Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

DROHOBYCZ / SAMBOR

DROHOBYCZ
Położenie. Miasto powiatowe w woj. lwowskim, przy linii kolejowej Sambor–Stryj, z dwoma liniami lokalnymi: do Borysławia i Truskawca. Leży na Pogórzu Karpackim, nad rzeczką Tyśmienicą (dopływ Dniestru). W latach 1930. liczba ludności przekraczała 31 tysięcy. Drohobycz zajmował czwartą pozycję – po trzech miastach wojewódzkich – w Małopolsce Wschodniej, ale był głównym ośrodkiem gospodarczym. Stanowił centrum przemysłu przetwórczego dla pobliskiego zagłębia naftowego. Znajdowało się tu kilka rafinerii nafty, a ponadto fabryki wyrobów chemicznych, smarów, świec, kotłów oraz odlewnia żelaza, cegielnie, garbarnie, młyny i tartaki. Rozwinięty był handel naftą i jej przetworami oraz terenami kopalnianymi.
Historia. Wzmianki archiwalne świadczą o istnieniu w tym miejscu już w XII w. osady oraz warzelni solnych, dostarczających soli do składów książąt halickich. Po odzyskaniu dla Polski przez Kazimierza Wielkiego tradycja przypisuje temu królowi erygowanie w Drohobyczu parafii rzym.kat. dla napływających tu osadników z Małopolski i Śląska. Miejscowe saliny weszły w skład dóbr królewskich i były oddawane w dzierżawę żupnikom, którymi początkowo byli przeważnie Włosi. W 1392 r. Władysław Jagiełło formalnie erygował parafię i ufundował kościół parafialny. Wcześnie, bo już w 1419 r. przy kościele istniała szkoła. W 1422 r. Jagiełło nadał Drohobyczowi prawo magdeburskie, przyjmując jednocześnie wójtostwo drohobyckie, które dał w dzierżawę Janowi Mężykowi, cześnikowi nadwornemu, późniejszemu pierwszemu wojewodzie we Lwowie. Prawo magdeburskie pełnię praw miejskich dawało jedynie katolikom, co wywołało długi spór z Rusinami, zakończony dopiero w 1596 r. z chwilą zawarcia unii brzeskiej. Oprócz Polaków, Rusinów i Niemców, ludność Drohobycza stanowili także Żydzi, choć w myśl przepisów nie wolno im było osiedlać się na terenie samego miasta.
W 1434 r., po przeprowadzeniu nowego podziału administracyjnego, Drohobycz znalazł się w granicach Ziemi Przemyskiej. Wkrótce po tej dacie ukształtował się też ostatecznie zarząd dóbr królewskich w tym okręgu, nazywany tenutą (dzierżawą) drohobycką. Na przełomie XV/XVI w. stał się Drohobycz siedzibą starostwa niegrodowego, a od 1564 r. zarząd salin przejęli starostowie. Byli nimi m.in. Koniecpolscy (1410–96), Starzechowscy (1532–87), Daniłowiczowie (1596–1649), Chomętowscy (1691–1728). Ostatnim przed rozbiorami był Wacław Rzewuski (1759–73).
Niezabezpieczony murami obronnymi Drohobycz wielokrotnie był pustoszony przez najazdy wroga. Najdotkliwsze straty poniosło miasto w 1498 i 1648 r. W 1498 r. zostało złupione przez Tatarów, a duża część miasta spalona. Straty były tak wielkie, iż Jan Olbracht uwolnił mieszczan na 10 lat od wszelkich podatków. Wobec braku obwarowań król Zygmunt I polecił otoczyć murem teren przykościelny i przeznaczył na ten cel dochody z podatków. Mimo wyraźnego nakazu nie postawiono jednak murów ceglanych, lecz ograniczono się do usypania wałów ziemnych z drewnianą palisadą, z trzema drewnianymi basztami. Murowana była tylko wieża bramna. Niewykonanie królewskiego polecenia zemściło się na mieszczanach Drohobycza w 1648 r., kiedy to Kozacy sforsowawszy wały, wyważyli drzwi do kościoła, wymordowali ludność, która się tam schroniła i splądrowali świątynię.
