Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

BATIATYCZE / BRZEŻANY / KRAKOWIEC / PODBUŻ

BATIATYCZE
Położenie. Wieś w pow. żółkiewskim, wojew. lwowskim, położona na piaszczystej i zalesionej równinie, oddalona o ok. 4 km od Kamionki Strumiłowej. Na terenie wsi bierze początek potok Batiaczka, dopływ Bugu. Z końcem XIX w. było tu ok. 2600 mieszkańców. Parafia rzym.kat w Kamionce S., parafia gr.kat. na miejscu.
Historia. Pierwotnie Batiatycze należały do dóbr koronnych. W XV w. często odwiedzali je królowie. W 1658 r. król Jan Kazimierz nadał wieś wraz z dwoma sąsiednimi, Kupiczwolą i Żełdcem, na własność Georgisowi (Jerzemu) Paparze, świeżo nobilitowanemu kupcowi lwowskiemu, pochodzenia greckiego, i agentowi dyplomatycznemu. Papara pośredniczył w rokowaniach króla z Janem Wyhowskim, hetmanem kozackim. Nadanie królewskie było wyrazem uznania dla położonych przez Paparę zasług i, jak się zdaje, poniesionych przezeń kosztów. Sejm w 1659 r. nadanie zatwierdził, mimo niechętnego stanowiska szlachty wojew. ruskiego, przeciwnej nadawaniu królewszczyzn na własność, jak i uszlachcaniu nieżołnierzy. W latach 1662–66 Batiatycze były w posiadaniu wojewody lubelskiego Władysława Reja, a Kupiczwola i Żełdec – któregoś z Tarnowskich. Zmiana właścicieli była zapewne wynikiem fikcyjnej sprzedaży dokonanej przez Paparę z obawy przed utratą dóbr. Po śmierci Georgisa (przed 1701 r.) Batiatycze przypadły jednemu z synów, Janowi, potem przeszły na drugiego, Aleksandra, właściciela Kupiczwoli i Żełdca. Nie wiadomo kiedy Batiatycze dostały się w posiadanie spowinowaconej z Paparami rodziny Łączyńskich; w rękach obu rodzin pozostawały do II wojny światej.
Kościół w Batiatyczach pw. św. Jadwigi jest obsługiwany przez proboszcza z Kamionki Strumiłowej ks. Władysława Derunowa.

BRZEŻANY
Położenie. Miasto powiatowe w wojew. tarnopolskim, w odległości 89 km od Lwowa, przy linii kolejowej Lwów–Potutory. Leży nad Złotą Lipą (dopływ Dniestru), w pięknej krajobrazowo okolicy nazywanej Podolską Szwajcarią. W okresie międzywojennym miasto liczyło ponad 10 tys. mieszkańców. Istniały tu zakłady kąpielowe, pracowały cegielnie i młyny, rozwinięte było rzemiosło.
Historia. Nazwa Brzeżan po raz pierwszy pojawia się w dokumentach w 1445 r. W 1530 r. Mikołaj Sieniawski, dworzanin króla Zygmunta I otrzymał pozwolenie na założenie tu miasta na prawie magdeburskim. Obrawszy to miejsce na rodową siedzibę wybudował następnie zamek (1554) na trudno dostępnym terenie między dwoma ramionami Złotej Lipy. Podmokły grunt wymagał utwierdzenia przez wbicie wielkiej ilości pali dębowych. Na początku XVII w. zamek został mocno ufortyfikowany przez sprowadzonego do Brzeżan inżyniera Andrzeja dell’Acqua, któremu powierzone zostało także szkolenie puszkarzy. W obrębie zamku wybudowany został kościół, który początkowo służył także okolicznej ludności, ale w pierwszych latach XVII w. na terenie miejskim postawiono kościół farny pw. Narodzenia NMP, przy którym w 1621 r. erygowano parafię rzym.kat. Od tego czasu kościół zamkowy służył Sieniawskim jako mauzoleum rodowe. Oprócz kościoła farnego Mikołaj Hieronim Sieniawski w 1682 r. ufundował w mieście kościół pw. św. Mikołaja i klasztor bernardynów, a ich budowę doprowadził do końca jego syn Adam Mikołaj.
