckiej, powstałej na fundamencie poprzedniej drewnianej budowli. Pozostałości tego tzw. zamku kazimierzowskiego rozebrali ostatecznie wiele wieków później Austriacy. Lwów powtórnie założony na prawym brzegu Pełtwi na wzór zachodni (być może na podstawie planu Niczka z Opawy) w 1352 r., lokowany na prawie magdeburskim (1356 r.), o szachownicowym układzie przestrzennym, wskutek obecności wielu narodów stał się jeszcze bardziej wielokulturowy i wieloreligijny. Trudniący się handlem i rzemiosłem Ormianie otrzymali przywileje handlowe i samorządowe. Otoczone murami obronnymi miasto gotyckie o kształcie trapezu, którego poprzedzone mostami zwodzonymi nad fosą wypełnioną wodą z Pełtwi bramy (Halicką i Krakowską) łączyły ulice Tatarska i Halicka, w centralnej części posiadało rynek[30]. O wielkiej trosce i przywiązaniu Kazimierza Wielkiego do grodu poświadcza fakt, że przyjeżdżał doń corocznie, w 1366 r. spędzając w nim całe lato, zaś w 1350 r. podczas panującego głodu wysłał tam zapasy zboża[31]. Według Józefa Bartłomieja Zimorowica „Lwów w duszy Kazimierza najpierwsze zajmował miejsce”[32]. Ważne, aby zapamiętać – na co słusznie uwrażliwiają w swoim bogato ilustrowanym wydawnictwie Ryszard Jan Czarnowski i Eugeniusz Wojdecki, że ostatni z dynastii Piastów na tronie polskim Lwowa nie przyłączył, tylko przeniósł w inne miejsce, a właściwie na nowo założył[33].

Panoramę miasta uzupełniły kolejne świątynie, uznawane współcześnie za wysokiej klasy zabytki sztuki sakralnej: kościół farny – przez Emila Kunke nazwany „kościołem-fortecą”[34] z ok. 1360 r. (ob. Bazylika Archikatedralna Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny), kościół Dominikanów z ok. 1370 r., przylegający do Niskiego Zamku kościół Franciszkanów, katedra ormiańska i cerkiew św. Jura (Jerzego)[35]. Według niektórych źródeł budowana przez Ormian od 1363 r. murowana (lub murowano-drewniana)[36] katedra w oryginalnej wschodniobizantyjskiej manierze była najcenniejszym zabytkiem Lwowa średniowiecznego[37]. Jan Sas Zubrzycki, nie dowierzając, jakoby budowlę tę wzorowano na pochodzącej z przełomu X i XI w. katedrze w Ani, doszukiwał się w niej cech polskiego gotyku[38]. W opinii Joanny Wolańskiej, którą uważam za najlepszą znawczynię dziejów katedry, nadal „stanowi jedyny w swoim rodzaju przykład architektury o rysach orientalnych w Europie Środkowej”[39]. Dopowiedzieć należy, że wcześniej modlili się Ormianie w kaplicy św. Walentego przy kościele Franciszkanów[40]. Prawdopodobnie niedługo przed nimi poza granicami miasta cerkiew, również murowaną, zaczęli wznosić Rusini. Budowla ta nie wytrzymała jednak próby czasu[41]. Powstała na miejscu, w którym w 1280 r. wystawił Lew Halicki kaplicę drewnianą i niewielki klasztor dla pustelników z zakonu św. Bazylego, do którego należał jego brat Wasyl (Waszko)[42].

Podsumowując, w pierwszej kolejności godzi się odnotować, że Lwów jako osada grodowa zaczął formować się za przyczyną króla Rusi Daniela Romanowicza, który podjął się urzeczywistnienia ambitnego planu stworzenia nad Pełtwią grodu – ośrodka sprawowania władzy z prawdziwego zdarzenia. Dzieło to kontynuował jego syn Lew, zasłużony w dalszym rozwoju przestrzennym oraz sprowadzeniu nowych mieszkańców. Z czasem Lwów stał się ważnym ośrodkiem politycznym i militarnym Rusi Halicko-Włodzimierskiej. Wskutek obecności Czechów, Niemców, Ormian, Polaków, Rusinów, Węgrów i Żydów kształtował się jego wielokulturowy charakter. Wysoki Zamek wraz z najbliższym otoczeniem oraz podgrodzie stanowiły zalążek powstania późniejszej metropolii. Analizując zabudowę ruskiego Lwowa, trzeba stwierdzić, że najokazalszymi jego gmachami obok siedziby władcy pozostawały obiekty sakralne: cerkiew św. Mikołaja, kościół św. Jana Chrzciciela, kościół Matki Bożej Śnieżnej. Niszczone i odbudowywane stanowią współcześnie ważne zabytki lwowskiej kultury materialnej. Miasto o średniowiecznym układzie urbanistycznym podniesione ze zniszczeń i de facto na nowo założone przez Kazimierza Wielkiego, dzięki zwiększeniu liczby ludności i ożywionej działalności handlowej w następnych wiekach miało doświadczyć dynamicznego rozwoju cywilizacyjnego, przeobrażając się właściwie w Respublica Leopoliensis.



[1]    J. Wyrozumski, Kraków i Lwów w średniowiecznej Europie, [w:] J. Purchla (red.), Kraków i Lwów w cywilizacji europejskiej. Materiały międzynarodowej konferencji zorganizowanej w dniach 15–16 listopada 2002, Kraków 2005, s. 35–36.

[2]    Я. Ісаєвич, М. Литвин, Ф. Стеблій (red.), Iсторія Львова. У трьох томах, t. 1, Львів 2006, s. 7.

