Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

BILCZE ZŁOTE / DŹWINOGRÓD / GERMAKÓWKA / HUTA PIENIACKA / KOLĘDZIANY / KUDRYŃCE / MONASTERZYSKA / OKOPY ŚWIĘTEJ TRÓJCY / PODWOŁOCZYSKA / WYSUCZKA

BILCZE ZŁOTE
Wieś w pow. borszczowskim, wojew. tarnopolskim, położona nad Seretem, w odległości ok. 20 km na płd.zach. od Borszczowa.
Historia. Miejsce prehistorycznej osady słowiańskiej z jednym z największych grodzisk na Podolu. O historii miejscowości do XVIII w. nic nie wiadomo. w 2. połowie XVIII w. była własnością Teodora Potockiego, wojewody bełskiego, konfederata barskiego. W 1807 r. dobra odkupił syn Teodora, Andrzej, pułkownik Wojsk Polskich Księstwa Warszawskiego. Od jego spadkobierców dobra bilczańskie odkupił Hipolit Dunin-Kozicki h. Łabędź. Niedługo jednak, bo już w 1854 r. zmuszony był sprzedać majątek na licytacji za niespełna 100 tys. koron Nabywcą był ks. Adam Sapieha. W ręku Sapiehów Bilcze Złote pozostało do 1939 r. Przed samą II wojną obszar tych dóbr wynosił 5562 ha ziemi i lasów. Ostatnim ich właścicielem był ks. Paweł Florian Sapieha.
Na przełomie XVIII/XIX w. istniał zapewne w Bilczu Złotym jakiś pałac czy większy dwór. Świadczy o tym park datowany na ok. 1800 r. W 1866 r. Adam Sapieha wzniósł nowy pałac lub tylko rozbudował dawny. Po ukończeniu budowy pałac, bez wyraźnego charakteru stylowego, składał się z piętrowego korpusu głównego i dwóch krótkich skrzydeł bocznych. W czasie I wojny światowej pałac uległ dewastacji, lecz sam budynek ocalał. Po wybuchu II wojny, nie wiadomo dokładnie kiedy, został całkowicie rozebrany.
Na terenie parku znajdowała się kaplica grobowa Sapiehów.

DŹWINOGRÓD
Miasteczko w pow. borszczowskim, wojew. tarnopolskim, położone na lewym brzegu Dniestru, u ujścia Dźwiniaczki. Leży w odległości 35 km na płd. od Borszczowa i kilkanaście km na zach. od Okopów św. Trójcy. Parafia rzym.kat. w Mielnicy, gr.kat. w Wołkowcach.
Historia. W czasach prehistorycznych znajdowało się tu jedno z największych grodzisk słowiańskich. Gród tutejszy wzmiankuje kronika Nestora. W XI w. toczyli walki o gród książęta ruscy. Ostatnim panującym w Dźwinogrodzie był w 1. połowie XIII w. Michał Wsiewołodowicz. Za jego czasów Tatarzy zniszczyli zamek (1240 r.), a o dalszych losach osady wiadomo tylko, że w XIV w. weszła w skład dóbr królewskich. Nie wiadomo kto wzniósł tutaj nowy zamek (Koriatowicze, czy królowie polscy?), który przetrwał do poł. XVI w., a następnie popadł w ruinę. W 1716 r. Adam Mikołaj Sieniawski zlecił odbudowę zamku Janowi Campenhausowi, pułkownikowi wojsk koronnych. Dzieje tej odbudowy są nieznane, w każdym razie materiały z lustracji przeprowadzonej w 1765 r., w czasie gdy tenutariuszem starostwa był Adam Pisarzewski, nie zawierają żadnej wzmianki o zamku. Ostatnim starostą dźwinogrodzkim był Kazimierz Cieński. Po 1772 r. starostwo zostało przejęte przez rząd austriacki. Około 1830 r. zakupił Dźwinogród Teodor Kęszycki, po nim odziedziczył go jego syn Aleksander. Na pocz. XX w. majątek przeszedł w ręce żydowskie.
Teodor Kęszycki wybudował duży piętrowy dwór, który zniszczony został podczas I wojny światowej.

