Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017

Łukasz Walczy, Początki Lwowa

W CL 1/01 (25) zamieściliśmy pierwszy artykuł dra Łukasza Walczego pt. „Dzieje wielkiego błędu. Ewolucja poglądów na początki Lwowa”, dotyczący mylnych wniosków w kwestii rodowodu miasta Lwowa, podejmowanych przez część polskich historyków w oparciu o historiografię ukraińską. Poniżej przytaczamy kolejną pracę Autora, przedstawioną na posiedzeniu Sekcji Historycznych Zespołów Osadniczych PAN w Krakowie 3 marca 1998 r.
 

Ośrodek osadniczy, znany od XIII w. pod nazwą „Lwów”, rozwinął się w czasach przedhistorycznych (tj. w okresie, gdy dzieje Polski względnie poprzedzających ją organizmów państwowych nie miały jeszcze bieżącej dokumentacji kronikarskiej). Podstawowym czynnikiem miastotwórczym był węzeł szlaków komunikacyjnych. Wysoka droga ze Śląska przez Kraków (wariant starszy przez Sandomierz i w górę Sanu przez Jarosław i Przemyśl, wariant nowszy przez Tarnów–Rzeszów–Jarosław) dzieliła się w dalszym ciągu biegu ku Morzu Czarnemu na szlak kuczmański, wiodący na Krym wzdłuż północnego skraja Wyżyny Podolskiej (na jej granicy z nizinnym Pobużem), oraz szlak wołoski, biegnący zrazu na południe ku Dniestrowi na przeprawę pod Haliczem, a następnie wododziałem Dniestru i Prutu na Mołdawię. (Nieco później, już w czasach uchwytnych historycznie, wykształcił się czarny szlak na Wołyń oraz droga przez Chełm na Mazowsze i do Wielkopolski.) Położenie węzła komunikacyjnego wyznaczyło samo ukształtowanie terenu: dolina źródliskowa Pełtwi stanowi najdogodniejsze przejście z Pobuża na Wyżynę Podolską: Góra Zamkowa zapewnia kontrolę nad tym przejściem1.

Ciągłość osadnictwa na terenie podgrodzia na wąskiej równinie między Górą Zamkową a Pełtwią jest poświadczona archeo­logicznie od IX w., tj. od czasu przynależności Ziemi Czerwieńskiej do państwa Wiślan (interpretacja znalezisk podczas budowy kolei ze Lwowa do Tarnopola i Pod­wo­ło­czysk, w sąsiedztwie stacji Lwów-Pod­zam­cze, przeprowadzona jeszcze w latach 70. XIX w. przez Schneidera); na Górze Zamkowej – od X w. (badania Ratycza z lat 1955–56)2. Nauka sowiecko-ukraińska zgadza się z istnieniem osady poczynając od X w.3. Dodatkowym argumentem za tym jest stwierdzony podczas badań 1977 r. fakt wybudowania cerkwi św. Mikołaja (datowanej na koniec XIII w.) na wcześniej funkcjonującym cmentarzu – zatem najpewniej na miejscu starszej świątyni4.

Lwów przedlokacyjny (IX w.). Oprac. Ł. Walczy, rys. J. Szklarski. 1. Kościół św. Mikołaja, 2. Kościół św. Jana Chrzciciela. Podgrodzie u stóp Łysej Góry (skrajnego zachodniego wzniesienia Góry Zamkowej, na którym stał pierwotny gród5) zachowało charakterystyczny element rozplanowania: wydłużony plac targowy – rynek, rozciągnięty po linii płn.–płd., zgodnie z przebiegiem głównego ciągu komunikacyjnego6. Dziś istnieje tylko południowa część tego placu: Stary Rynek; można jednak przeprowadzić jego hipotetyczną rekonstrukcję aż po cerkiew św. Mikołaja włącznie7. Wydłużone rynki (nawiązanie do przedlokacyjnych placów – „na wsi”) występują w miastach Śląska i Małopolski przenoszonych na „prawo niemieckie” przed r. 1230 (Złotoryja 1211, Środa Śląska 1211 [?], Lwówek 1217, Kraków – I lokacja na Okole – przed 1228), po roku 1230 pojawiają się rynki kwadratowe (1233 Trzebnica, 1253 Bochnia – bliżej Lwowa niż Kraków i 4 lata wcześniej niż krakowska „wielka lokacja”!)8. Wynika stąd terminus ad quem I (książęcej) lokacji Lwowa: najpóźniej 1241–42 (odbudowa po najeździe Batu-Chana). „Założenie Lwowa „około połowy XIII w.” przez Daniela Romanowicza (lub samego Lwa Daniłowicza) byłoby tylko kolejną odbudową po nowym najeździe (połączoną ze zmianą nazwy9.

