Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Paweł Należniak, LWOWSCY REFORMACI

Klasztor i kościół oo. Reformatów przy ul. Janowskiej 66 był drugą z kolei siedzibą tego zakonu we Lwowie. Pierwszy ufundowała w 1630 r. Zofia Daniłowiczowa, wdowa po wojewodzie ruskim Janie. W czasie działań wojennych w 1648 r. kościół pw. św. Kazimierza spłonął, lecz już w latach 1656–1664 został odbudowany na tym samym miejscu. W r. 1783, po kasacie klasztoru, zaborca austriacki przekazał zabudowania Siostrom Miłosierdzia zwanym Szarytkami w celu urządzenia w nich przytułku dla sierot7. Ponowna fundacja nastąpiła pod koniec XIX wieku: 9 stycznia 1895 r. zakupiono od Karola Semigraja przy ul. Janowskiej parcelę za 22 550 koron i niewielką parcelę od magistratu za 27 koron i na tym miejscu w latach następnych zbudowano kościół pw. Świętej Rodziny, a za nim dwupiętrowy budynek klasztoru. W 1901 r. kościół został poświęcony i oddany do użytku wiernym8. W następnych latach urządzono jeszcze jego wnętrze. Uroczysta konsekracja kościoła odbyła się 2 października 1910 r., a aktu tego dokonał arcybiskup lwowski ob. łac. Józef Bilczewski9. Całkowity koszt budowy kościoła i klasztoru wyniósł 245 392 korony10.

 

Przed I wojną światową lwowski klasztor Reformatów obejmował swoją działalnością duszpasterską kościół, wybudowane w latach 1912–13 niższe seminarium duchowne, nazywane potocznie Kolegium Serafickim św. Antoniego11, i przeniesione w 1913 r. z Krakowa wydawnictwo pisma pt. „Posłaniec św. Antoniego”12. Poza pracą duszpasterską we własnym kościele zakonnicy pracowali jako wikarzy parafii św. Anny i prowadzili katechezę głównie w szkole powszechnej im ks. Augustyna Kordeckiego. Od 1904 r. ojcowie obsługiwali również w niedzielę i święta, a później we wszystkie dni tygodnia nowo wybudowany kościół na Kleparowie pw. MB Różańcowej13. Podejmowali się też różnorakich zadań na rzecz miejscowej ludności i klasztorów, m.in. o. Joachim Maciejczyk był spowiednikiem sióstr Felicjanek (na ulicy Żółkiewskiej), ochronek (na ulicy Gródeckiej i Janowskiej), sióstr „Apud moniales Domus laboris”14 i sióstr Sakramentek. W 1914 roku w klasztorze nastąpiła zmiana przełożonego, o. Waleriana Gawędzińskiego zastąpił o. Joachim Maciejczyk, który sprawował swój urząd do 1916 roku, z kolei jego następcą został o. Beniamin Ryziński, który był przełożonym aż do 1923 roku. Po niepowodzeniach wojsk austro-węgierskich i załamaniu się frontu 3 IX 1914 roku do Lwowa wkroczyli Rosjanie. Wcześniej, przed ich wkroczeniem, część młodszych ojców uciekła w kierunku Krakowa. Na miejscu pozostali jedynie wiekiem podeszli ojcowie15, Joachim Maciejczyk i Ksawery Gurowski, dwaj kapłani diecezjalni16 oraz pięciu braci. Pracy duszpasterskiej było bardzo dużo. Nie można było nadążyć w zaopatrywaniu chorych, słuchaniu spowiedzi, głoszeniu kazań17. Okupacja rosyjska nie zaznaczyła się większymi incydentami, ale brakowało żywności. Dużej pomocy aprowizacyjnej udzielał w tym czasie Franciszkanom wiceprezydent miasta Tadeusz Rutowski18, który po ucieczce miejscowych władz stał się duchowym przywódcą społeczeństwa lwowskiego19. Po przełamaniu frontu pod Gorlicami 22 VI 1915 roku Lwów ponownie znalazł się pod rządami austriackimi, a wkraczające oddziały austro-węgierskie i sprzymierzone z nimi formacje legionowe były przez całe miasto serdecznie witane20. Niestety Austriacy rozpętali straszliwy terror wobec ludności, aresztowali wiele osób oraz poczęli publicznie wieszać tysiące Polaków i Ukraińców pomawianych o sprzyjanie Moskalom21. Egzekucje wykonywano na osobach oskarżonych o szpiegostwo. Represje te spowodowały wśród lwowiaków zanik sympatii proaustriackich, ponieważ dotknęły w dużej mierze ludzi niewinnych22. W obronie prześladowanych z odwagą wystąpił arcybiskup Józef Teodorowicz. W związku z omawianymi represjami, od czerwca 1916 do listopada 1917 roku, w klasztorze zostali umieszczeni, również na skutek fałszywych donosów23, dwaj kapłani diecezjalni: Piotr Milanowski, proboszcz z Dubna, i Antoni Grzymała, proboszcz z Beresteczka. Z początku pozostawali w klasztorze pod ścisłym nadzorem policji, później jednak nadzór zelżał24.

