Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Piotr Krasny, KOŚCIOŁY, KTÓRE NIE ZGINĘŁY Inwentaryzacja zabytków sztuki sakralnej na terenie dawnej diecezji przemyskiej

Inwentaryzacja zabytków sztuki sakralnej na terenie dawnej diecezji przemyskiej

Omówienie dotyczy kościołów rzymskokatolickich na obszarze dekanatów dobromilskiego, drohobyckiego, jaworowskiego, mościskiego, rudeckiego, samborskiego i wisznieńskiego, odciętych po II wojnie od diecezji przemyskiej, a obecnie wchodzących – w zmienionej strukturze – w skład archidiecezji lwowskiej. Artykuł był publikowany w r. 1993/94 w „Roczniku Przemyskim”, t. XXIX-XXX. Obecnie tekst został przez Autora uaktualniony. Redakcja dokonała nieznacznych skrótów, dotyczących bardziej profesjonalnych, szczegółowych wyjaśnień.

 

Dramatyczne wydarzenia, które po roku 1939 dotknęły wschodnie ziemie Rzeczypospolitej, wywołały wielkie zniszczenia zabytków, znajdujących się na tym obszarze. Straty spowodowane przez działania wojenne zostały pomnożone przez akcje władz sowieckich, wymierzone w Kościół katolicki. W latach 1939–44 zlikwidowano niemal wszystkie parafie łacińskie na terenie Ukrainy i Białorusi, a kościoły i klasztory sekularyzowano, zamieniając je na magazyny, kina, domy kultury, a nawet szpitale psychiatryczne, koszary i hale fabryczne. Pociągnęło to przede wszystkim zniszczenie, bądź rozproszenie wyposażenia owych świątyń. Struktury architektoniczne większości tych budowli przetrwały do dzisiaj, jakkolwiek zniekształcono je licznymi przebudowami, obejmującymi podział wnętrza na kondygnacje, wybicie nowych otworów okiennych bądź zburzenie lub obniżenie wież. Stosunkowo niewiele murowanych świątyń unicestwiono całkowicie; znacznie większe straty można zaobserwować w zakresie sakralnego budownictwa drewnianego.

Wiele ruchomych zabytków sztuki sakralnej zdołał ocalić dyrektor Lwowskiej Galerii Obrazów Borys Woźnicki i współpracujący z nim zespół badaczy. Dzieła te, przechowywane obecnie w składnicy muzealnej w Olesku, są jedynym świadectwem wspaniałości wnętrz wielu tamtejszych świątyń. Część przedmiotów pochodzących z kościołów ukryli również w swoich domach wierni. Oprócz zabytków złotnictwa ocalono w ten sposób liczne rzeźby, a nawet dzwony kościelne (Łanowice). Trzeba wreszcie pamiętać, że wiele elementów wyposażenia wnętrz świątyń zostało wywiezionych przez ekspatriantów i przetrwało do dziś w kościołach, znajdujących się w zasiedlonych przez nich miejscowościach.

Zmiany polityczne zachodzące w ostatnich latach spowodowały, że większość kościołów na obszarze Ukrainy i Białorusi została zwrócona katolikom obrządku łacińskiego bądź przekazana wiernym innych wyznań. Nie znaczy to jednak, że ustały wszelkie niebezpieczeństwa grożące tym świątyniom i resztkom ich wyposażenia. Grekokatolicy i prawosławni, dostosowując świątynie do swoich potrzeb liturgicznych, deformują często ich zabytkowe elementy. Również katolicy przyczyniają się często do dzieła zniszczenia doraźnymi pracami konserwatorskimi, prowadzonymi w niefachowy sposób. Niektóre świątynie pozostają do dziś opuszczone z powodu braku w okolicy wiernych gotowych przewrócić je funkcji kultowej. Można również wskazać kościoły zniszczone do tego stopnia, że nie można już uchronić ich przed pełną ruiną (na przykład jedno z najpiękniejszych dzieł Bernarda Meretyna – kościół w Hodowicy z lat 1751–60).

 