Pośrednim świadectwem dawności lwowskiego ośrodka osadniczego są ty­powo wczesnośredniowieczne wezwania dwu najstarszych świątyń: cerkwi św. Mikołaja (pierwotnie zapewne kościół obrz. łacińskiego lub cyrylometodiańskiego pod jurysdykcją biskupów krakowskich10) i kościoła św. Jana Chrzciciela (kościoły krakowskie pod tymi wezwaniami sięgają początkami co najmniej I połowy XII w.11).

Lwów lokacji książęcej (najpóźniej po zniszczeniu przez Tatarów w 1241 r.) Na podstawie rekonstrukcji A. Rudnickiego oprac. Ł. Walczy, rys. J. Szklarski. 1. Gród, 2. Kościół (cerkiew św. Mikołaja, 3. Kościół św. Jana Chrzciciela, 4. Cerkiew św. Teodora, 5. Kościół Najśw. Marii Panny ŚnieżnejUgruntowanie błędnej tradycji przypisującej „założenie” Lwowa księciu Lwu Daniłowiczowi zawdzięczamy autorom XVII-wiecznym: Alnpekowi i Zimorowiczowi, których opracowania wydano w tłumaczeniu polskim jeszcze w 1. połowie XIX w. Obaj podają datę „założenia” zbyt późną: r. 127012. Szaraniewicz (Rusin) w publikacji z 1861 r. uznał Daniela Romanowicza (ojca Lwa) za „założyciela”; samo „założenie” umieścił „około 1250 r.”, łącząc przekaz Kroniki Wołyńskiej o pożarze Chełma z roku 1259,  widzianym ze Lwowa (najstarsza bieżąca wzmianka o Lwowie13) z wiadomością o budowie przez Daniela grodów „przeciw bezbożnym Tatarom”, podaną przed r. 1255 przez Latopis Hipacjański (Ipatiewski)14. Powtórzył to za nim w r. 1891 Czołowski i w r. 1894 Papee – ten ostatni rozpoczął swą monografię historyczną miasta (wydaną z okazji wystawy krajowej) kategorycznym wykluczeniem możliwości osadnictwa przed połową XIII w.!15. W ten sposób tendencyjne twierdzenie nauki ukraińskiej zostało przyjęte przez historiografię polską i jest bezmyślnie powtarzane aż do dziś16 (mimo wskazania przez Charewiczową jeszcze w 1938 r. konieczności podjęcia zagadnienia od nowa17). Niektóre istotne wątki tradycji historycznej znalazły się przez to na zupełnym marginesie powszechnej świadomości (na przykład: tradycja dominikańska, wg której św. Jacek założył klasztor w osadzie później nazwanej Lwowem; opinia Kellera/Cellariusa sprowadzająca rolę księcia Lwa do nadania Lwowowi nazwy, pod którą go znamy)18.

 

Lwów po lokacji Kazimierza Wielkiego (1356). Na podstawie rekonstrukcji A. Rudnickiego oprac. Ł. Walczy, rys. J. Szklarski.
I. Miasto książęce (wcześniej osada przedlokacyjna), 1. Gród, 2. Cerkiew św. Mikołaja, 3. Kościół św. Jana Chrzciciela, 4. Cerkiew św. Teodora, 5. Kościół NMP Śnieżnej, 6. Cerkiew św. Krzyża, 7. Kościół ormiański św. Anny. II. Miasto kazimierzowskie. 8. Wysoki Zamek, 9. Zamek Niski, 10. Kościół Wniebowzięcia NMP (fara, potem katedra łacińska), 11. Zespół klasztorny franciszkanów, 12. Kościół i szpital św. Ducha, 13. Katedra ormiańska, 14. Zespół klasztorny dominikanów, 15. Brama Krakowska (Tatarska), 16. Brama Halicka, 17. (poprzedniczka cerkwi Zaśnięcia NMP – Wołoskiej)


 

 


 

1 August Zierhoffer, Rola ziem południowo-wschodnich w Państwie Polskim, Przegląd Krajoznawczy, R. 2: 1938, nr 4–5, s. 51–52; Witold Szolginia, Tamten Lwów, t.1: Oblicze miasta, Wrocław 1992, s. 17.

August Zierhoffer, , Przegląd Krajoznawczy, R. 2: 1938, nr 4–5, s. 51–52; Witold Szolginia, , t.1:, Wrocław 1992, s. 17.

2 Antoni Schneider, Badania i poszukiwania archeologiczne w Galicji w ostatnich latach, Przegląd Archeologiczny, R. 1: 1876, z. 1, s. 16––22; z. 2, s. 44–51; Oleksij Onysymowyć Ratyć, Drevnorus’ki materiały z rozkopok 1955––56 rr. na Zamkovij hori u L’vovi, Materiały i Doslidżennja z Archeologii Prykarpatt’ja i Vołyni 1961, t. 3, s. 115–127.