 

Trudności z zaopatrzeniem wzrastały. W mieście zapanowała drożyzna, a jałmużny, z których klasztor się utrzymywał, całkowicie ustały25. W zaistniałej sytuacji o. Joachim Maciejczyk wydzierżawił w sąsiedztwie od p. Stadtmullera kawałek pola, na którym zasiano zboża różne i zasadzono jarzyny, jednakże pola tego zakonnicy zmuszeni byli pilnować dzień i noc, kradzieże bowiem stały się zjawiskiem nagminnym26. 19 III 1916 roku o. Joachim Maciejczyk obchodził z udziałem ojca prowincjała Zygmunta Janickiego27 jubileusz 50-lecia swego kapłaństwa. Możemy się domyślać, że w trudnych warunkach wojennych obchody te miały nadzwyczaj skromny charakter. W latach 1916–1917 dla potrzeb wojennych Austriacy zarekwirowali wszystkie cztery dzwony i sygnaturkę, wypłacając za nie po 4 korony za kilogram28. Dzięki zabiegom nowego gwardiana o. Beniamina Ryzińskiego ówczesny arcybiskup Lwowa Józef Bilczewski podarował zakonnikom dzwon o wadze 50 kg z innego kościoła29. W lipcu 1918 roku zarekwirowano z organów wszystkie piszczałki cynowe, płacąc po 15 koron za kilogram. W ostatnich dwóch latach wojny konflikt Polaków z władzami monarchii pogłębiał się coraz bardziej. Niezadowolenie społeczeństwa polskiego wzbudził fakt aresztowania Józefa Piłsudskiego i oddanych mu oficerów oraz internowanie legionistów I i II brygady za odmowę złożenia przysięgi na wierność cesarzom Austro-Węgier i Niemiec. W mieście szerzył się głód, a wojska austriackie dopuszczały się rabunków i konfiskat30. 2 i 18 II 1918 roku we Lwowie miały miejsce dwie wielkie demonstracje przeciwko oddaniu Chełmszczyzny Ukraińcom. Władze austriackie popierały aspiracje Ukraińców do utworzenia na terenie Galicji Wschodniej własnego państwa i zgodnie z decyzjami rządu wiedeńskiego gen. Pfeffer31 przekazał im całą broń, magazyny i prochownię należącą do garnizonu lwowskiego.

 

W czasie walk polsko-ukraińskich (1–22 XI 1918) klasztor znalazł się w samym centrum wydarzeń. Od 1 listopada w okolicy klasztoru toczyły się zażarte walki, kule karabinowe gęsto obijały się o klasztor, a wiele z nich wpadało do cel zakonnych32. 1 XI po południu zachorował o. Ksawery Gurowski i mimo pomocy lekarskiej nazajutrz zmarł. Wśród gradu kul odprawiono nabożeństwo pogrzebowe33. Wykorzystując godzinę względnego spokoju 4 XI o godz. 14 pochowano go na Cmentarzu Janowskim, lecz w kondukcie pogrzebowym zasłużonego kapłana, którego trumnę wiózł koń z wózkiem, wzięło udział tylko 8 zakonników i 5 osób świeckich34. W ciągu trzech tygodni nieustannej strzelaniny najbardziej dały się we znaki zakonnikom bezsenność i trudności ze zdobyciem podstawowych artykułów żywnościowych. Wyparcie Ukraińców ze Lwowa nie wyjaśniło sytuacji na terenie Galicji, toteż Święta Bożego Narodzenia upłynęły w przygnębiającej atmosferze i dalszej niepewności dnia jutrzejszego35. Za niedługo klasztor miał znów znaleźć się w ogniu walk. Od 17 III 1919 r. artyleria ukraińska ostrzeliwała miasto z pobliskich Dublan dniem i nocą. Pociski często padały wokół klasztoru, jeden z nich uderzył w dach kościoła, nie wyrządzając żadnej szkody, drugi w budynek Kolegium. Szkody czyniła też artyleria polska umieszczona na pobliskiej Górze Straceń. W wyniku ciągłych wstrząsów mury klasztoru w wielu miejscach się porysowały36. Walki ustały dopiero w maju 1919 roku, kiedy to udało się wojskom polskim wyprzeć Ukraińców za Zbrucz. W lecie 1920 roku, gdy bolszewicy podeszli pod Lwów, wielu jego mieszkańców zdecydowało się opuścić miasto uciekając na zachód. Duchowieństwo jednak pozostało na miejscu, a wśród nich i Reformaci zdając się zupełnie na wole Bożą37.