P
olscy historycy sztuki (w ostatniej dekadzie docierający dość często na wschodnie obszary dawnej Rzeczypospolitej i zapoznający się ze stanem tamtejszych świątyń) podkreślali wręcz pilną potrzebę kompleksowej inwentaryzacji tych zabytków. Użyteczność takiej akcji uzasadniały nie tylko względy konserwatorskie, ale także naukowe. Sztuka tamtych terenów została bowiem przebadana bardzo powierzchownie. Nieliczne opracowania polskie sprzed 1939 r. mają wyłącznie charakter monografii kilku szczegółowych zagadnień, zaś katalogi zabytków opracowane przez Ukraińców (1985) i Białorusinów (1985–88) pomijają wiele świątyń albo podają nieprecyzyjne dane historyczne. Wiele zjawisk w sztuce sakralnej wschodnich ziem Rzeczypospolitej wyróżnia się zaś wysokim poziomem artystycznym (budownictwo sakralne Lwowa ok. r. 1600, rokokowa architektura i rzeźba Ziemi Czerwieńskiej), co stanowi szczególną zachętę do szczegółowego opracowania jej dziejów. Do podjęcia tych prac zachęca również dostępność potrzebnych dla nich źródeł archiwalnych. Zbiory dokumentów kurialnych ze wschodnich diecezji są bowiem przechowywane między innymi w archiwach diecezjalnych w Krakowie (akta archidiecezji lwowskiej), Lublinie (akta diecezji chełmskiej) i Przemyślu, podczas gdy akta grodzkie, miejskie i podworskie z tych terenów znajdują się głównie w archiwach Ukrainy i Białorusi.

 

W 1991 r. Międzynarodowe Centrum Kultury (dalej MCK) w Krakowie rozpoczęło pracę nad kompleksową inwentaryzacją kościołów na terenach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, znajdujących się obecnie poza granicami państwa polskiego. Do udziału w tym przedsięwzięciu zaproszono specjalistów z KUL, Państwowych Zbiorów Sztuki na Wawelu, UJ i Politechniki Krakowskiej. Kierownictwo naukowe akcji objął prof. Jan Ostrowski. Podstawowe dane na temat historii poszczególnych parafii i kościołów zebrali badacze z Instytutu Geografii Historycznej Kościoła w Polsce w KUL, opracowując słownik budowli sakralnych Kościoła rzymskokatolickiego na terenach objętych akcją inwentaryzacyjną.. Stanowi on pierwszą część wydawnictwa Materiały do dziejów sztuki sakralnej. W pozostałych tomach znajdują się szczegółowe opracowania inwentaryzacyjne wszystkich świątyń, oparte zawsze na autopsji. Zawierają one historię parafii i kościoła, opis budowli i jej wyposażenia (w zasadzie według stanu przed zniszczeniem i rozproszeniem zabytków ruchomych) oraz obecny stan zachowania zabytku. Zadaniem autora każdego opracowania jest również odnalezienie rozproszonych elementów wyposażenia świątyni, znajdujących się obecnie w muzeach bądź przeniesionych do innych parafii. Informacje te może uzupełniać opis kościoła zaczerpnięty z materiałów archiwalnych, jeśli jego tekst zawiera szczególnie interesujące informacje lub jest pomocny w rekonstrukcji wyglądu świątyni przed zniszczeniem. Do każdego opracowania dołączana jest dokumentacja fotograficzna i – jeśli taka istnieje – pomiarowa. Wśród ilustracji umieszcza się również materiały ikonograficzne w postaci starych rycin, fotografii i planów kościoła. [...]

W 1992 r. do prac inwentaryzacyjnych włączyło się także Koło Naukowe Studentów Historii Sztuki UJ. Prof. Jan Ostrowski zaproponował, aby przeprowadziło ono inwentaryzację kościołów rzymskokatolickich na terenach dawnej diecezji przemyskiej, znajdujących się obecnie w granicach Republiki Ukrainy. Na potrzeby jej uczestników przygotował instrukcję sporządzania opisów i wykonywania dokumentacji fotograficznej. Zakup materiałów fotograficznych sfinansowało MCK. W pracach inwentaryzacyjnych wzięli udział studenci historii sztuki UJ i Uniwersytetu Warszawskiego. Na prośbę organizatorów objąłem wraz z mgr. Markiem Walczakiem opiekę naukową nad tymi pracami.

 

W sierpniu/wrześniu 1992 r. odwiedziliśmy bez mała sto miejscowości, w których przed rokiem 1939 znajdowały się kościoły i kaplice należące do diecezji przemyskiej obrz. łacińskiego. Stwierdziliśmy, że zachowało się tam do dziś siedemdziesiąt pięć świątyń. Większość tych budynków odebrana parafiom w latach 1946-49, została obecnie zwrócona pierwotnym użytkownikom, bądź przekazana na świątynie grekokatolickie i prawosławne.

 

W niemal wszystkich świątyniach struktura architektoniczna przetrwała w stosunkowo dobrym stanie. Kilka kościołów zniekształcono jednak daleko idącą przebudową (świątynie parafialne w Krakowcu i w Chyrowie, kościół reformatów w Sądowej Wiszni). Mury siedemnastowiecznych kościołów w Bruchnalu i Starej Soli są w tak złym stanie, iż mogą się rozpaść w najbliższym czasie.