GERMAKÓWKA
Wieś w pow. borszczowskim, wojew. tarnopolskim, położona w odległości 4 km na zach. od Zbrucza i 16 km na płn.wsch. od Borszczowa. Przystanek kolejowy na linii lokalnej Wygnanka-Iwanie Puste, w odległości 6 km na płn. od Iwania P. Parafia rzym.kat. w Krzywczu, gr.kat. na miejscu.
Historia miejscowości jest zupełnie nie znana. Wiadomo tylko, że w 2. poł. XIX w. właścicielem jej był hr. Gustaw Blucher, Wieś słynęła wówczas z wzorowej gospodarki, zarówno rolnej, jak leśnej i hodowlanej, do prowadzenia której właściciele zatrudniali dobrze do tego przygotowanych oficjalistów.

HUTA PIENIACKA
Wieś w pow. brodzkim, wojew. tarnopolskim, położona o 20 km od Brodów i Złoczowa oraz 3 km na płd. od Pieniak (zob. CL 3/99). Wieś była całkowicie polska, w latach międzywojennych liczyła ok. 750 mieszkańców. Parafia rzym.kat. w Pieniakach. W 2. poł. XIX w. była tu huta szklana. Szkoła założona w 1872 r., 1939 r. otrzymała nowy budynek.
W pobliżu wsi znajduje się ciekawostka przyrodnicza: źródła „Sine oko” i „Chowaniec”, będące lejkowatymi zagłębieniami, wypełnionymi wodą o niebieskim zabarwieniu. Odpływ wody ginie w pokładzie kredowym.
W 1944 r. nastąpiła zagłada Huty Pieniackiej. W okresie II wojny przebywali tam uciekinierzy-Polacy z sąsiednich miejscowości, szukający schronienia przed terrorem UPA; w r. 1943 liczba mieszkańców wsi wzrosła do ponad tysiąca. 28 lutego stacjonujący w Brodach oddział SS-Galizien wraz z członkami miejscowych oddziałów UPA, wspomagani przez część ludności ukraińskiej z okolicznych wsi, powodowanej motywami rabunkowymi, napadli na Hutę Pieniacką mordując jej mieszkańców i paląc 172 gospodarstwa. Z masakry zdołało się uratować jedynie kilka osób.
Na miejscu kaźni, na prośbę rodzin ofiar, mieszkańcy pobliskiej Hołubicy postawili w 2000 r. drewniany krzyż, jednak bez żadnego napisu. Władze ukraińskie nie dopuściły do zbudowania pomnika i umieszczenia tablicy z nazwiskami ofiar.

KOLĘDZIANY
Wieś w pow. czortkowskim, wojew. tarnopolskim, położona 15 km na płd.wsch. od Czortkowa. Parafia rzym.kat. w Jezierzanach, na miejscu była tylko kaplica. Parafia gr.kat. w miejscu; cerkiew parafialna pw. św. Mikołaja. W 2. poł. XIX w. była tu gorzelnia i młyn wodny.
Historia znana jest jedynie z miejscowych podań, według których była to własność Wołodyjowskich. W 1. poł. XIX w. Kolędziany należały do Albinowskich h. Jastrzębiec, a następnie drogą dziedziczenia przeszły na Kornela Horodyskiego h. Korczak. Ostatnim ich właścicielem był najmłodszy syn Kornela, Ludwik.
Kolędziany miały niegdyś zamek obronny, który popadł w ruinę. W 1840 r. został gruntownie przebudowany i przekształcony na późnoklasycystyczny pałac, składający się z piętrowego budynku mieszkalnego o rzucie prostokąta i dwóch stojących po bokach sześciobocznych pawilonów, przebudowanych z dawnych baszt i połączonych z korpusem głównym parterowymi galeriami. Do właścicieli majątku należała fabryka drożdży i stawy rybne.
Podczas I wojny światowej pałac uległ całkowitej dewastacji, ale w latach międzywojennych był powoli przywracany do stanu używalności. Do połowy lat 30. właściciele mieszkali w dworku nie opodal pałacu. Pozostałością z dawnego zamku, która zachowała pierwotny wygląd, była brama wjazdowa na dziedziniec pałacowy.
Obecnie w pałacu mieści się szkoła rolnicza.

KUDRYŃCE
Miasteczko w pow. borszczowskim, wojew. tarnopolskim, położone na prawym brzegu Zbrucza, w odległości 9 km na wsch. od stacji kolejowej w Iwaniu Pustym.
Historia. Dawna własność Herburtów, którzy w XVII w. wystawili tu zamek obronny na wąskim wzniesieniu między Zbruczem a głębokim jarem. Zamek odegrał ważną rolę w działaniach wojennych, mających na celu odzyskanie Kamieńca Podolskiego. Zdobyty przez Turków w 1672 r. był przez czas jakiś obsadzony ich załogą. W XVIII w. właścicielami Kudryniec byli Humięccy, którzy urządzili na zamku swoją rezydencję. Zamek był budowlą z kamienia i cegły, w kształcie nieregularnego czworoboku, zwężającego się stosownie do konfiguracji terenu. Dostępu do zmaku broniła głęboka fosa i dwie baszty po rogach; większa od strony Zbrucza była bramą wjazdową. Około połowy XIX w. Kudryńce zostały zakupione przez Bartfeldów i wówczas rozpoczęła się rozbiórka zamku, co doprowadziło do jego ruiny. Na cyplu nad jarem ostała się trzecia baszta, która runęła na początku XX wieku.