 

Przypisy

1 Klasztory w Rawie Ruskiej (diec. lwowska) i Sądowej Wiszni (diec. przemyska) opuścili Franciszkanie-Reformaci w 1945 r. Do wyjazdu ze Lwowa zostali zmuszeni w 1946 r. Zdaniem ks. Z. Zielińskiego jako ostatni opuścili klasztor w maju 1946 zakonnicy o. Tadeusz Czerwień i o. Bernardyn Dworzański (za: ks. Z. Zieliński, Życie religijne w Polsce pod okupacją 1939–1945, Katowice 1992, s. 268). Zdaniem
o. Modesta Pasiecznika jako ostatni wyjechali również w maju 1946: bracia Polikarp Borkiewicz i Eliasz Wawro (za: List o. Modesta Pasiecznika do o. Witalisa Szczerby z 20 II 1990. Informacje te potwierdza również ks. Jan Dworzański (o. Bernardyn Dworzański), jego relacja spisana przez o. Modesta Pasiecznika dn.14 II 1990.

2 W potocznym rozumieniu obecną wschodnią granicę Polski utożsamia się z linią Curzona, która została wytyczona 8 XII 1919 r. przez Radę Najwyższą Sprzymierzonych. Linia ta nie określała przebiegu granicy na terenie Galicji, kończyła się na rzece Bug w rejonie Sokala i Hrubieszowa. W 1919 r. Komisja ds. polskich proponowała wcielenie spornego obszaru na terenie Małopolski Wschodniej do Polski, wg tzw. „linii A”, czyli na zachód od Lwowa, lub „linii B”, czyli pozostawienia Lwowa i zagłębia naftowego po stronie polskiej. W latach II wojny światowej zaczęto utożsamiać linię Curzona włącznie z niekorzystnym dla Polski przebiegiem granicy, czyli wg „linii A”. Postanowienia Konferencji w Jałcie (4–11 II 1945) zawierały stwierdzenie o ustaleniu wschodniej granicy Polski na linii Curzona z odchyleniami od niej
5–8 km na korzyść Polski. Głęboka analiza problemu przez Piotra Eberhardta wyraźnie wskazuje, że jedynie w rejonie Puszczy Białowieskiej przyłączono do Polski tereny na wschód od linii Curzona; na kilku innych odcinkach granica została przeprowadzona na zachód od tej linii (za: P. Eberhardt, Polska granica wschodnia, Warszawa, s. 8–9, 149–157).

W potocznym rozumieniu obecną wschodnią granicę Polski utożsamia się z , która została wytyczona 8 XII 1919 r. przez Radę Najwyższą Sprzymierzonych. Linia ta nie określała przebiegu granicy na terenie Galicji, kończyła się na rzece Bug w rejonie Sokala i Hrubieszowa. W 1919 r. Komisja ds. polskich proponowała wcielenie spornego obszaru na terenie Małopolski Wschodniej do Polski, wg tzw. „linii A”, czyli na zachód od Lwowa, lub „linii B”, czyli pozostawienia Lwowa i zagłębia naftowego po stronie polskiej. W latach II wojny światowej zaczęto utożsamiać linię Curzona włącznie z niekorzystnym dla Polski przebiegiem granicy, czyli wg „linii A”. Postanowienia Konferencji w Jałcie (4–11 II 1945) zawierały stwierdzenie o ustaleniu wschodniej granicy Polski na linii Curzona z odchyleniami od niej 5–8 km na korzyść Polski. Głęboka analiza problemu przez Piotra Eberhardta wyraźnie wskazuje, że jedynie w rejonie Puszczy Białowieskiej przyłączono do Polski tereny na wschód od linii Curzona; na kilku innych odcinkach granica została przeprowadzona na zachód od tej linii (za: P. Eberhardt, , Warszawa, s. 8–9, 149–157).