Pełne wyposażenie wraz z naczyniami liturgicznymi, tkaninami i starodrukami przetrwało tylko w kościołach, które zachowały przez cały czas funkcje kultowe (Dobromil, Mościska, Nowe Miasto, Pnikut, Sambor). W pozostałych świątyniach natrafialiśmy z reguły na zdezelowane struktury ołtarzowe, a także na pojedyncze rzeźby i obrazy. Odnaleźliśmy również kilka nagrobków oraz tablic epitafijnych i kommemoratywnych z inskrypcjami w języku łacińskim i polskim. Tylko w kościele w Tamanowicach nie zachowały się żadne zabytki ruchome.

Na miejscu sporządziliśmy opisy architektury i wyposażenia każdej świątyni oraz wykonaliśmy dokumentację fotograficzną (łącznie około 800 fotografii) i odpisy zabytków epigraficznych. Staraliśmy się również uzyskać informacje na temat losów kościołów po r. 1939. Prace inwentaryzacyjne zaowocowały kilkoma interesującymi odkryciami, spośród których wymienię tylko najważniejsze.

Zinwentaryzowaliśmy między innymi dwie okazałe nowożytne świątynie, nie wymieniane dotąd w opracowaniach historyczno-artystycznych. Pierwszą z nich jest kościół w Dobromilu (druga poł. w. XVI), przypominający ściennofilarową konstrukcją tunelowej nawy i prezbiterium oraz kasetonową dekoracją sklepień renesansowe świątynie na Mazowszu, łączone z Janem Baptystą z Wenecji. W kościele tym zachowało się bardzo bogate wyposażenie obejmujące renesansowe sakrarium i epitafium dziecięce, efektowną ambonę (1719–22) oraz zespół osiemnastowiecznych ołtarzy, wyróżniających się wysoką klasą późnobarokowych struktur architektonicznych. Drugi kościół, znajdujący się w Bruchnalu (wzniesiony około r. 1645), jest interesującym przykładem świątyni obronnej, wybudowanej wewnątrz fortalicji ziemnej, i wyposażonej w otwory strzelnicze, dostępne ze strychów. Stwierdziliśmy również, iż na wschodnich obszarach diecezji przemyskiej przetrwało kilka świątyń drewnianych, spośród których wyróżnia się kościół w Radenicach (1668) z bogatą polichromią z drugiej połowy XVIII wieku. Bardzo interesującą budowlą okazał się także kościół w Starej Soli (1652–60), odbudowany po zniszczeniach w czasie I wojny światowej w efektownych formach tak zwanego stylu rodzimego (arch. Bronisław Wiktor, 1922–30).

W kościele w Rudkach zachowały się okazałe figury Chrystusa Frasobliwego i Matki Boskiej Bolesnej, wykonane z niepolichromowanego drewna. Rzeźby te przypominają dzieła snycerki północnoeuropejskiej ok. roku 1600, łączącej elementy późnośredniowieczne [...] z formami czerpanymi z nowożytnej plastyki włoskiej. Wysoką klasę artystyczną prezentują także posągi aniołów z ołtarza bocznego w kościele w Bonowie-Szutowej, wykonane zapewne na początku w. XVIII przez snycerza wywodzącego się z kręgu Baldassara Fontany. Natrafiliśmy również na nieznane kamienne rzeźby szkoły lwowskiej z drugiej połowy tego stulecia. W kościele w Husakowie zachowały się cztery duże figury śś. Ewangelistów (?), a na fasadzie kaplicy cmentarnej w Mościskach – mniejsze posążki śś. Marka i Łukasza. Interesującym znaleziskiem jest też niewielka drewniana figurka Ukrzyżowanego Chrystusa, przechowywana obecnie na plebanii w Medenicach. Rzeźba ta, mimo poważnych zniszczeń, wyróżnia się głębokim ornamentalnym modelunkiem szczegółów anatomicznych, charakterystycznym dla dzieł Macieja Polejowskiego.

Nasza inwentaryzacja ujawniła także nowe zabytki malarstwa monumentalnego z drugiej połowy XVIII w. Rozbudowane zespoły malowideł iluzjonistycznych zachowały się między innymi w kaplicy pałacowej w Krysowicach i w kościele w Miżyńcu (ok. 1762). Dzieła te można łączyć z kręgiem Stanisława Stroińskiego, ze względu na obecność w nich motywów dekoracyjnych, stosowanych często przez tego artystę [...].

Spośród obrazów znajdujących się w inwentaryzowanych kościołach na uwagę zasługują św. Anna Samotrzeć z Jaworowa i św. Jan Kanty z Rudek. Oba malowidła powstały zapewne w pierwszej połowie wieku XVII w warsztacie cechowym zachowującym tradycyjne późnośredniowieczne rozwiązania, nieznacznie tylko zmodyfikowane w duchu nowożytnym [...].

