Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Maria Taszycka, CZERLANY / ORNAŁOWICE / RAKOWIEC / KULCZYCE / STARZAWA (dobr.) / STARZAWA (mośc.)

CZERLANY
Wieś w powiecie gródeckim, wojew. lwowskim; 3 km na płd. od Gródka Jagiellońskiego. Położona nad rzeką Wereszycą. Parafia rzym.kat. w Gródku, gr.kat. w Małkowicach.
W XIX w. była tutaj największa w Galicji fabryka papieru. W 1866 r. podupadającą papiernię zakupił ks. Leon Sapieha, działacz gospodarczy, marszałek Sejmu Krajowego, i przekształcił ją w spółkę akcyjną. W 1870 r. moc produkcyjna zakładu wynosiła 24 cetnary na dobę. W tym czasie pracowało tam 230 robotników oraz 40 kobiet i 30 dzieci. Po kilku latach spółka zbankrutowała. W późniejszych latach papiernia w Czerlanach pod nazwą firmową Aerlawich była własnością Henryka Kollischera, który też nią kierował.

 

KORNAŁOWICE
Wieś w powiecie samborskim, wojew. lwowskim; 12 km na płn.wsch. od Sambora. Leży nad Dniestrem, na wys. 313 m npm. Parafia rzym.kat. w Dublanach, gr.kat. w Hordyni.
W 1. poł. XVI w. wieś dzielili między sobą Bilińscy i Zeliborscy, w 2. poł stulecia Zeliborscy i Tustanowscy. W XIX w. była w całości własnością rodziny Sozańskich. Na pocz. XX w. Feliks M. Sozański, poseł na Sejm Krajowy, wybudował we wsi kaplicę pw. NP Marii. Zaprowadził także hodowlę koni rasowych. Cały swój majątek, złożony z Kornałowic i okolicznych wsi, zapisał młodszemu bratu Stanisławowi, który w 1927 r. podarował rodzinne dobra Polskiej Akademii Umiejętności. Dochód z majątku miał w 75% przypadać PAU, a pozostała część być dzielona między Kurię Arcybiskupią krakowską (na cele konserwatorskie) oraz Bazylikę Mariacką w Krakowie (na te same cele). W 1934 r. darowizna ta została zatwierdzona dekretem prez. I. Mościckiego.
W 2. poł. XIX w. na terenie wsi była cegielnia, gorzelnia i młyn wodny.

 

KRAKOWIEC
Położenie. Miasteczko w powiecie jaworowskim, wojew. lwowskim, położone o 18 km na zach. od Jaworowa. Leży na wys. 248 m npm, nad rzeczką Krakówką.
Historia. Pierwotnie wieś, Krakowiec należał do dóbr królewskich. W 1423 r. Władysław Jagiełło nadał go Fredrom. Daty uzyskania praw miejskich i erekcji parafii rzym.kat. nieznane. Potwierdzenie przywilejów miejskich zapisane jest w metryce koronnej z 1520 r. W poł. XVI w. właścicielem Krakowca został Jerzy Fredro, po nim jego syn Stanisław, obaj gorliwi wyznawcy i obrońcy kalwinizmu. W tym czasie kościół parafialny zamieniono na zbór kalwiński. Pod koniec XVI w. Krakowiec wraz z okolicznymi wsiami dostał się Aleksandrowi Ostrogskiemu, a następnie jego żonie Annie, która w 1604 r. przywróciła kościół katolikom, zaś w 1609 r. odnowiła fundację parafii. Po śmierci Anny Ostrogskiej dobra krakowieckie przeszły do Bełżeckich, a później – na okres trzech pokoleń – do Cetnerów.
Ostatnim właścicielem z tej rodziny był Ignacy Cetner, który pod koniec XVIII w. urządził tu wielkopańską rezydencję, składającą się z pałacu i dwóch jednakowych oficyn po bokach. Całość otoczona była 60-morgowym parkiem, zaprojektowanym przez słynnego twórcę ogrodów Franciszka Tacher de la Pagerie. Po I. Cetnerze majątek odziedziczyła jego córka Anna, zamężna po raz czwarty za ks. Karolem Lotaryńskim. W 1813 r. ufundowała w Krakowcu zakład dla chorych. Po jej śmierci należące do niej dobra przeszły na Leona Potockiego, który w 1845 r. sprzedał je Adamowi Lubomirskiemu, a on z kolei ok. 1890 r. Kazimierzowi Łubieńskiemu. Ostatnią właścicielką Krakowca i kilku okolicznych folwarków była do 1939 r. córka Kazimierza, Wiktoria, zmężna za Franciszkiem Morawskim.

