Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

BALICE / BEŃKOWA WISZNIA / MIŻYNIEC / RUDKI /

BALICE
Położenie. Wieś w pow. mościskim, woj. lwowskim, położona na płd. od drogi i linii kolejowej z Przemyśla do Lwowa, w odległości ok. 11 km na płd. zach. od Mościsk.
Historia. Wieś miała powstać w XIII w., gdy jakoby osadzono tu grupę Jaćwingów, Madziarów lub Pieczyngów. Pierwszym znanym właścicielem był Jan Czech, mieszczanin przemyski, a w r. 1400 nabył ją wójt przemyski Wańka h. Zadora. Jego rodzina przyjęła nazwisko Balickich. Przez następne 450 lat części dóbr należały kolejno do wielu różnych właścicieli. Od 2. poł. XVIII w. jedynymi posiadaczami stali się Baworowscy, potem Drohojowscy, a od r. 1874 Skibniewscy, którzy gospodarowali w Balicach do II wojny światowej.
Balice należały pierwotnie do parafii rzym.-kat. w Hussakowie. Miejscowa parafia została utworzona w r. 1927, staraniem najpierw ks. Dominika Skibniewskiego, a później jego brata, dziedzica Balic, Władysława, w oparciu o kaplicę dworską, zbudowaną ok. r. 1892 przez Bronisława i Olgę z Dzieduszyckich Skibniewskich. W latach 1924–27 zbudowano plebanię, a w 1939 r. zamierzano wznieść nowy, większy kościół, plany te jednak udaremniła II wojna.
Wedle miejscowych przekazów w Balicach istniało fortalicjum z XV–XVI w., którego część murów przetrwała do XX w. w strukturze pałacu, zbudowanego w stylu klasycznym z pocz. XIX w. przez Baworowskich. W 1874 r. pałac ten uległ pożarowi, przy czym ucierpiały głównie partie XIX-wieczne.Przebudowano go na nowo i w takiej postaci dotrwał do ostatnich czasów. Była to budowla murowana, prostokątna, jednopiętrowa, z czterokolumnowym portykiem na osi, z dachem czterospadowym. Na parterze znajdował się obszerny westybul z dębowymi schodami na piętro oraz paradne sale na parterze i piętrze. Przed 1874 r. wnętrza były bogato wyposażone we wzorzyste posadzki, stylowe obicia, ozdobne piece i kominki oraz zabytkowe meble i zbiory dzieł sztuki, strawione przez pożar. Po odbudowie zgromadzono ponownie meble, obrazy, bibliotekę, portrety, uległy one jednak w większości zniszczeniu w czasie I wojny światowej. Uratowano jedynie zbiór zabytkowej porcelany. Pałac otaczał 10-morgowy park z kilkusetletnim starodrzewiem. W r. 1945 pałac został w całości rozebrany, a park wycięty.
Czasy obecne. W Balicach czynna jest dawna kaplica pw. bł. Bronisławy, do której dojeżdża ksiądz z Trzcieńca. (AKS)

BEŃKOWA WISZNIA
Położenie. Wieś w pow. rudeckim, woj. lwowskim, położona o 2 km na płn. od Rudek. Parafia rzym.-kat. w Rudkach, parafia gr.-kat. na miejscu.
Historia. Wieś Beńkowa (lub Bieńkowa) Wisznia miała przez kilka wieków wspólną historię z Rudkami, które stanowiły jej przysiółek, potem jednak role się odwróciły (zob. Rudki). W połowie XVIII w. była własnością Wojciecha Siemieńskiego h. Leszczyc, który wybudował tu pałac jako swoją rezydencję. Pałac ten w  spłonął w pożarze (rok nieznany), a jego ruiny istniały jeszcze w pocz. XIX w. Pod koniec XVIII w. Beńkowa Wisznia stała się dziedziczną siedzibą rodziny Fredrów. Nowy pałac wystawił w r. 1838 komediopisarz Aleksander Fredro, który spędzał w nim czas na zmianę z dworkiem na Chorążczyźnie we Lwowie. Wnuk Aleksandra, Andrzej Maksymilian, odnowił pałac gruntownie w r. 1896, ale w 1919 r. wdowa po nim sprzedała wieś Małopolskiemu Towarzystwu Rolniczemu.
Zabytki. Pałac hr. Fredrów na planie prostokąta, dwukondygnacjowy, z krótkim skrzydłem bocznym, dobudowanym później. Wnętrza wypełniały dzieła sztuki i pamiątki rodzinne, które z czasem zostały rozdzielone między wnuków komediopisarza, Szembeków i Szeptyckich. Przedmioty pozostałe na miejscu i biblioteka licząca 10 tys. tomów uległy zniszczeniu podczas I wojny światowej. Obecnie w pałacu mieści się szkoła.
Zachowała się ponadto oficyna, starsza od pałacu, tzw. Jaśkowy Dwór. (MT)