3 Tet’jana Oleksandrivna Tregubowa, L’viv. Architekturno-istorycznyj narys, Kyiv 1989, s. 36.

4 Vołodymyr Vujcyk, Derżavnyj Istoryczno-Architekturnyj Zapovidnyk u L’vovi, L’viv 1991, s.9.

5 Stoi tu obecnie ośrodek telewizyjny z masztem nadajnika – nowa dominanta w krajobrazie Lwowa.

6 „Wysoka droga” dochodząc z zachodu skręcała ku południowi w okolicy cerkwi św. Mikołaja; w płd. części osady podział: szlak kuczmański ku wschodowi – wzdłuż późniejszych ulic Kurkowej i Łyczakowskiej, szlak wołoski ku południowi – linią późniejszej ul. Krakowskiej, zach. pierzei rynku miasta kazimierzowskiego i ul. Halickiej.

7 Pomysł takiej rekonstrukcji podsunęła Maria Borowiejska-Birkenmajerowa, odtwarzając rynek Krakowa i lokacji na Okole (między ul. Grodzką i Kanoniczą oraz od Poselskiej na płn. po kościół św. Marcina na płd. – zatem południkowe rozciągnięcie pl. św. Marii Magdaleny w obu kierunkach) – por. Kształt średniowiecznego Krakowa, Kraków 1975, s. 77, il. 64. Podkładem jest plan Andrzeja Rudnickiego, zestawiający oba założenia lokacyjne: książęce i kazimierzowskie – repr. Istorija L’vova, Kyiw 1984, s. 21 – oraz powtórka: Leszek Podhorodecki, Dzieje Lwowa, Warszawa 1993, il. 3.

8 M. Borowiejska-Birkenmajerowa, op. cit., s. 73–76; Henryk Munch, Początki średniowiecznego układu miejskiego w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem Śląska, Kwartalnik Architektury i Urbanistyki, R. 5: 1960, z. 4, s. 363; Feliks Kiryk, Bochnia do połowy XVIII wieku, w: Bochnia. Dzieje miasta i regionu, Kraków 1980, s. 78.

9 Spekulacje nt. pierwotnej nazwy: Wzniesienie (Woznesenie) – Zniesienie, zob. Jan Wagilewicz, Początki Lwowa, Kółko rodzinne (Lwów) 1860, nr 7, s. 111.

10 Gerard Labuda, Czeskie chrześcijaństwo na Śląsku i w Małopolsce w X i XI wieku, w: Chrystianizacja Polski południowej, Kraków 1994, s. 89–91; Frank Kmietowicz, Kiedy Kraków był „Trzecim Rzymem”, Białystok 1994, s. 43–44; Władysław Abraham, Początki arcybiskupstwa łacińskiego we Lwowie, Lwów 1909, s. 10.

11 Kazimierz Radwański, Kraków przedlokacyjny, Kraków 1975, s. 208, 231.

12 Historia – Opisanie miasta Lwowa przez Jana Alnpech, Radcę Lwowskiego... Pamiętnik Lwowski 1816, t. 1. nr 1, s. 3–4; Bartłomiej Zimorowicz, Historia miasta Lwowa, Lwów 1835, s. 61–62.

13 R. 6767 wg rachuby bizantyjskiej („od stworzenia świata”) – ostatnio rozwiązywany jako 1256 (Istorija L’vova v dokumentach i materiałach, oprac. U.Ja. Edlins’ka, Ja.D. Isaevyć i in., Kyiw 1986, nr 1). Stąd uroczysty obchód „700-lecia Lwowa” w 1956 r.

14 Isidor Szaranevicz, Starodavnyj L’vov, w: Starodavnyi halickii horody. Ćast 2, L’vov 1861, s. 12, przyp. 40, s. 16–17.

15 Aleksander Czołowski, Lwów za ruskich czasów, Kwartalnik Historyczny, R. 5: 1891, nr 4, s. 779–812; Fryderyk Papee, Historia miasta Lwowa w zarysie, Lwów 1894, s. 14, wyd. 2.: Lwów 1924, s. 21 (wyd. 2. różni się od 1. tylko dodaniem rozdziału o Obronie Lwowa).

16 Np. Olgierd Czerner, Lwów na dawnej rycinie i planie, Wrocław–Warszawa–Kraków 1997, s.18.

17 Łucja Charewiczowa, Historiografia i miłośnictwo Lwowa, Lwów 1938, Biblioteka Lwowska, t. 37, s. 96.

18 Clemens Chodykiewicz, De rebus gestis in Provincia Russiae Ordinis Praedicatorum commentarius... Berdyczoviae 1780, s. 10–11; Andreas Cellarius, Regni Poloniae Magnique Ducatus Lithuaniae omnimque regionum juri Polonico subjectarum novissima descriptio, Amstelodami 1659, s. 317.