Dzięki naturalnemu bogactwu, jakim była sól, mógł Drohobycz stosunkowo szybko dźwignąć się po klęsce. Warzenie soli należało do najważnieszych zajęć jego mieszkańców, stwarzało też warunki do rozwoju takich rzemiosł, jak bednarstwo i kołodziejstwo. Działały też inne cechy (szewców, krawców, piekarzy, rzeźników, kowali, ślusarzy). W XVIII w. Drohobycz zasłynął z wyrobu odzieży sukiennej z wełny dostarczanej przez Bojków. Dużą rolę w życiu gospodarczym miasta odgrywał główny jarmark roczny (w sumie było ich siedem) rozpoczynany w poniedziałek po śś. Piotrze i Pawle. Handlowano w pierwszym rzędzie solą, ale także wołami, drewnem, woskiem, potażem, wyrobami miejscowego rzemiosła, a nawet węgierskim winem.
W historii Drohobycza uderza brak fundacji kościelnych (poza kościołem farnym). Dopiero w XVIII w. ufundowany został kościół i klasztor karmelitów trzewiczkowych. Zakonnicy założyli przy klasztorze szkołę dla ubogich chłopców. Po siedmiu latach bezpłatnej nauki uczniowie musieli drugie tyle odsłużyć w klasztornej kapeli.
W 1772 r. Drohobycz znalazł się w zaborze austriackim. W XIX w., gdy warzelnictwo soli przestało być wysoko dochodowe, pojawiła się przed Drohobyczem nowa szansa w związku z powstaniem w jego sąsiedztwie jednego z pierwszych w Europie okręgów wydobycia ropy naftowej. Nastał wtedy dla miasta nowy okres prosperity, co znalazło swoje odbicie w charakterze zabudowy miejskiej końca XIX i początku XX wieku. W czasie I wojny światowej, w maju-czerwcu 1915 r., toczyły się pod Drohobyczem zażarte walki między wojskami austriackimi a rosyjskimi, które musiały się w końcu cofnąć za Dniestr.
Zabytki. Kościół parafialny (fara)
pw. Wniebowzięcia NPMarii, św. Krzyża i św. Bartłomieja – fundacja Władysława Jagiełły z 1392 r., odnowiony na początku XVI w. po zniszczeniach spowodowanych przez Tatarów w 1498 r., konsekrowany w 1571 r. W latach 1790–93 poddany gruntownemu remontowi; z tego czasu pochodzą ciekawe tematycznie freski Andrzeja Soleckiego z Krechowic (m.in. sceny z historii kościoła drohobyckiego). Przy kolejnym remoncie w latach 1930. zachowano XVIII-wieczne wyposażenie wnętrza. Kościół jest murowany z cegły, trójnawowy, halowy, z przybudowaną od płn. kaplicą MB Różańcowej i zakrystią ze skarbcem na piętrze. Do najcenniejszych zabytków zachowanych w kościele należy gotycka rzeźba drewniana Chrystusa Ukrzyżowanego w głównym ołtarzu oraz renesansowy nagrobek Katarzyny Ramułtowej, żony żupnika, wykonany przez Sebastiana Czeszkę w 1572 r. W 1949 r. kościół został zamknięty i zamieniony na magazyn rekwizytów teatralnych. W latach 80. poddany remontowi i przeznaczony na muzeum religii i ateizmu, otwarte w 1989 r. Kościół zwrócony do kultu z końcem 1989 r.
Przed kościołem wolnostojąca dzwonnica, dawna wieża bramna obwałowań, zbudowana w poł. XVIII w., z dodaną w 1882 r. górną kondygnacją w stylu neoromańskim.
Dawny kościół pw. św. Michała i klasztor oo. karmelitów trzewiczkowych, fundowane na pocz. XVIII w. przez Jana St. Bekierskiego i Marcina Chomętowskiego. Budowa kościoła ukończona przed 1721 r., konsekracja 1782. Murowany z cegły, tynkowany, trójnawowy, z dwiema niskimi wieżami przy fasadzie. Po kasacie klasztoru oddany grekokatolikom, przebudowany w 2. poł. XIX w. Obecnie cerkiew pw. św. Trójcy.