 

Nazwę Krakowca prof. Jerzy Nalepa wywodzi od słowa rozkraki, czyli odnogi, odgałęzienia rzeczne (koło Krakowca zbiega się kilka rzek).

 

Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła, ufundowany przez Ignacego Cetnera w 1785 r., konsekrowany w 1854 r. Klasycystyczny, na planie prostokąta; fasada z portykiem o jońskich kolumnach. W prezbiterium znajdował się nagrobek ks. Anny Lotaryńskiej. We wrześniu 1939 r., podczas walk wojsk polskich z Niemcami, kościół spłonął i nie został odbudowany.
Pałac – data budowy nieznana, rozebrany w 1835 r., gdyż groził zawaleniem. Pozostały obie parterowe oficyny; prawą właściciele przystosowali na mieszkanie własne, w lewej były pokoje gościnne i pomieszczenia gospodarcze. Pod koniec XIX w. Kazimierz Łubieński dobudował do obu głębokie portyki od frontu, a do oficyny prawej od strony ogrodu dużą salę, która służyła za letnią jadalnię.

 

KULCZYCE
Wieś w powiecie samborskim, wojew. lwowskim; 7 km na wsch. od Sambora. Leży przy samym Dniestrze, do którego wpada potok Łysiec, na wys. 356 m npm. Parafia rzym.kat. w Samborze, gr.kat. w miejscu.
W czasach przedrozbiorowych Kulczuce należały do dóbr koronnych Ziemi Przemyskiej. Było to gniazdo bardzo rozrodzonej rodziny Kulczyckich. Lustracja z czasów Jana III wymienia jako posesorów królewszczyzny Kulczyckich oraz F. Promińskiego i Dwernickiego. Lustratorzy zamieścili w sprawozdaniu opis złego traktowania ludności przez Kulczyckich: poddanym pola odejmują, zboża spasają, sady wyrębują, ludzi biją – ze wskazaniem, by zamek samborski dawał opiekę krzywdzonym.

 

Z Kulczyc pochodził Jerzy Franciszek Kulczycki h. Lis, tłumacz jęz. tureckiego i kupiec towarów orientalnych w Wiedniu, wsławiony tym, że podczas oblężenia tego miasta w 1683 r., przebrany za tureckiego żołnierza, przedarł się przez obóz turecki do kwatery ks. Karola Lotaryńskiego i stamtąd powrócił, przynosząc wiadomość o bliskiej odsieczy. Po wycofaniu się Turków założył w Wiedniu pierwszą kawiarnię.

 

STARZAWA (dobr.)
Wieś w powiecie dobromilskim, wojew. lwowskim; 8 km na płd. od Dobromila i 7 km na płd.zach. od Chyrowa. Położona nad rzeką Strwiąż. Od strony płd.zach. znajduje się las Malinowiszcze,
a w nim najwyższe wzniesienie terenu – 633 m npm. Stacja kolejowa na linii Ustrzyki Dolne–Chyrów, przecięta obecnie granicą (ok. 6 km na zach. od Starzawy). Parafia rzym.kat. w Chyrowie, gr.kat. na miejscu.
W czasie zaborów była to austriacka własność rządowa oraz siedziba zarządu c.k. domen i lasów. Tutejsza cerkiew miała stary ikonostas i metryki zachowane od 1733 r.

 

STARZAWA (mośc.)
Wieś w powiecie mościskim, wojew. lwowskim; 14 km na płn.zach. od Mościsk i 12 km na płn.wsch. od Medyki. Przez część wsi przepływa potok Wisznia, dopływ Sanu. Leży na wys. 224 m npm. Parafia rzym.kat. w Mościskach, gr.kat. w miejscu.
Na pocz. XIX w. Starzawę zakupił Józef Benedykt Pawlikowski h. Cholewa, działacz gospodarczy, burmistrz Przemyśla, założyciel zbiorów sztuki w nowo nabytej przez siebie Medyce (skupywał okoliczne dobra ziemskie). Jego wnuk, Mieczysław Pawlikowski, pisarz, dziennikarz i przyjaciel artystów, zamówił u Rafała Hadziewicza 30 obrazów do nieistniejącej dziś (spalonej) cerkwi w Starzawie.


Teksty opracowała dr Maria Taszycka