MONASTERZYSKA
Położenie. Miasteczko w pow. buczackim, wojew. tarnopolskim, w odległości 15 km na zach. od Buczacza i 140 km na płd.wsch. od Lwowa, przy drodze prowadzącej z Buczacza do Stanisławowa. Leży nad rzeką Koropiec, na wys. 304 m npm. Przed I wojną światową liczyły ok. 4700 mieszkańców, w tym 1700 Polaków, 500 Rusinów i 2500 Żydów.
Historia. W 1. połowie XVI w. miejscowość była własnością Monasterskich h. Abdank. Po połowie stulecia należała już do Sienieńskich. W 1552 r. Jan Sienieński, wojewoda podolski, otrzymał od króla Zygmunta Augusta przywilej dla Monasterzysk na jarmark na św. Andrzeja i cotygodniowe targi. Sienieńscy wybudowali w Monasterzyskach zamek, który chronić miał miejscową ludność przed najazdami tatarskimi. Fundacją sienieńskich była też zapewne parafia rzym.kat. erygowana przed r. 1600. Na początku XVII w. Monasterzyska przeszły w ręce Potockich. Był to okres wzmożonego zagrożenia najazdami nieprzyjacielskimi. W 1629 i 1630 r. czambuły tatarskie, które dotarły pod Monasterzyska, zostały rozgromione przez Stanisława Lubomirskiego i Stanisława Koniecpolskiego, ale w 1648 r. zamek i cała miejscowość zostały zdobyte i zniszczone przez Tatarów i Kozaków. Ostatni najazd tatarski miał miejsce w 1698 r.
Rezydencją Potockich do końca XVII w. był zamek Sienieńskich. Około 1780 r. Ludwika Potocka wybudowała pałac, a stary zamek wydzierżawiła rządowi austriackiemu na fabrykę tytoniu. Wkrótce potem zamek spłonął i nie został już odbudowany. W 1844 r. Przemysław Potocki sprzedał Monasterzyska wraz z okolicznymi folwarkami Karolowi Bako de Hette. Nowy właściciel zbudował w Monasterzyskach koszary i stajnie dla kawalerii, której trzy szwadrony stacjonowały w miasteczku, co przynosiło ludności znaczne dochody. Do dobrobytu mieszkańców przyczyniała się także rządowa fabryka tytoniu i cygar, która w zimie zatrudniała 800 osób, a w lecie 500, przeważnie kobiet. Oprócz krajowego, fabryka przerabiała tytoń węgierski, turecki i amerykański. W 1862 r. Bako de Hette odprzedał majątek monasterzyski o pow. ok. 15000 morgów Józefowi Marcinowi Mołodeckiemu. Majątek, choć po I wojnie światowej w formie okrojonej, pozostał własnością Mołodeckich do 1936 r. kiedy to pałac i park zostały sprzedane fabryce tytoniu.
Zabytki. Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NP Marii z 1727 r., fundacji Józefa Potockiego. Trójnawowy z prezbiterium zbliżonym do kwadratu. Fasada dwuosiowa z wysuniętą częścią środkową. Kościół posiadał wspaniałe wyposażenie wnętrza (ołtarze, ambona, baldachim nad chrzcielnicą) z poł. XVIII w., drewniane, polichromowane i złocone, z ornamentem rokokowym. Partie rzeźbiarskie wykonane były przez Jerzego Pinsla i Antoniego Sztyla. W kościele znajdował się otoczony kultem obraz MB Bolesnej z 1. połowy XVII w., już w 1744 r. uznany za cudowny.
Po II wojnie światowej kościół zamieniono na magazyn, przy czym zniszczono całe wyposażenie wnętrza. Sam budynek kościelny zachował się w stanie niezłym (zburzono jedynie wieżyczkę z sygnaturką i obniżono zakończenie wież). Obraz MB, przewieziony początkowo do Łańcuta, od 1950 r. znajduje się w Bogdanowicach k. Głubczyc na Śląsku Opolskim.
Kaplica cmentarna, klasycystyczna, w formie miniatury rzymskiego Panteonu. Cerkiew gr.kat. z XIX w.
Pałac wybudowany przez L. Potocką ok. 1780 r., klasycystyczny, na planie szerokiego prostokąta, postawiony na wysokich suterenach, w środkowej części piętrowy, po bokach parterowy. Przy środkowej części elewacji głównej portyk z sześcioma kolumnami, nad którymi taras. Przed I wojną pałac urządzony był stylowymi meblami przywiezionymi przez Mołodeckich z dawniejszych siedzib. W 1914 r. całe wyposażenie uległo spaleniu przez Kozaków, a w 1917 r. pociski artyleryjskie zniszczyły prawie całe lewe skrzydło pałacu. W 1918 r. rozpoczęto odbudowę, która została przerwana z powodu braku funduszy.
Czasy obecne. Mimo starań komitetu parafialnego o zwrot kościoła, miejscowe władze w 1991 r. przekazały go Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej.