Kościół oo. kapucynów pw. Imienia NPMarii. Budowa w latach 1914–36. Ceglany, na rzucie krzyża, w tradycyjnym stylu neogotyckim. Podczas II wojny zabudowania klasztoru zajęte przez wojska. W 1946 r. kościół podzielono stropem na dwie kondygnacje. W 1996 r. oddano go na cerkiew garnizonową grekokatolicką i rozbudowano.
Kaplica na Młynkach z lat 30. XX w., o bryle zestawionej z dwóch prostopadłościanów, przykład funkcjonalizmu w architekturze.
Cerkwie grekokatolickie drewniane: św. Jura z XV/XVI w., nakryta trzema kopułami, z ikonostasem z poł. XVIII w.; cerkiew pw. św. Krzyża z 1661 r.; cerkiew św. Paraskewii z 1795 r. Synagoga z lat 1847–65. Dom Sierot Żydowskich z 2. poł. XIX w. Ratusz z okresu międzywojennego.
W Drohobyczu urodzili się::
Marcin Laterna (1552–98), jezuita, kaznodzieja i pisarz religijny [patrz CL 4/98, s. 50].
Wilhelm Friedberg (1873–1941), geolog i paleontolog, docent Polit. Lw., potem profesor U. Pozn. oraz UJ.
Leopold Gottlieb (1880–1934), malarz i grafik, legionista. Po I wojnie osiadł i zmarł w Paryżu.
Maurycy Gottlieb (1856–79, brat Leopolda), wybitny malarz. Uprawiał głównie tematykę żydowską.
Samuel Hirszenberg (1865–1908), malarz, tworzył obrazy o tematyce żydowskiej. Profesor w artystyczno-zdobniczej szkole w Jerozolimie.
Władysław M. Ostoja-Janiszewski (1885–1944), historyk sztuki. Po studiach we Lwowie pracował w Muzeum Śląskim w Katowicach, w bibliotece Potockich Pod Baranami oraz w Muz. Nar. w Krakowie. Przed II wojną opiekował się zabytkami powiatu drohobyckiego.
Karol Klobassa-Zręcki (1823–86). Pionier przemysłu naftowego, w 1854 r. był współzałożycielem spółki do wydobywania ropy w Bóbrce (k. Krosna), a w 1879 r. Krajowego Toearzystwa Naftowego.
Bruno Schulz (1892–1942), prozaik, krytyk literacki, grafik, pedagog [patrz CL 1/03, Archiwum].
Kazimierz Wierzyński (1894–1969), poeta, prozaik, eseista [patrz CL 1/03, Archiwum].

Czasy obecne. Po oddaniu fary do kultu podjęto jej odnowę i wyposażenie. W nawach bocznych ustawiono dwa neobarokowe ołtarze, usunięte z kościoła oo. Bonifratrów w Krakowie, odnowiono 12 zachowanych rzeźb barokowych. Parafię drohobycką prowadzą oo. Redemptoryści.
W 1989 r. został w Drohobyczu zawiązany oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej. Działa polska szkoła sobotnia.

SAMBOR
Położenie. Miasto powiatowe w woj. lwowskim, 78 km na płd. zach. od Lwowa, na skrzyżowaniu linii kolejowych Lwów–Sianki
(–Użhorod) oraz linii podkarpackiej (transwersalnej Żywiec–Stanisławów). Leży nad Dniestrem, blisko Strwiąża, na wys. 292 m n.p.m.
Spis ludności dokonany w 1931 r. wykazał w Samborze 22 270 mieszkańców, w tym: 54,8% Polaków, 28,7% Żydów i 16,5% Rusinów. Oprócz rozwiniętego handlu posiadał Sambor w tym czasie szereg zakładów przemysłowych: odlewnię żelaza, cegielnie, garbarnie, młyny, rafinerię spirytusu oraz fabryki chemikaliów i wódek.