[3]    W literaturze przedmiotu nazywa się ich również Lędzanami, Lędzicami lub Lendisami.

[4]    S. Zakrzewski, Opis grodów i terytoriów z północnej strony Dunaju czyli tzw. Geograf Bawarski, Lwów 1917, s. 50–51.

[5]    Szerzej: Ю. Диба, Історично-географічний контекст літописного повідомлення про народження князя Володимира Святославовича, „Княжа доба. Історія і культура” 2012, nr 6.

[6]    Z grodu Lwa obserwowano podobno łunę pożaru Chełma. O. Czerner, Lwów na dawnej rycinie i planie, Wrocław–Warszawa–Kraków 1997, s. 19; A. Czołowski, Lwów za ruskich czasów, Lwów 1891, s. 8. Zob. również Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie, t. 3, Lwów 1872, s. 43.

[7]    Король Данило, reż. Тарас Химич.

[8]    D. Dąbrowski, Daniel Romanowicz król Rusi (ok. 1201–1264). Biografia polityczna, Kraków 2012.

[9]    Ł. Charewiczowa, Historiografia i miłośnictwo Lwowa, Biblioteka Lwowska, t. 37, Lwów 1938, s. 21–22.

[10]  M. Baliński, T. Lipiński, Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, t. 2, Warszawa 1845, s. 551.

[11]  Zob. N. Jakowenko, Historia Ukrainy od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku; Dzieje krajów Europy Środkowo-Wschodniej, t. 1, Lublin 2000, s. 93–95.

[12]  I. Chodyniecki, Historya stołecznego królestwa Galicyi i Lodomeryi miasta Lwowa od założenia jego aż do czasów teraznieyszych, Lwów 1829, s. 27.

[13]  P. Włodek, A. Kulewski, Lwów. Przewodnik, Pruszków 2006, s. 32.

[14]  A. Czołowski, Z przeszłości dziejowej Lwowa, [w:] B. Janusz (red.), Lwów. Dawny i dzisiejszy, Lwów 1928, s. 2.

[15]  B. Janusz, Zabytki architektury Lwowa, [w:] idem, op. cit., s. 8.

[16]  I. Chodyniecki, powołując się na Księgę Historii Monasteru Lwowskiego, jej budowę określił na 1292 r. I. Chodyniecki, op. cit., s. 344.

[17]  Szerzej: A. Dylewski, Miasta marzeń. Lwów, Warszawa 2009.

[18]  Ob. przy ul. Śnieżnej 2. Cerkiew Matki Bożej Nieustającej Pomocy (Церква Матері Божої Неустанної Помочі) należy do Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego.

[19]  J. Sas Zubrzycki, Zabytki miasta Lwowa, Lwów 1928, s. 11–13.

[20]  I. Качор, Л. Качор, Львів крізь віки, Львів 2004, s. 168–169.

[21]  A. Strojny, K. Bzowski, K. Chojnacka, Z. Błazińska, Lwów. Krzemieniec. Kamieniec Podolski oraz największe atrakcje Ukrainy zachodniej, Kraków 2009, s. 150.

[22]  I. Качор, Л. Качор, op. cit., s. 168–169.

[23]  O. Czerner, op. cit., s. 20.

[24]  Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Alexandra hr. Stadnickiego, t. 2, Lwów 1870, s. 4–5.

[25]  B. Janusz, op. cit., s. 10–11.

[26]  F. Kiryk, Związki Lwowa z Krakowem w późnym średniowieczu, [w:] H.W. Żaliński, K. Karolczak (red.), Lwów. Miasto społeczeństwo kultura. Studia z dziejów Lwowa, t. 2, Kraków 1998, s. 11.

[27]  D. Zubrzycki, Kronika miasta Lwowa, Lwów 1844, s. 6–7.

[28]  F. Papée, Historya miasta Lwowa w zarysie, Lwów 1894, s. 23–26.

[29]  Ibidem, s. 29–34.

[30]  A. Schweiger-Lerchenteld, Geografia Powszechna Illustrowana, K. Jurkiewicz (przeł. i uzup.), Warszawa 1895, s. 282; A. Czołowski, Obraz dziejowy Lwowa, Lwów 1896, s. 2; O. Czerner, op. cit., s. 23–24.

[31]  I. Chodynicki, op. cit., s. 41, 43.

[32]  B. Zimorowicz, Historya miasta Lwowa, królestw Galicyi i Lodomeryi stolicy; z opisaniem dokładnem okolic i potróynego oblężenia, M. Piwocki (tłum.), Lwów 1835, s. 108.

[33]  R.J. Czarnowski, E. Wojdecki, Lwów. Dzieje Miasta, Kielce 2015, s. 40.

[34]  E. Kunke, Architektura Lwowa. Przewodnik dla poznania stylów, oglądanych na zabytkach miejskich, Lwów 1935, s. 2.

[35]  Encyklopedia Kresów, Kraków [bdw] s. 251.

[36]  B. Zimorowicz, op. cit., s. 113.

[37]  Przedwojenna Polska w krajobrazie i zabytkach. Lwów i Województwo Lwowskie [reprint J. Bułhak, i in., Polska w Krajobrazie i Zabytkach. X. Województwo Lwowskie, t. 2, z. 3, Warszawa 1930], Rzeszów 2013, s. 10.

[38]  J. Sas Zubrzycki, op. cit., s. 56–61.

[39]  J. Wolańska, Katedra ormiańska we Lwowie w latach 1902–1938. Przemiany architektoniczne i dekoracja wnętrza, Warszawa 2010, s. 23.

[40]  I. Chodyniecki, op. cit., s. 351.

[41]  B. Janusz, op. cit., s. 19–20.

[42]  I. Chodyniecki, op. cit., s. 340.