3 O. Kasjan Kaszuba mieszka obecnie w klasztorze oo. Franciszkanów Warszawa-Mokotów, a o. Zbigniew Sułek w klasztorze w Przemyślu.

O. Kasjan Kaszuba mieszka obecnie w klasztorze oo. Franciszkanów Warszawa-Mokotów, a o. Zbigniew Sułek w klasztorze w Przemyślu.

4 Na Ukrainie obok Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej istnieje też ciesząca się dużymi wpływami i posiadająca największą liczbę parafii Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego oraz Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Kijowskiego. Szczegółowe dane (z 1992 r.) dotyczące liczebności parafii wszystkich kościołów chrześ-cijańskich, w tym również Ukraińskiego Kościoła Grekokatolickiego i Kościoła Rzymskokatolickiego zawiera praca A. Strojnego (zob. A. Strojny, Lwów. Miasto wschodu i zachodu. Kraków 2000, s. 59).

Na Ukrainie obok Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej istnieje też ciesząca się dużymi wpływami i posiadająca największą liczbę parafii Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego oraz Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Kijowskiego. Szczegółowe dane (z 1992 r.) dotyczące liczebności parafii wszystkich kościołów chrześ-cijańskich, w tym również Ukraińskiego Kościoła Grekokatolickiego i Kościoła Rzymskokatolickiego zawiera praca A. Strojnego (zob. A. Strojny, . Kraków 2000, s. 59).

5 Po II wojnie światowej zniszczeniu uległo wnętrze kościoła z witrażami i freskami autorstwa Tadeusza Popiela (Lwów – ilustrowany przewodnik, Lwów–
–Wrocław 2001, s. 149). T. Popiel (1863–1913) był uczniem Jana Matejki, twórcą m.in. słynnego obrazu Golgota, który – przywieziony po II wojnie światowej ze Lwowa – obecnie znajduje się w kościele oo. Bernardynów w Krakowie i stanowi tło dla Eucharystii przy Grobie Pańskim w okresie wielkanocnym.

Po II wojnie światowej zniszczeniu uległo wnętrze kościoła z witrażami i freskami autorstwa Tadeusza Popiela (, Lwów––Wrocław 2001, s. 149). T. Popiel (1863–1913) był uczniem Jana Matejki, twórcą m.in. słynnego obrazu , który – przywieziony po II wojnie światowej ze Lwowa – obecnie znajduje się w kościele oo. Bernardynów w Krakowie i stanowi tło dla Eucharystii przy Grobie Pańskim w okresie wielkanocnym.

6 Główna siedziba tej prowincji znajduje się w Katowicach.

Główna siedziba tej prowincji znajduje się w Katowicach.

7 Prowadzony przez siostry Szarytki zakład istniał do końca II wojny światowej. W 1880 r. wybudowano tu również nowy duży budynek dla założonego tu jeszcze w XVIII w. Szpitala św. Wincentego a Paulo. Po II wojnie w zabudowaniach urządzono szkołę polityczną NKWD, która mieściła się tam jeszcze w 1990 r. Obecnie w zabudowaniach znajduje się szkoła milicji (za: Lwów – ilustrowany przewodnik, Lwów–Wrocław 2001, s. 49; J. Nowak, S. Sroka, R. Terlecki, Historyczny Lwów. Przewodnik, Kraków 1990, s. 29).

Prowadzony przez siostry Szarytki zakład istniał do końca II wojny światowej. W 1880 r. wybudowano tu również nowy duży budynek dla założonego tu jeszcze w XVIII w. Szpitala św. Wincentego a Paulo. Po II wojnie w zabudowaniach urządzono szkołę polityczną NKWD, która mieściła się tam jeszcze w 1990 r. Obecnie w zabudowaniach znajduje się szkoła milicji (za: , Lwów–Wrocław 2001, s. 49; J. Nowak, S. Sroka, R. Terlecki, , Kraków 1990, s. 29).

8 O. Modest Pasiecznik, Rys historyczny kościoła i klasztoru św. Rodziny Franciszkanów-Reformatów we Lwowie (w oparciu o źródło znajdujące się w Archiwum Prowincji Franciszkanów-Reformatów w Krakowie, s. 1).

O. Modest Pasiecznik, (w oparciu o źródło znajdujące się w Archiwum Prowincji Franciszkanów-Reformatów w Krakowie, s. 1).