Świetnie ufortyfikowany zamek brzeżański z powodzeniem opierał się oblężeniom kozackim i tureckim w latach 1648, 1658 i 1667. Po raz ostatni funkcję obronną pełnił w 1709 r. podczas wojny domowej między zwolennikami Augusta Mocnego i Stanisława Leszczyńskiego. Od tej pory zamek był już tylko rezydencją mieszkalną Sieniawskich, uzupełnioną pałacykiem myśliwskim w pobliskiej wsi Raj (zob. CL 3/99). Zamek brzeżański gościł wiele znakomitych osobistości, a wśród nich króla Augusta Mocnego (1698); księcia Franciszka Rakoczego, wojewodę siedmiogrodzkiego i słynnego wodza powstańców węgierskich (1702) oraz cara Piotra Wielkiego (1707). Po śmierci ostatniego z rodu Adama Sieniawskiego w 1726 r. cała olbrzymia fortuna przeszła na Czartoryskich, po nich w 1778 r. na Lubomirskich, a w 1816 r. na Potockich. Po I rozbiorze zaczął się stopniowy upadek rezydencji zamkowej, której wyposażenie kolejni właściciele wywozili do innych majątków. W połowie XIX w. niezamieszkały, opustoszały zamek zamieniony został na koszary, magazyny oraz browar, w kościele zamkowym zrobiono zaś skład wódek. Presja opinii publicznej sprawiła, że w 1878 r. Stanisław Potocki powstrzymał dalszą dewastację budowli zamkowych i zlecił odbudowę kościoła Leonardowi Marconiemu.
W początkowym okresie istnienia miasta dużą rolę w jego życiu odgrywali Ormianie, którzy wykorzystując położenie Brzeżan na szlaku handlowym założyli tu skład towarów. Sprowadzane przez nich ze wschodu towary szły stąd przez Świrz do Lwowa, a zachodnie przez Jazłowiec na wschód. W miarę rozwoju miasta Ormian stopniowo wyparła stąd konkurencja żydowska. Uczciwość prowadzonego przez Żydów handlu budziła jednak zastrzeżenia, skoro w 1619 r. ówczesna pani Brzeżan, Katarzyna z Kostków Sieniawska, wydała zakaz uprawiania lichwy w mieście, wprowadzając go do akt miejskich. W życiu gospodarczym miasta oprócz handlu, którego przedmiotem były głównie zboże, skóry, mąka i wódka, dużą rolę odgrywało rzemiosło, nad którego rozwojem również czuwali właściciele miasta, chroniąc je przywilejami, potwierdzonymi w 1616 r. Szczególnie rozwinęło się w Brzeżanach szewstwo, stolarstwo, kuśnierstwo i kowalstwo, których wyroby zaliczano w XIX w. do lepszych w kraju. W 2. połowie XIX w. czynna tu była, założona przez Stanisława Potockiego, fabryka zapałek, młyn amerykański oraz browar wyrabiający piwo na potrzeby miejscowe. W rękach Potockich Brzeżany pozostały do lat 30. XX w. W 1934 r. Jakub Potocki ofiarował zamek wojsku polskiemu, a z dóbr ziemskich utworzył fundację do walki z gruźlicą i rakiem.
W Brzeżanach urodzili się: Aleksander Bruckner 1856–1939), historyk języka polskiego, profesor uniwersytetu w Berlinie; Edward Rydz-Śmigły (1886–1941), marszałek Polski.
Zabytki. Zamek wzniesiony w 1554 r. na planie nieregularnego pięcioboku, zamkniętym dwu- i trzypiętrowymi budynkami mieszkalnymi, z obszernym dziedzińcem wewnątrz i trzema basztami na narożach. Z bydynków zamkowych zbudowanych w stylu renesansowym, najbogatszą dekorację miała część płd.-wsch., zwieńczona attyką, oraz brama wjazdowa. Kościół zamkowy pw. Trójcy Św., zbudowany po 1554 r. przy płd.-zach. części muru fortecznego na planie krzyża. W latach 1619–24 dobudowano południową kaplicę boczną o kopule bogato ozdobionej stiukami przez Jana Pfistera w latach 1627–29. Nieco później dobudowana została kaplica północna, w której znajdował się zespół nagrobków Sieniawskich. Były wśród nich dzieła Henryka Horsta (nagrobek budowniczego zamku Mikołaja i jego syna Hieronima) i J. Pfistera (pomnik nagrobny Adama Hieronima i jego trzech synów). W krypcie znajdowały się cynowe sarkofagi Sieniawskich, wywiezione do Krakowa w czasie I wojny światowej, obecnie przechowywane na zamku w Pieskowej Skale. Po II wojnie zamek, przejęty przez wojsko sowieckie i mieszczący zakłady naprawcze broni, uległ zupełnej dewastacji. Główne skrzydło mieszkalne zawaliło się. Nagrobki zostały doszczętnie rozbite, stiuki Pfistera uległy zaś daleko idącemu zniszczeniu, a dach nad kopułą nie jest zabezpieczony. Ocalałe resztki rzeźby nagrobnej znajdują się w Olesku.
