Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Jacek Walczewski, PRZYGODA Z KSIĄŻKĄ I LWOWEM

Wypadło tak, że trzeba było w porze wakacji wyjechać do małego miasta, by robić pilny remont domu, który po wojnie był ostoją części rodziny, wysiedlonej w roku 1945 ze Lwowa. Choć później siedzibą rodzinną stał się Kraków, wyjazdy w różnych porach roku do małego domku w małym miasteczku są wciąż potrzebą myśli i uczuć.

Exodus ze Lwowa przed przeszło pół wiekiem oznaczał utratę większości materialnego dorobku życiowego, zwłaszcza gdy wyjeżdżały rodziny okaleczone, których najbliżsi spoczywali już w masowych grobach, a cały trud tułaczki spadał na ramiona kobiet. Cóż więc zabierano ze sobą, jadąc w nieznane? Raczej skarby ducha niż materii – pamiątki rodzinne i – jak było w opisywanym wypadku – książki, książki, książki. I oto spora część tego serdecznego dziedzictwa znalazła się w małym domku, który teraz potrzebował remontu i związanego zwykle z tą operacją opróżniania jednych pomieszczeń, z przemieszczaniem wszelkich ruchomości do innych.

Ta translokacja dotyczyła również książek. A przecież książek nie można przenosić jak cegły, trzeba zajrzeć pod okładkę, dotknąć pożółkłego papieru, przeczytać podpisy i notatki na marginesach, spojrzeć na daty wydania, nieraz przeczytać nocą parę rozdziałów, może znanych, a jednak... W ten sposób zwykła czynność porządkowa otwiera nagle widok na pasjonujące obszary czasu i myśli, a także przestrzeni, w której książki te kiedyś zaspokajały czyjąś żądzę wiedzy i piękna. Przstrzenią tą – w tym wypadku – był Lwów, tak tedy nieoczekiwana przygoda z książką stała się przygodą ze Lwowem.

Szczególnie interesującą częścią zbioru były książki, wydane w okresie od lat 80. XIX wieku do lat 20. wieku XX, a więc w okresie zaborów, I wojny światowej i początków okresu niepodległości Polski. Jest rzeczą uderzającą, iż książki wydane we Lwowie za czasów nieboszczki Austrii niosą w sobie taki ładunek polskości, że niewiele różnią się pod tym względem od publikacji w Polsce Niepodległej. Na przykład w podręczniku szkolnym Wypisy polskie dla klas wyższych szkół średnich, opracowanym przez Ignacego Chrzanowskiego i Konstantego Wojciechowskiego (Lwów 1913), znajdujemy przegląd historii literatury polskiej, prezentujący wartości artystyczne i patriotyczne tej literatury. To samo można powiedzieć o książce Józefa Bałłabana Dzieje Polski – książka poglądowa dla dojrzalszej młodzieży i dorosłych, wprawdzie wydanej w roku 1922, ale jako wydanie IV, gdy wydanie II, jak się dowiadujemy ze wstępu, miało miejsce w roku 1905. Płomiennym patriotyzmem promieniuje książka 100-letnia walka Narodu Polskiego o niepodległość (wyd. 1884), której autor ukrywa się wprawdzie pod inicjałami „XY”, ale wydana została jawnie (Wydawnictwo Feliks Niederreiter). Pracownik naukowy Uniwersytetu Lwowskiego dr Antoni Jakubski w swojej książce W krainach słońca – kartki z podróży do Afryki Środkowej w latach 1909 i 1910 (Lwów 1914) akcentuje swoją podróż jako polskie osiągnięcie naukowe. Książka ukazała się nakładem Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych. Tak więc w okresie, w którym Polski nie było na mapie Europy, w Galicji i jej stolicy – Lwowie – polska kultura, nauka i świadomość narodowa rozwijały się, a polskie życie znajdowało swój wyraz w całym wachlarzu dziedzin, od kuchni polskiej (L. Ćwierciakiewiczowa: 365 obiadów, Lwów 1883) po wspomniane wyprawy naukowe do Afryki.

W tym samym czasie w zaborze rosyjskim wychodziła również literatura polska – w badanym zbiorze są trzy książki wydane w Warszawie: Starożytna Litwa A. Brucknera (1903), Historia literatury powszechnej – tom Literatura arabska Adolfa Święcickiego (1901) i Biblioteka Warszawska (zbiór periodyków pod tym tytułem, 1891). Jednak w każdej z tych książek, na odwrocie strony tytułowej, znajdujemy wydruk cyrylicą: Dozwoleno cenzuroju, z odpowiednią datą. Oko carskiego cenzora czuwało nad treścią publikacji.

We Lwowie, w tak sprzyjającym dla kultury polskiej klimacie, rozwijała się działalność edytorska. Znajdujemy tu takie wydawnictwa, jak Towarzystwo Nauczycieli Szkół Wyższych, Wydawnictwo Kultura i Sztuka, Wydawnictwo Polskie, Spółka Nakładowa „Odrodzenie”, Zakład im. Ossolińskich, Wydawnictwo Feliks Niederreiter. Natychmiast po odzyskaniu niepodległości pojawiają się liczne dalsze oficyny.

Na kartach starych książek, uratowanych przed zagładą przez jadących w nieznane wysiedleńców, spotyka się wzruszające pamiątki życia codziennego Lwowa: pieczątki o różnej treści, jak: Księgarnia antykwarska Szymon Bogan – Lwów, Sykstuska 2, albo: Na składzie w księgarni antykwarskiej A. Bardacha – Lwów, ul. Krakowska 7 (róg ul. Trybunalskiej); ALFA – Wypożyczalnia książek, Lwów, Kopernika 5.

Osobnym zagadnieniem jest to, jak życie Lwowa znalazło odbicie w literaturze beletrystycznej i wspomnieniowej różnych epok, od czasów galicyjskich po czasy najnowsze. Jest to temat wart specjalnego studium. Piszący te słowa pozwoli sobie tylko na wymienienie literatury najwyższej klasy: dzieł Jana Parandowskiego, w tym – promieniujących nieprzepartym urokiem Nieba w płomieniach i Akacji. Tam, poprzez labirynty lwowskich uliczek i zaułków, znajdujemy drogę do żywych ludzi z różnych środowisk, do ich codzienności i odświętności, a poprzez nie – do wiecznie aktualnych spraw, sporów i olśnień ludzkiego życia wszystkich czasów.