9 Wg o. Jacka Kościa abp Józef Bilczewski chciał ofiarować Reformatom wybudowany już i będący w stanie surowym kościół pw. św. Elżbiety, ale o. Joachim Maciejczyk odmówił motywując to względami ubóstwa (za: Wspomnienia o. Jacka Kościa o o. Walerianie Gawędzińskim, spisane 18 III 1970 r.).

Wg o. Jacka Kościa abp Józef Bilczewski chciał ofiarować Reformatom wybudowany już i będący w stanie surowym kościół pw. św. Elżbiety, ale o. Joachim Maciejczyk odmówił motywując to względami ubóstwa (za: , spisane 18 III 1970 r.).

10 O. Modest Pasiecznik, Rys historyczny..., s. 2.

O. Modest Pasiecznik, ..., s. 2.

11 Kolegium Serafickie św. Antoniego rozpoczęło swą działalność we wrześniu 1913 r. i z niewielką przerwą w czasie I wojny światowej funkcjonowało aż do wybuchu wojny w 1939 r.

Kolegium Serafickie św. Antoniego rozpoczęło swą działalność we wrześniu 1913 r. i z niewielką przerwą w czasie I wojny światowej funkcjonowało aż do wybuchu wojny w 1939 r.

12 „Posłaniec św. Antoniego” ukazywał się w latach 1912–1939. Zanim wydawnictwo w 1913 r. zostało przeniesione do Lwowa, jego siedziba znajdowała się w Krakowie przy ul. Reformackiej 4.

„Posłaniec św. Antoniego” ukazywał się w latach 1912–1939. Zanim wydawnictwo w 1913 r. zostało przeniesione do Lwowa, jego siedziba znajdowała się w Krakowie przy ul. Reformackiej 4.

13 Od 1909 r., kiedy stał się on ekspozyturą parafialną jako filia kościoła św. Anny we Lwowie, jeden ojciec mieszkał stale na miejscu. Ekspozytura liczyła ponad 5 tys. wiernych. Administratorami ekspozytury byli ojcowie: Justyn Magierowski (1913–24), Atanazy Maltak (1924–30), Wojciech Kucab (1930–38). W 1938 r. Kuria Metropolitalna zwolniła ojców z pracy duszpasterskiej.

Od 1909 r., kiedy stał się on ekspozyturą parafialną jako filia kościoła św. Anny we Lwowie, jeden ojciec mieszkał stale na miejscu. Ekspozytura liczyła ponad 5 tys. wiernych. Administratorami ekspozytury byli ojcowie: Justyn Magierowski (1913–24), Atanazy Maltak (1924–30), Wojciech Kucab (1930–38). W 1938 r. Kuria Metropolitalna zwolniła ojców z pracy duszpasterskiej.

14 Chodzi tu o „Siostry Domu Pracy”.

Chodzi tu o „Siostry Domu Pracy”.

15 Opracowanie o. Modesta Pasiecznika, rozdział 5, Lata pierwszej wojny światowej, s. 17, w zbiorach oo.Reformatów.

Opracowanie o. Modesta Pasiecznika, rozdział 5, , s. 17, w zbiorach oo.Reformatów.

16 Byli to Karol Giessing i Józef Lewicki, obaj w podeszłym wieku. Ten ostatni zmarł w marcu 1915 r.

Byli to Karol Giessing i Józef Lewicki, obaj w podeszłym wieku. Ten ostatni zmarł w marcu 1915 r.

17 Księga Pamiątkowa Prowincji Zakonu Braci Mniejszych oo. Reformatów 1911–1961, s. 73.

, s. 73.

18 Tadeusz Rutowski (1853–1918), wiceprezydent miasta Lwowa. 22 VI 1915 został wywieziony z miasta przez wycofujących się Rosjan. Wrócił do Lwowa w 1917 r. W jego obronie stanął m.in. abp Józef Teodorowicz, metropolita lwowski obrz. ormiańskiego
(za: S.S. Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa, Wrocław–Warszawa–Kraków 1990, s. 299).

Tadeusz Rutowski (1853–1918), wiceprezydent miasta Lwowa. 22 VI 1915 został wywieziony z miasta przez wycofujących się Rosjan. Wrócił do Lwowa w 1917 r. W jego obronie stanął m.in. abp Józef Teodorowicz, metropolita lwowski obrz. ormiańskiego (za: S.S. Nicieja, , Wrocław–Warszawa–Kraków 1990, s. 299).