MIŻYNIEC
Położenie. Wieś w pow. przemyskim (w części odciętej dziś granicą), woj. lwowskim, oddalona o ok. 16 km na płd. wsch. od Przemyśla i 10 km od stacji kolejowej w Niżankowicach (linia Chyrów–Przemyśl). Położona nad rzeczką Wyrwą, dopływem Wiaru (dorzecze Sanu).
Historia. W 1392 r. wieś znajdowała się prawdopodobnie w rękach Michała Wapowskiego, w połowie XV w. właścicielem był niejaki Jaśko. Później majątek należał do Derśniaków z Rokietnicy, a w 1589 r. został odnotowany jako własność Abrahama Herburta. Pod koniec XVI w. przeszedł w ręce Korniaktów. Na przeł. XVII/XVIII w. wszedł w posiadanie rodziny Mniszków h. Poraj, stając się na kilkadziesiąt lat ich rezydencją, później przeniesioną do Krysowic (zob. CL 3–4/95). Pierwszym właścicielem z tego rodu był Zygmunt Konstanty, ostatnim Stanisław, po jego zaś śmierci w r. 1846 Miżyniec przypadł jego córce Felicji, żonie Jerzego Lubomirskiego. Wobec bezdzietności tych ostatnich Miżyniec przeszedł na brata Jerzego, Adama Lubomirskiego. Jego córki Jadwiga Świeżawska i Zofia Humnicka władały majątkiem do 1939 r.
Pałac w Miżyńcu, istniejący już w XVIII w., został prawdopodobnie rozbudowany przez A. Lubomirskiego, który tu urządził główny zarząd swych rozległych dóbr. Główny, dwukondygnacyjny korpus pałacu, zapewne starszy, był flankowany dwoma alkierzami, z których jeden był zwieńczony wieżą. W pałacu znajdowały się cenne meble, obrazy i dzieła sztuki oraz biblioteka, które całkowicie spłonęły w 1914 r. w czasie bitwy między wojskami austriackimi a Rosjanami oblegającymi Przemyśl. Po I wojnie pozostały ruiny, rozebrane z czasem na cegłę. Pozostał natomiast kilkunastohektarowy park w stylu angielskim z cennym drzewostanem.
Parafia rzym.-kat. miała wg przekazów powstać ok. 1328 r. Odnowienie fundacji parafii nastąpiło w 1488 r. Nieznane są najdawniejsze dzieje kościoła drewnianego; w r. 1642 został ponownie poświęcony po odnowieniu, a w tym samym roku wyremontowano plebanię, szkołę parafialną i szpital. W r. 1696 kościół ten spłonął, a nowy, również drewniany, został ufundowany w r. 1700 przez Annę Baranowską, cześnikową lwowską. W ciągu XVIII w. był parokrotnie odnawiany i wzbogacany, wystawiono dzwonnicę.
Murowany kościół powstał w Miżyńcu ok. 1770–72 z fundacji Adama Mniszka. W czasie I wojny światowej doznał uszkodzeń, usuwanych sukcesywnie w latach międzywojennych. Po II wojnie do r. 1959 pozostawał czynny, a ksiądz dojeżdał z Nowego Miasta. Po zamknięciu przez 30 lat stał nieużytkowany, a przywrócony do kultu w 1989 r. Przeprowadzono wówczas generalny remont.
Zabytki. Kościół parafialny z lat 70. XVIII w., jednonawowy, nakryty sklepieniem kolebkowym. Na dachu sygnaturka. Wnętrze kościoła jest w całości pokryte późnobarokowymi malowidłami o charaktere iluzjonistycznym z ok. 1772 r., z bogatą ornamentyką. Kościół posiada cenne wyposażenie: ołtarze, chrzcielnicę, ambonę, konfesjonały, ławę kolatorską, feretrony, dzwony – głównie z XVIII w. (także z XVII i XIX w.), naczynia i szaty liturgiczne z XVIII–XIX w. Do kościoła przylega kaplica grobowa Lubomirskich z kryptą. Kościół odnawiano po 1989 r., przy czym niektóre części starych polichromii przemalowano.
Czasy obecne. Kościół jest czynny, parafia na miejscu. (AKS)