Kościół farny z pocz. XVII w. jest przykładem nawrotu do architektury gotyckiej, jaki miał miejsce w 1. połowie stulecia. Obok kościoła dzwonnica z 1630 r. Po II wojnie kościół podzielony w połowie wysokości stropem służył jako sale gimnastyczne.
Kościół i klasztor bernardynów przetrwał obie wojny, a obecnie mieści się tam więzienie.
Kościół ormiański pw. Niepokalanego Poczęcia NMP z w. XVIII, murowany, został wzniesiony w miejsce pierwotnego drewnianego kościółka, przy którym w 1710 r. erygowano parafię ormiańską. Wnętrze kościoła miało bogatą dekorację stiukową oraz XX-wieczną już dekorację malarską, która wedle miejscowej tradycji była dziełem młodego malarza Edwarda Rydza, późniejszego marszałka Polski. Ormiańska parafia w Brzeżanach była pierwszą placówką duszpasterską późniejszego arcybiskupa Józefa Teodorowicza. Obecnie kościół znajduje się w stanie daleko posuniętej ruiny.
Cerkiew parafialna Św. Trójcy z w. XVII–XVIII, ozdobiona rokokowymi stiukami. W 1830 r. został tu przeniesiony z kościoła zamkowego cudowny obraz Matki Boskiej, malowany na płycie metalowej w stylu bizantyńskim. Cerkiew pw. św. Mikołaja, drewniana, z 1691 r.
Ratusz, ufundowany w 1811 r. przez Izabelę Lubomirską, zamieniony na muzeum krajoznawcze.
Dworki szlacheckie z gankami dwu- i czterosłupowymi oraz dachami mansardowymi.
Czasy obecne. Kościół farny, obecnie pw. śś. Piotra i Pawła, przywrócony do kultu w 1993 r. Według spisu z natury w r. 1989 w Brzeżanach żyło 53 Polaków.

KRAKOWIEC
Położenie. Miasteczko w pow. jaworowskim, wojew. lwowskim, 18 km na zachód od Jaworowa (tam najbliższa stacja kolejowa). Położone nad rzeczką Szkło; najwyższy punkt – wzgórze Morańce – 248 m npm. Parafie rz.kat i gr.kat. na miejscu.
Historia. Początkowo Krakowiec wchodził w skład dóbr królewskich starostwa przemyskiego. W 1423 r. Władysław Jagiełło nadał wieś rodzinie Fredrów. W 1425 r. miejscowość zyskała status miasta na prawie magdeburskim (potwierdzonym w r. 1528). Parafia powstała wraz z założeniem miasta. Do lat 80. XVIII w. istniało w Krakowcu kolejno kilka drewnianych kościołów. Jeden z nich zbudował prawdopodobnie w XVI w. Stanisław Fredro, a następnie zamienił na zbór ariański. Katolicy odzyskali go dopiero w 1604 r. Na przełomie XVI/XVII w. należał Krakowiec do ks. Aleksandra Ostrogskiego, a następnie do Bełżeckich. Przez małżeńskwo Anieli Bełżeckiej z Józefem Cetnerem na okres trzech pokoleń stał się własnością jego rodziny. Ostatni z Cetnerów, Ignacy, w 2. poł. XVIII w. urządził pańską rezydencję w pałacu, nie wiadomo, czy przez siebie wybudowanym, czy odziedziczonym. Przy pałacu, na obszarze 60 morgów, założył cieszący się ówcześnie sławą ogród, wzorowany na zagranicznych, obsadzony rzadkimi i egzotycznymi roślinami. Autorem projektu był znany francuski ogrodnik Franciszek Tacher de la Pagerie. Po śmierci I. Cetnera majątek przeszedł na jego jedyną córkę Annę, wtedy żonę księcia Karola Lotaryńskiego. W 1813 r. Anna założyła w Krakowcu zakład dla chorych, zatwierdzony przez Namiestnictwo w 1856 r. Po bezpotomnej śmierci ks. Anny dobra jej dostały się księciu Adamowi Lubomirskiemu, który w 1890 r. odstąpił je Kazimierzowi Łubieńskiemu. Ostatnią właścicielką dóbr była do IX 1939 córka tegoż, Wiktoria, żona Franciszka Morawskiego.
Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła, ufundowany w 1785 r. przez Ignacego Cetnera, konsekrowany w 1854 r. Klasycystyczny, na rzucie prostokąta, fasada z portykiem o dwóch parach kolumn jońskich. W prezbiterium był nagrobek ks. Anny Lotaryńskiej. W jednym z trzech ołtarzy znajdował się obraz przedstawiający Ukrzyżowanie, przypisywany szkole Rubensa. We wrześniu 1939, podczas walk wojska polskiego z Niemcami, kościół wraz z całym wyposażeniem spłonął.
Rezydencja właścicieli, złożona z dwóch parterowych oficyn, pozostałych po rozbiórce pałacu w r.1835, z których prawa służyła za mieszkanie właścicieli, a lewa mieściła pokoje gościnne i pomieszczenia gospodarcze. Pod koniec XIX w. Kazimierz Łubieński dostawił do przednich elewacji obu oficyn głębokie portyki, a przy prawej, od tyłu, dobudował dużą salę, która służyła za letnią jadalnię. Całe wyposażenie obu oficyn zostało doszczętnie rozgrabione podczas I wojny światowej.
Czasy obecne. Ksiądz dojeżdża do Krakowca z Jaworowa. Funkcję kościoła pełni kaplica na miejscowym cmentarzu.

PODBUŻ
Położenie. Wieś w pow. drohobyckim, wojew. lwowskim, ok. 20 km na zach. od Drohobycza i ok. 25 km na płd. od Sambora. Położona nad rzeczką Bystrzycą Tyśmienicką (dopływem górnego Dniestru). Parafie rz.kat i gr.kat. w miejscu.
Historia. Najstarszy znany zapis dotyczący Podbuża w dokumencie króla Władysława Warneńczyka pochodzi z r.1439, W XVI–XVIII w. miejscowość była ośrodkiem tzw. krainy podbuskiej w ramach ekonomii samborskiej (Ziemia Przemyska). Pod koniec XVII w. wójtami byli w nim Tatomirowie, zaś w 1760 r. Antoni Tatomir był jego posesorem. Po rozbiorach był ośrodkiem tzw. państwa kameralnego, sprzedanego w ręce prywatne w latach 1860. W 2. poł. XIX w. pracował tu tartak, a w 1868 r. istniała fabryka wyrobów parafinowych, zatrudniająca 26 pracowników. W Podbużu urodził się Józef Dietl (1804–78), profesor medycyny i rektor UJ, w latach 1866–74 prezydent Krakowa.
Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela, murowany, wybudowany w 1861 r., zdeformowany przebudową po likwidacji parafii w r.1948. Obecnie znajduje się tam m.in. warsztat malarski. Cerkiew drewniana.

STEBNIK
Wieś w pow. drohobyckim, wojew. lwowskim, 8 km na płd.wsch. od Drohobycza. W latach międzywojennych liczyła ok. 2,5 tys. mieszkańców. Znajdują się tu eksploatowane do II wojny światowej źródła solanki i pokłady soli potasowej. Produkowano sól kuchenną oraz sól dla bydła.    Zwany niegdyś Izdebnikiem, stanowił pierwotnie wieś królewską. W źródłach pisanych pojawia się w 1433 r., gdy Władysław Warneńczyk dokonał zapisu na rzecz Włodka ze Świemic, a w 1440 r. zezwolił mu na przeniesienie wsi na prawo niemieckie i ustanowił go sołtysem. Od XVI wieku istniała tu żupa solna. W poł. XVII w. stanowił częściowo własność rodziny Ustrzyckich, w XIX w. własność rządową. Kościół pw. bł. Kingi został zbudowany w 1894 r., a po II wojnie światowej użytkowany jako sklep warzywny, na przełomie lat 80/90. zamieniony na cerkiew i całkowicie przebudowany.
W Stebniku urodził się Juliusz Leo (1861–1918), profesor skarbowości na UJ, a od roku 1901 najpierw wiceprezydent, potem przez trzy kadencje prezydent Krakowa.