19 J. Kresowiak, Leopolis Semper Fidelis, Kraków 1985, s. 28. O działalności T. Rutowskiego na rzecz zwalczania głodu i nędzy tak napisał Fryderyk Papee: To, co się na tem polu działo, wyryło się niezatartemi głoskami w pamięci mieszkańców. Rozwinął szeroką i owocną działalność. Szereg kuchni ludowych i dla inteligencji, miesięczne zapomogi w towarach spożywczych, tanie herbaciarnie – umożliwiły ludności przetrwanie trudnego okresu (za: F. Papee, Historia m. Lwowa, Kraków 1922, s. 266).

J. Kresowiak, , Kraków 1985, s. 28. O działalności T. Rutowskiego na rzecz zwalczania głodu i nędzy tak napisał Fryderyk Papee: (za: F. Papee, , Kraków 1922, s. 266).

20 J. Kresowiak, Leopolis..., s. 28.

J. Kresowiak, ..., s. 28.

21 S.S Nicieja, Cmentarz Obrońców Lwowa..., s. 298–299.

S.S Nicieja, s. 298–299.

22 J. Kresowiak, Leopolis..., s. 28.

J. Kresowiak, ..., s. 28.

23 Opracowanie o. Modesta Pasiecznika, s. 18.

Opracowanie o. Modesta Pasiecznika, s. 18.

24 Tamże, s. 18.

Tamże, s. 18.

25 APR, Chronica Conventus Ordinis Fratrum Minorum ad S. Familian Leopoldi ad plateam Janovianam, s. 124 (za: Opracowanie o. Modesta Pasiecznika, s. 18).

APR, , s. 124 (za: Opracowanie o. Modesta Pasiecznika, s. 18).

26 Opracowanie o. Modesta Pasiecznika, s. 7.

Opracowanie o. Modesta Pasiecznika, s. 7.

27 „Posłaniec św. Antoniego”, R. IV, 1916, nr  5, s. 154–
–155.

„Posłaniec św. Antoniego”, R. IV, 1916, nr  5, s. 154––155.

28 Opracowanie o. Modesta Pasiecznika, s. 17.

Opracowanie o. Modesta Pasiecznika, s. 17.

29 Tamże, s. 18. Rekwizycje austriackie objęły również żywność, odzież, metale i miedziane dachy. W całym Lwowie zarekwirowano ok. 100 dzwonów i dachów (za: F. Papee, Historia m. Lwowa..., s. 267).

Tamże, s. 18. Rekwizycje austriackie objęły również żywność, odzież, metale i miedziane dachy. W całym Lwowie zarekwirowano ok. 100 dzwonów i dachów (za: F. Papee, s. 267).

30 J. Kresowiak, Leopolis..., s. 28.

J. Kresowiak, ..., s. 28.

31 Rudolf Pfeffer – generał austriacki, komendant garnizonu miasta Lwowa.

Rudolf Pfeffer – generał austriacki, komendant garnizonu miasta Lwowa.

32 APR, Chronica..., s. 18.

APR, ..., s. 18.

33 Księga Pamiątkowa..., s. 73.

..., s. 73.

34 Liczbę zakonników biorących udział w pogrzebie podano na podstawie Opracowania o. Modesta Pasiecznika, s. 18. Wspomniana już Księga Pamiątkowa Prowincji (...), s. 73, podaje, że w pogrzebie wzięło udział 7 zakonników. W omawianym okresie mieszkało w klasztorze 4 ojców z gwardianem Beniaminem Ryzińskim na czele i 4 braci. Istniejąca rozbieżność wynika zapewne stąd, że jeden z braci, Feliks Sobeńko, przebywał jakiś czas w niewoli ukraińskiej.

Liczbę zakonników biorących udział w pogrzebie podano na podstawie Opracowania o. Modesta Pasiecznika, s. 18. Wspomniana już (...), s. 73, podaje, że w pogrzebie wzięło udział 7 zakonników. W omawianym okresie mieszkało w klasztorze 4 ojców z gwardianem Beniaminem Ryzińskim na czele i 4 braci. Istniejąca rozbieżność wynika zapewne stąd, że jeden z braci, Feliks Sobeńko, przebywał jakiś czas w niewoli ukraińskiej.

35 Opracowanie o. Modesta Pasiecznika, s. 20.

Opracowanie o. Modesta Pasiecznika, s. 20.

36 Tamże, s. 20.

Tamże, s. 20.