W inwentaryzowanych świątyniach bardzo rzadko natrafialiśmy na wyroby rzemiosła artystycznego wykonane przed rokiem 1800. Wśród owych nielicznych przedmiotów zachowały się jednak dzieła o wysokiej klasie artystycznej. Najcenniejszym zabytkiem złotnictwa jest kielich z kościoła parafialnego w Samborze, o bogatej dekoracji figuralnej [...] i ornamentalnej, pochodzący z początku w. XVII. Znajduje się na nim cecha miasta Augsburga [...]. Na uwagę zasługuje również hebanowy krucyfiks z pasyjką z kości słoniowej (Niemcy?, ok. 1600 r.), przechowywany w kościele parafialnym w Mościskach.

Warto również wspomnieć o odbitych na pergaminie Conclusiones ex Universa Philosophia z r. 1722, ofiarowanych przez T. Kamińskiego Błażejowi Krasińskiemu, które odnaleźliśmy w skarbcu kościoła w Dobromilu. Ową konkluzję (czyli druk upamiętniający uzyskanie doktoratu) ilustruje wielkie drzewo genealogiczne Krasińskich z kilkudziesięcioma portretami, stanowiące doskonałe źródło do dziejów i ikonografii tego rodu.

Inwentaryzacja zabytków w terenie była tylko pierwszym etapem prac nad przygotowaniem inwentarza rzymskokatolickich zabytków sakralnych wschodniej części diecezji przemyskiej. W wydawnictwie tym postanowiliśmy bowiem przedstawić jak najbardziej szczegółową historię poszczególnych świątyń i ich wyposażenia, a także odtworzyć wygląd tych budowli przed ich zniszczeniem, zrujnowaniem lub spustoszeniem. Korzystając z życzliwej pomocy ks. dr. Henryka Borcza, przeprowadziliśmy żmudną kwerendę w Archiwum Archidiecezjalnym w Przemyślu, stwierdzając że dla niemal wszystkich kościołów zachowała się obszerna dokumentacja, obejmująca m.in. dokumenty fundacyjne, protokoły wizytacyjne, inwentarze, a czasem także kroniki. Materiały do dziejów klasztorów i świątyń klasztornych udało się odnaleźć w archiwach zakonnych, dzięki czemu prawie wszystkie świątynie otrzymały (najczęściej po raz pierwszy) pełne, a nieraz także bardzo obszerne opracowania swoich dziejów. Olbrzymią rolę dla naszych badań miały także materiały ikonograficzne, a zwłaszcza zdjęcia kościołów, wykonane przed drugą wojną światową, które odnaleźliśmy w zbiorach Instytutu Sztuki PAN w Warszawie, fototece Instytutu Sztuki UJ, przemyskim Archiwum Archidiecezjalnym i różnych muzeach ukraińskich. Wiele cennych fotografii otrzymaliśmy także od osób pochodzących ze wschodniej części diecezji przemyskiej lub ich potomków. Nieco skromniejsze rezultaty przyniosło poszukiwanie dzieł sztuki przywiezionych po 1944 r. do Polski. Okazało się bowiem, że znaczna część owych zabytków uległa rozproszeniu w jakże trudnych dla Kościoła latach powojennych. Jednak i na tym polu dokonano kilku interesujących znalezisk, wzbogacając obraz sztuki sakralnej diecezji przemyskiej.

Publikacja owoców naszej pracy w postaci zbiorów monografii kościołów i klasztorów, które zredagował z wielką starannością prof. Jan Ostrowski, rozpoczęła się w r. 1995. Opracowania poświęcone kościołom diecezji przemyskiej wypełniły w całości cztery tomy Materiałów do dziejów sztuki sakralnej (III, 1995; V, 1997; VI, 1998; VII, 1999) a ponadto znalazły się w tomie IV (1996). W tomie VII prof. Ostrowski zamieścił tekst Sztuka Kościoła rzymskokatolickiego we wschodniej części diecezji przemyskiej, który był podsumowaniem naszych badań nad tym zagadnieniem i pierwszą próbą usystematyzowania ich wyników.

 

N
ie sposób w tym krótkim artykule streścić choćby zasadnicze tezy opracowania prof. Ostrowskiego. Można jednak stwierdzić – nie bez pewnej satysfakcji – że trudno dostępne kościoły wschodniej części diecezji przemyskiej doczekały się znacznie obszerniejszego opracowania niż większość świątyń tej diecezji znajdujących się w dzisiejszych granicach Polski. Pełna synteza dorobku artystycznego owej jednostki administracji kościelnej wymaga zaś, rzecz jasna, równomiernego przebadania wszystkich jej obszarów. Warto więc zaanonsować, że na początku grudnia r. 2002 został złożony do druku obszerny zeszyt katalogu Zabytków sztuki w Polsce, poświęcony kościołom, cerkwiom i synagogom Przemyśla.