OKOPY ŚWIĘTEJ TRÓJCY
Położenie. Wieś w pow. borszczowskim, wojew. tarnopolskim, położona u ujścia Zbrucza do Dniestru, na najdalszym płd.wschodnim krańcu II Rzeczypospolitej. Parafia rzym.kat. znajdowała się w Mielnicy, gr.kat. w Boryszkowcach.
Historia. Początek osadzie dała twierdza założona w 1692 r. na polecenie Jana III, w celu obserwowania i nękania Turków, okupujących odległy o 20 km Kamieniec Podolski. Miejsce odpowiednie na twierdzę wybrał hetman Stanisław Jabłonowski, na wyniosłym cyplu skalnym między ramionami dwóch rzek, należącym do posiadłości Marcina Kątskiego h. Brochwicz. Sypanie wałów, w którym uczestniczyło całe wojsko, rozpoczęto z końcem września 1692 r. i po miesiącu warownia była ukończona. Tworzyły ją wysokie wały z trzema bramami, z których jedna, zbudowana nad przepaścią od strony Zbrucza spełniała funkcję wieży strażniczej. Komendantem twierdzy mianowany został pułkownik Michał Brandt. Zadaniem załogi twierdzy było zabieranie Turkom dowożonej do Kamieńca żywności, przerywanie komunikacji, niszczenie pojazdów nieprzyjaciela. Zadanie swoje załoga Okopów spełniała w pełni, szczególnie w latach 1693–96. W 1699 r., po odzyskaniu Kamieńca Podolskiego, Okopy św. Trójcy straciły na znaczeniu. Michał Kątski starał się je przywrócić i w r. 1700 uzyskał od króla Augusta II pozwolenie na lokowanie wewnątrz umocnień miasta na prawie magdeburskim. Jednocześnie dał król przywilej na dwa jarmarki roczne i cotygodniowe targi oraz uwolnił mieszkańców od danin i podatków na okres 10 lat. Lustracje hetmańskie dokonywane w czasach Augusta III świadczą, że w Okopach wciąż utrzymywana była załoga, a wały obsadzone działami. W 1764 r. Sejm przeznaczył pewne fundusze na remont warowni. Podczas konfederacji barskiej za wałami Okopów znalazł schronienie Kazimierz Pułaski. wraz z kilkuset konfederatami. W marcu 1769 r., po zaciętej, bohaterskiej obronie wyparł ich stąd generał rosyjski Izmaiłow. Część konfederatów, broniąc się do końca, zginęła w gruzach spalonego kościółka.
Pod koniec XVIII w. stare fortyfikacje służyły jeszcze Austriakom. W XIX w. opuszczone, stopniowo niszczały, a samo miasteczko podupadło do tego stopnia, że utraciło status miejski, stając się wsią. W 1915 r. Rosjanie planując przeprowadzenie tędy kolei do Kamieńca Podolskiego, splantowali część wałów pod przyszłe tory.
Zabytki. W okresie międzywojennym istniały jeszcze częściowo wały wewnętrzne. Zachowały się mury dwóch bram, Lwowskiej i Kamienieckiej, które były piętrowymi budynkami z łamanego kamienia. Wnętrza były już wtedy zupełnie zrujnowane (bez stropów, sklepień i dachów). Z wałów zewnętrznych nie pozostały nawet ślady.
Kościółek z 1749 r., spalony w 1769, odbudowany ze składek społecznych pod koniec XIX w., dziś zrujnowany.