37 APR, Chronica..., s. 20.

APR, ..., s. 20.
Klasztory w Rawie Ruskiej (diec. lwowska) i Sądowej Wiszni (diec. przemyska) opuścili Franciszkanie-Reformaci w 1945 r. Do wyjazdu ze Lwowa zostali zmuszeni w 1946 r. Zdaniem ks. Z. Zielińskiego jako ostatni opuścili klasztor w maju 1946 zakonnicy o. Tadeusz Czerwień i o. Bernardyn Dworzański (za: ks. Z. Zieliński, , Katowice 1992, s. 268). Zdaniem o. Modesta Pasiecznika jako ostatni wyjechali również w maju 1946: bracia Polikarp Borkiewicz i Eliasz Wawro (za: . Informacje te potwierdza również ks. Jan Dworzański (o. Bernardyn Dworzański), jego relacja spisana przez o. Modesta Pasiecznika dn.14 II 1990. W potocznym rozumieniu obecną wschodnią granicę Polski utożsamia się z , która została wytyczona 8 XII 1919 r. przez Radę Najwyższą Sprzymierzonych. Linia ta nie określała przebiegu granicy na terenie Galicji, kończyła się na rzece Bug w rejonie Sokala i Hrubieszowa. W 1919 r. Komisja ds. polskich proponowała wcielenie spornego obszaru na terenie Małopolski Wschodniej do Polski, wg tzw. „linii A”, czyli na zachód od Lwowa, lub „linii B”, czyli pozostawienia Lwowa i zagłębia naftowego po stronie polskiej. W latach II wojny światowej zaczęto utożsamiać linię Curzona włącznie z niekorzystnym dla Polski przebiegiem granicy, czyli wg „linii A”. Postanowienia Konferencji w Jałcie (4–11 II 1945) zawierały stwierdzenie o ustaleniu wschodniej granicy Polski na linii Curzona z odchyleniami od niej 5–8 km na korzyść Polski. Głęboka analiza problemu przez Piotra Eberhardta wyraźnie wskazuje, że jedynie w rejonie Puszczy Białowieskiej przyłączono do Polski tereny na wschód od linii Curzona; na kilku innych odcinkach granica została przeprowadzona na zachód od tej linii (za: P. Eberhardt, , Warszawa, s. 8–9, 149–157). O. Kasjan Kaszuba mieszka obecnie w klasztorze oo. Franciszkanów Warszawa-Mokotów, a o. Zbigniew Sułek w klasztorze w Przemyślu. Na Ukrainie obok Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej istnieje też ciesząca się dużymi wpływami i posiadająca największą liczbę parafii Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego oraz Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Kijowskiego. Szczegółowe dane (z 1992 r.) dotyczące liczebności parafii wszystkich kościołów chrześ-cijańskich, w tym również Ukraińskiego Kościoła Grekokatolickiego i Kościoła Rzymskokatolickiego zawiera praca A. Strojnego (zob. A. Strojny, . Kraków 2000, s. 59). Po II wojnie światowej zniszczeniu uległo wnętrze kościoła z witrażami i freskami autorstwa Tadeusza Popiela (, Lwów––Wrocław 2001, s. 149). T. Popiel (1863–1913) był uczniem Jana Matejki, twórcą m.in. słynnego obrazu , który – przywieziony po II wojnie światowej ze Lwowa – obecnie znajduje się w kościele oo. Bernardynów w Krakowie i stanowi tło dla Eucharystii przy Grobie Pańskim w okresie wielkanocnym. Główna siedziba tej prowincji znajduje się w Katowicach. Prowadzony przez siostry Szarytki zakład istniał do końca II wojny światowej. W 1880 r. wybudowano tu również nowy duży budynek dla założonego tu jeszcze w XVIII w. Szpitala św. Wincentego a Paulo. Po II wojnie w zabudowaniach urządzono szkołę polityczną NKWD, która mieściła się tam jeszcze w 1990 r. Obecnie w zabudowaniach znajduje się szkoła milicji (za: , Lwów–Wrocław 2001, s. 49; J. Nowak, S. Sroka, R. Terlecki, , Kraków 1990, s. 29). Klasztory w Rawie Ruskiej (diec. lwowska) i Sądowej Wiszni (diec. przemyska) opuścili Franciszkanie-Reformaci w 1945 r. Do wyjazdu ze Lwowa zostali zmuszeni w 1946 r. Zdaniem ks. Z. Zielińskiego jako ostatni opuścili klasztor w maju 1946 zakonnicy o. Tadeusz Czerwień i o. Bernardyn Dworzański (za: ks. Z. Zieliński, , Katowice 1992, s. 268). Zdaniem