Historia. Według tradycji założony w XIII w. przez uchodźców ze zniszczonego przez Tatarów Starego Sambora. Istnienie Sambora w 2. połowie XIV stulecia jest już udokumentowane źródłowo. Parafia rzym.kat. erygowana przypuszczalnie ok. 1370 r. Formalnej lokacji dokonał w 1390 r. ówczesny właściciel dóbr samborskich, Spytek z Melsztyna. W 1413 r. samborszczyzna, odebrana spadkobiercom Spytka, weszła w skład królewszczyzn jako starostwo grodowe i przekazana została Odrowążom. Król Władysław Jagiełło nadał Samborowi prawo magdeburskie w 1419 r. i obdarzył miasto licznymi przywilejami. W roku 1451 przebywał tu przez pewien czas król Kazimierz Jagiellończyk i tu przyjmował poselstwo od swej ciotki Marii, wdowy po hospodarze mołdawskim, przybyłe z prośbą o pomoc dla jej syna w rozgrywkach o władzę.
Pomyślny rozwój miasta, które już w XV w. było ważnym ośrodkiem rzemiosła i handlu, przerwany został w 1498 r. najazdem Tatarów i Turków. Król Jan Olbracht uwolnił je wówczas na 10 lat od wszelkich podatków i danin. Na początku XVI w. dzierżawcą starostwa samborskiego był Krzysztof Szydłowiecki, który otoczył miasto murami i wałami ziemnymi. Do systemu murów obronnych należał położony poza ich obrębem zamek, siedziba starosty. W latach 30. XVI w. posiadaczką starostwa była królowa Bona, która bywała w Samborze i interesowała się jego stanem gospodarczym. Aby pomóc mieszkańcom miasta, które podnosiło się ze zniszczeń, królowa ofiarowała z własnej szkatuły 50 złp. na budowę wodociągu. Od 2. połowy XVI w. Sambor stał się miastem wielonarodowościowym dzięki przywilejowi Zygmunta Augusta, który zezwolił Rusinom na budowę domów przy ul. Ruskiej i uprawianie dowolnych zawodów. Po przystąpieniu do unii brzeskiej Rusini uzyskali pełnię praw obywatelskich. Ludność żydowska zamieszkiwać mogła przedmieście Blich i trudnić się handlem (wyjąwszy dni targowe). W 1590 r. sejm nadał okoliczne saliny, przynoszące duże dochody, jako tzw. dobra stołowe Zygmuntowi III i jego następcom. Sambor był w tym czasie miastem zamożnym, co zawdzięczał handlowi, głównie winem węgierskim, oraz rzemiosłu zorganizowanemu w 21 cechach. Odbywało się tutaj aż 5 jarmarków rocznie. Na początku XVII w. starostą samborskim był Jerzy Mniszech. W 1605 r. Dymitr Samozwaniec zawarł z nim w Samborze umowę, że gdy zasiądzie na tronie carów, poślubi jego córkę Marynę. W 1648 r. bezskutecznie oblegali Sambor Kozacy, a w 1657 r. książę siedmiogrodzki Rakoczy. W 1696 r. wojsko, które pod wodzą Bogusława Buranowskiego zawiązało konfederację dla uzyskania wypłaty zaległego żołdu, pustoszyło Sambor i okolicę. Kolejne zniszczenia przyniosły miastu wojna ze Szwedami na początku XVIII w. i zaraza w 1707 r. W 1732 r. król August II zezwolił Żydom na osiedlanie się na gruntach zamkowych i na prowadzenie tam rzemiosła i handlu. August III w 1763 r. przywilej ten zatwierdził.
Po rozbiorach Polski Sambor znalazł się w zaborze austriackim. W okresie autonomii galicyjskiej wzrosła aktywność społeczno-kulturalna i patriotyczna mieszkańców Sambora. W 200. rocznicę wiktorii wiedeńskiej (1883) wmurowano w kościele parafialnym tablicę pamiątkową, a w 1906 r. odsłonięto w mieście pomnik Kościuszki. Samborzanie licznie wstępowali do Legionów Polskich. W okresie międzywojennym działały w Samborze trzy gimnazja państwowe i siedem prywatnych, liceum pedagogiczne, szkoła zawodowa i pięć szkół powszechnych.