RUDKI
Położenie. Miasteczko powiatowe w woj. lwowskim, położone w dolinie rzeki Wiszni (dopływ Sanu), na wys. 282 m n.p.m. Oddalone o 51 km na płd. zach. od Lwowa, przy linii kolejowej Lwów–Sambor. W okresie przed I wojną liczyło 3800 mieszkańców, w tym 1450 Polaków, 350 Rusinów i 2000 Żydów. W latach międzywojennych liczba ludności spadła do ok. 3500. Czynne były tu gorzelnia i fabryka likierów, ożywiony handel zbożem i bydłem.
Historia. W XIV w. Rudki stanowiły przysiółek Beńkowej Wiszni (zob.). W I poł. następnego stulecia należały do Ścibora, który ufundował pierwszy drewniany kościół parafialny pw.
św. Wojciecha, konsekrowany w 1435 r. Już w 1450 r. kościół został podobno spalony przez Tatarów. W latach 1472–96 Rudki były własnością Tarłów. Kościół, odbudowany zapewne ich sumptem, został w poł. XVI w. przejęty przez protestantów i pozostawał w ich użytkowaniu do końca stulecia. W r. 1600 jako właściciel Rudek występuje Jerzy Madaliński, a po jego śmierci majątek przeszedł do Curyłów.
W 1612 r. Jerzy Curyło umieścił w kościele cudowną ikonę Matki Boskiej, pochodzącą ze spalonej przez Tatarów cerkwi w Żeleźnicy na Podolu. Kult ikony został potwierdzony oficjalnie w latach 1600–45, a kościół rudecki stał się jednym z najważniejszych sanktuariów maryjnych na ziemiach wschodnich. Ściągali do niego liczni pielgrzymi ze wszystkich warstw społecznych, a w ich liczbie król Jan III Sobieski, który po zwycięstwie pod Wiedniem złożył tu w darze kapę i zegar. W latach 1620 i 1648–55 Rudki kilkakrotnie uległy zniszczeniu. W 1655 r. Jędrzej Stano h. Gozdawa zaczął budować nowy, murowany kościół, ale rychło prace zostały przerwane przez najazd szwedzki. Na przełoie XVII/XVIII w. Rudki należały do Jana Sobieskiego, cześnika koronnego, krewnego króla Jana III. W 1710 r. zobowiązał się on doprowadzić do końca budowę kościoła, który jednak został dokończony dopiero w r. 1728, gdy właścicielami byli Urbańscy. W 1787 r. w związku z reorganizacją archidiecezji lwowskiej, parafia rudecka znalazła się w granicach diecezji przemyskiej. W 1867 r. Rudki stały się stolicą powiatu.
W 1792 r. majątek sprzedano Franciszkowi Debolemu. Wkrótce potem Jacek Fredro, ojciec komediopisarza, wykupił cały klucz rudecki. Od tej chwili aż do II wojny światowej były Rudki majątkiem Fredrów, przechodząc kolejno na Aleksandra, następnie na jego syna Jana Aleksandra i wnuka Andrzeja Maksymiliana. Jan Aleksander przekształcił kaplicę boczną kościoła parafialnego na mauzoleum rodzinne. Po śmierci ostatniego z rodu, Andrzeja Maksymiliana, właścicielką została wdowa, Felicja ze Szczepańskich. Jej drugi mąż, Aleksander Skarbek, zajął się administracją majątku, przyczynił się do wybudowania w Rudkach cegielni parowej „Felicja” (1903) i Mleczarni Związkowej (1907).
Zabytki. Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NP Marii, konsekrowany w 1741 r. Bazylikowy, ceglany, tynkowany, z wolnostojącą dzwonnicą z XVIII w. W kaplicy na przedłużeniu nawy płn. mauzoleum grobowe Fredrów, z kryptą w podziemiu. W niej m.in. sarkofag ze szczątkami Aleksandra Fredy, zrekonstruowany na przełomie lat 1980/90. Podczas I i II wojny kościół nie poniósł większych szkód. W latach 30. był stopniowo remontowany. W 1946 r. został zamknięty i zamieniony na magazyn nawozów, co doprowadziło do zawilgocenia murów, trudnego do usunięcia.
Cudowna ikona z 1. poł. XVI w. przedstawiająca MB z Dzieciątkiem, koronowana w r. 1921, została po II wojnie przewieziona do Przemyśla, a w 1968 r. umieszczona w kościele parafialnym w Jasieniu k. Ustrzyk Dolnych, Tam ją skradziono w 1992 r. Od tej pory ślad po niej zaginął.
Czasy obecne. Wspólnota parafialna odzyskała kościół w 1988 r., z zachowaną częścią wyposażenia wnętrz, z neobarokowym ołtarzem głównym i ołtarzem w kaplicy Fredrów. W następnych latach przeprowadzono remont. W 1990 r. szczątki rodziny Fredrów złożono w nowych sarkofagach. (MT)

Hasła opracowały:
dr Maria Taszycka, Anna Kostecka-Sadowy