Okopy św. Trójcy są tłem zmagań obozu arystokratycznego ze zrewolucjonizowanym tłumem w Nieboskiej Komedii Zygmunta Krasińskiego.

PODWOŁOCZYSKA
Położenie. Miasteczko w pow. skałackim, wojew. tarnopolskim, położone nad granicznym Zbruczem (po jego drugiej, rosyjskiej stronie, znajduje się miasto Wołoczyska), na wys. 276 m npm. Graniczna stacja kolejowa, w odległości 192 km od Lwowa i 50 km od Tarnopola. W okresie międzywojennym liczyło ok. 6000 mieszkańców, w tym 1450 Polaków, 550 Rusinów i 4000 Żydów. Parafia rzym.kat na miejscu.
Historia. W 1857 r. Podwołoczyska były jeszcze przysiółkiem wsi Staromiejszczyzna i należały do dóbr rodziny Rzyszczewskich. Po wybudowaniu linii kolejowej z Tarnopola do Wołoczysk, decyzją Sejmu galicyjskiego przy stacji granicznej utworzone zostało miasto Podwołoczyska, powstałe z ww. przysiółka oraz osady Zagrobelna. Miasteczko miało charakter handlowy i było głównym rynkiem zbytu zboża z sąsiednich guberni rosyjskich. Handel po obu stronach granicy znajdował się głównie w rękach kupców żydowskich. Podwołoczyska rozbudowywały się szybko; na terenach przyległych do do dworca kolejowego pobudowano hotele dla przyjeżdżających tu przedstawicieli zagranicznych firm handlowych: szwajcarskich, francuskich, angielskich i niemieckich.
W latach 1881–85 były w Podwołoczyskach dwie fabryki aluminium i dwie cegielnie. Parafia rzym.kat. powstała po 1879 r. Kościół parafialny pw. św. Zofii wybudowany został ze składek społecznych.
Czasy obecne. Podwołoczyska są z powrotem siedzibą parafii rzym.kat., której ośrodkiem jest tymczasowa kaplica pw. św. Zofii. Tutejszy proboszcz obsługuje kilka okolicznych miejscowości.

WYSUCZKA
Wieś w pow. borszczowskim, wojew. tarnopolskim, położona nad Nieczławą i jej dopływem Głęboczkiem. Parafia rzym.kat. w Borszczowie, gr.kat. na miejscu.
Historia. Wysuczki do poł. XVIII w. pozostaje nieznana. Prawdopodobnie należała do dóbr królewskich. Wiadomo, że w XVII w. był tu obronny zameczek, zbudowany na wysokim brzegu nad Głęboczkiem. W 1672 r. zdobyli go Turcy, ale już w trzy lata później król Jan III obsadził swoją załogą. Po I rozbiorze Wysuczka miała być własnością Szymanowskich. Około 1800 r. przeszła w ręce Tadeusza Czarkowskiego h. Abdank, członka Stanów Galicyjskich, a potem w ręce jego syna Cyryla, również członka Stanów, który zmarł bezpotomnie. Wdowa, Maria z Golejewskich, adoptowała krewnego męża, Tadeusza Czarkowskiego, dodając mu swoje nazwisko panieńskie, i zapisała mu posiadane dobra, utworzywszy ordynację (zatwierdzoną przez cesarza Franciszka Józefa w 1889 r.). Po Tadeuszu ordynację przejął jego syn Cyryl Czarkowski-Golejewski, a w 1937 r. przekazał ją swemu synowi Cyrylowi Marii, rotmistrzowi
14 pułku Ułanów Jazłowieckich (który zmarł
w 1989 r. w Australii).
Zamek w Wysuczce założony był na planie czworoboku z czterema basztami narożnymi. Między basztami płd.wsch. i płd.zach. znajdowało się skrzydło mieszkalne, przebudowane na pałac przez Cyryla Czarkowskiego. Pałac spłonął w 1900 lub 1901 r. Przy odbudowie pomniejszono go o część wschodnią, która uległa zawaleniu. Do wyposażenia pałacu wyrabowanego w 1939 r., oprócz portretów rodzinnych należało 6 obrazów związanych z Panoramą Racławicką (obecnie w Muzeum Diecezjalnym w Przemyślu).
Obok pałacu znajdowała się kaplica grobowa Czarkowskich, przerobiona zapewne z baszty zamkowej, poprzedzona klasycystycznym portykiem, oraz cerkiew gr.kat. z datą 1783 r. nad wejściem.

Teksty opracowała dr Maria Taszycka