Zabytki. Kościół parafialny pw. Matki Boskiej i Ścięcia św. Jana Chrzciciela, rozpoczęty w 1530 r., w 1637 zniszczony przez pożar, w 1664 rekonsekrowany po odbudowie. Murowany z cegły, trójnawowy, bazylikowy. Do fasady dostawiona wieża na planie kwadratu, przy prezbiterium przybudówka z zakrystią i skarbcem na piętrze. W głównym ołtarzu rzeźba Chrystusa Ukrzyżowanego z drewna polichromowanego, z XVIII w. Chrzcielnica z brązowego marmuru z XVII w. Plebania, dawny dom Misjonarzy (którzy w XVII/XVIII w. obsługiwali parafię samborską), wybudowana w 1. poł. XVIII w. Po II wojnie mieściła izbę porodową, obecnie Muzeum Bojkowszczyzny.
Kościół Bernardynów pw. Wniebowzięcia NPM, pierwotnie jezuicki, fundowany w 1698 r. przez Marcina Chomętowskiego, zbudowany 1709–53. Murowany z cegły, jednonawowy z trzema parami kaplic po bokach, fasada dwuwieżowa, jest typowym okazem architektury późnobarokowej. Po kasacie jezuitów (1773) zamieniony na magazyn wojskowy, w 1847 przekazany bernardynom. Po II wojnie zamieniony na magazyn, w latach 80. odrestaurowany i zamieniony na salę koncertową. Dawny klasztor i szkoła jezuicka są użytkowane przez szkołę muzyczną.
Cerkiew, ufundowana w 1738 r. przez Komarnickich. W ołtarzu otoczony kultem obraz MB z Dzieciątkiem.
Ratusz pierwotnie drewniany, w XVII w. murowany. Obecny kształt pochodzi z 1844 r.
Z a b y t k i  n i e i s t n i e j ą c e. Kościół i klasztor Dominikanów, ufundowane w 1406 r. przez Elżbietę, wdowę po Spytku z Melsztyna na pocz. XVII w., odbudowane ze zniszczeń przez Jerzego Mniszcha. Na początku XIX w. część zabudowań rozebrano, a budynek klasztorny zamieniono na szpital dla ubogich. W okresie międzywojennym była tam szkoła, a od 1948 r. siedziba NKWD. W 1953 przekazany ponownie dla szkolnictwa, gruntownie przebudowany.
Pierwotny kościół i klasztor Bernardynów, fundowany w 1471 r. Dzięki darowiznom licznych dobrodziejów stanowił przy końcu XVI i w XVII w. żywy ośrodek życia religijnego i umysłowego. Po kasacie budynki służyły jako pomieszczenia dla sądu i aresztu, a na początku XX w. uległy rozbiórce. Na ich miejscu wybudowano nowy gmach więzienia, obecnie koszary wojskowe.
Kościół i klasztor Brygidek, ufundowany przez Szczęsną Bąkowską i Jadwigę z Tarłów Mniszchową w 1614 r. Po kasacie użytkowane na różne cele. Obecnie pozostałości klasztoru weszły w skład zabudowań fabryki odzieży.
Zamek i mury miejskie rozebrane w końcu XVIII w.

W Samborze urodzili się: Władysław Abraham (1860–1941), profesor prawa kościelnego i rektor UJK we Lwowie; Artur Gruszecki (1852–1929), autor ponad 50 powieści o tematyce społecznej, właściciel księgarni w Warszawie, wydawca; Franciszek Ksawery Kasparek (1844–1903), profesor prawa politycznego i administracyjnego i rektor UJ w Krakowie; Zygmunt Kawecki (1876–1955), dramatopisarz, w tym Dramatu Kaliny, który odnosił sukcesy na czołowych scenach polskich (Kraków, Lwów, Warszawa).
W samborskim kościele parafialnym pracował jako młody wikary błog. biskup Józef Sebastian Pelczar.

Czasy obecne. Kościół parafialny po II wojnie był czynny bez przerwy. Liczba Polaków w Samborze wynosi ok. 3,5–4 tys. osób; działa tam oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej. W polskiej szkole sobotniej uczy się 250 dzieci.
Hasła opracowała Maria Taszycka