o. Modesta Pasiecznika jako ostatni wyjechali również w maju 1946: bracia Polikarp Borkiewicz i Eliasz Wawro (za: . Informacje te potwierdza również ks. Jan Dworzański (o. Bernardyn Dworzański), jego relacja spisana przez o. Modesta Pasiecznika dn.14 II 1990. W potocznym rozumieniu obecną wschodnią granicę Polski utożsamia się z , która została wytyczona 8 XII 1919 r. przez Radę Najwyższą Sprzymierzonych. Linia ta nie określała przebiegu granicy na terenie Galicji, kończyła się na rzece Bug w rejonie Sokala i Hrubieszowa. W 1919 r. Komisja ds. polskich proponowała wcielenie spornego obszaru na terenie Małopolski Wschodniej do Polski, wg tzw. „linii A”, czyli na zachód od Lwowa, lub „linii B”, czyli pozostawienia Lwowa i zagłębia naftowego po stronie polskiej. W latach II wojny światowej zaczęto utożsamiać linię Curzona włącznie z niekorzystnym dla Polski przebiegiem granicy, czyli wg „linii A”. Postanowienia Konferencji w Jałcie (4–11 II 1945) zawierały stwierdzenie o ustaleniu wschodniej granicy Polski na linii Curzona z odchyleniami od niej 5–8 km na korzyść Polski. Głęboka analiza problemu przez Piotra Eberhardta wyraźnie wskazuje, że jedynie w rejonie Puszczy Białowieskiej przyłączono do Polski tereny na wschód od linii Curzona; na kilku innych odcinkach granica została przeprowadzona na zachód od tej linii (za: P. Eberhardt, , Warszawa, s. 8–9, 149–157). O. Kasjan Kaszuba mieszka obecnie w klasztorze oo. Franciszkanów Warszawa-Mokotów, a o. Zbigniew Sułek w klasztorze w Przemyślu. Na Ukrainie obok Ukraińskiej Autokefalicznej Cerkwi Prawosławnej istnieje też ciesząca się dużymi wpływami i posiadająca największą liczbę parafii Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Moskiewskiego oraz Ukraińska Cerkiew Prawosławna Patriarchatu Kijowskiego. Szczegółowe dane (z 1992 r.) dotyczące liczebności parafii wszystkich kościołów chrześ-cijańskich, w tym również Ukraińskiego Kościoła Grekokatolickiego i Kościoła Rzymskokatolickiego zawiera praca A. Strojnego (zob. A. Strojny, . Kraków 2000, s. 59). Po II wojnie światowej zniszczeniu uległo wnętrze kościoła z witrażami i freskami autorstwa Tadeusza Popiela (, Lwów––Wrocław 2001, s. 149). T. Popiel (1863–1913) był uczniem Jana Matejki, twórcą m.in. słynnego obrazu , który – przywieziony po II wojnie światowej ze Lwowa – obecnie znajduje się w kościele oo. Bernardynów w Krakowie i stanowi tło dla Eucharystii przy Grobie Pańskim w okresie wielkanocnym. Główna siedziba tej prowincji znajduje się w Katowicach. Prowadzony przez siostry Szarytki zakład istniał do końca II wojny światowej. W 1880 r. wybudowano tu również nowy duży budynek dla założonego tu jeszcze w XVIII w. Szpitala św. Wincentego a Paulo. Po II wojnie w zabudowaniach urządzono szkołę polityczną NKWD, która mieściła się tam jeszcze w 1990 r. Obecnie w zabudowaniach znajduje się szkoła milicji (za: , Lwów–Wrocław 2001, s. 49; J. Nowak, S. Sroka, R. Terlecki, , Kraków 1990, s. 29). O. Modest Pasiecznik, (w oparciu o źródło znajdujące się w Archiwum Prowincji Franciszkanów-Reformatów w Krakowie, s. 1). Wg o. Jacka Kościa abp Józef Bilczewski chciał ofiarować Reformatom wybudowany już i będący w stanie surowym kościół pw. św. Elżbiety, ale o. Joachim Maciejczyk odmówił motywując to względami ubóstwa (za: , spisane 18 III 1970 r.). O. Modest Pasiecznik, ..., s. 2. Kolegium Serafickie św. Antoniego rozpoczęło swą działalność we wrześniu 1913 r. i z niewielką przerwą w czasie I wojny światowej funkcjonowało aż do wybuchu wojny w 1939 r. „Posłaniec św. Antoniego” ukazywał się w latach 1912–1939. Zanim wydawnictwo w 1913 r. zostało przeniesione do Lwowa, jego siedziba znajdowała się w Krakowie przy ul. Reformackiej 4. APR, ..., s. 20.