Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Lucjan Wulecki, KOŚCIÓŁ KAPUCYNÓW WE LWOWIE

Ciekawą świątynią lwowską, leżącą w oddali od śródmieścia, jest kościół oo. Kapucynów pw. św. Franciszka na Zamarstynowie. Kościół ten wraz z klasztorem został wzniesiony w okresie międzywojennego dwudziestolecia, przy końcu ulicy Zamarstynowskiej, za mostem nad Pełtwią, dziś zasklepioną. Świątynia ta, dzięki szczególnemu i charakterystycznemy rozwiązaniu architektonicznemu, zwraca uwagę oryginalnością.

 

Choć dzisiaj trasy wjazdowe do miasta przebiegają dość blisko, turyści rzadko mają sposobność oglądania tego zabytku. Kościół ten rzadko figuruje w wydawanych przewodnikach po Lwowie i nawet znawcy architektury miasta niewiele o nim wiedzą. Kościół ów wraz z klasztorem i osobno stojącym domem parafialnym zbudowany został dla zakonu kapucynów, którzy ponownie przybyli do Lwowa po ponadstuletniej nieobecności.

Pierwszy raz przybyli oo. kapucyni do Lwowa na początku XVIII wieku. Otrzymali wtedy kościół i klasztor położone na przedmieściu halickim, na wzniesieniu, za murami obronnymi miasta, w pobliżu tzw. Sobieszczyzny, przy późniejszej ul. Franciszkańskiej. Fundatorką była Elżbieta Sieniawska, żona hetmana wielkiego koronnego i wojewody bełzkiego, Adama Mikołaja. Konsekracja kościoła nastąpiła w 1718 r. Po pierwszym rozbiorze Polski i zajęciu Ziemi Lwowskiej przez Austrię, nastąpił okres kasaty wielu klasztorów przez cesarza Józefa II. W 1785 r. kapucyni musieli opuścić swoją siedzibę, a kościół z klasztorem przejęli franciszkanie, którzy równocześnie przekazali swój kościół św. Antoniego władzom diecezjalnym. Zakon kapucynów wkrótce opuścił Lwów.

W 1903 r. nastąpił powrót ojców kapucynów do Lwowa. Inicjatorem ich ponownego sprowadzenia był proboszcz z parafii św. Marcina na Podzamczu, ks. prałat Edward Podolski. W tym samym roku abp Józef Bilczewski wydzielił osiedle Zamarstynów wraz z Hołoskiem Wielkim z tamtej parafii i jako ekspozyturę ofiarował kapucynom. Wkrótce – 24 maja 1904 – gmina Zamarstynów ofiarowała aktem darowizny grunt pod budowę nowego kościoła i klasztoru, a w czerwcu tego samego roku poświęcono kamień węgielny pod budowę tymczasowego domu zakonnego z kaplicą. Już 1 sierpnia 1904 r. nastąpiło uroczyste poświęcenie małego i skromnego drewnianego kościółka pw. św. Franciszka z Asyżu. Po uroczystej mszy św. w kościele św. Marcina pochód, na którego czele szła kapela narodowa, straż pożarna, Sokoli, bractwa z chorągwiami, udał się na miejsce, gdzie uroczystego aktu poświęcenia dokonał ks. kanonik Świsterski przy udziale rzeszy wiernych. Było wtedy tylko kilku zakonników.

Dopiero po I wojnie światowej w październiku 1921 r. powstała na Zamarstynowie przy kościele św. Franciszka samodzielna parafia. Postanowiono wtedy wybudować tu odpowiedni murowany kościół wraz z przyległym klasztorem. W latach 1921–1922 architekt, profesor Politechniki Lwowskiej Jan Sas Zubrzycki, zaprojektował monumentalną świątynię z małym klasztorem. Sprawa budowy ruszyła jednak dopiero w r. 1924, gdy nowy gwardian, o. Aleksander Chmura, wznowił całą akcję. Popłynęły wtedy hojne datki od mieszkańców Zamarstynowa i Hołoska, zainteresowanych, by mieć w pobliżu duży kościół. Otrzymano też kwoty od abpa Bolesława Twardowskiego, od gminy Lwowa, różnych instytucji i wielu ofiarodawców. Następnego roku w niedzielę palmową 7 kwietnia poświęcono krzyż i miejsce pod przyszłą budowlę. Wkrótce, 19 lipca 1925, nastąpiło poświęcenie przez ks. infułata Czajkowskiego kamienia węgielnego pod rozpoczynającą się budowę kościoła.

W tym samym roku prof. Jan Sas Zubrzycki wniósł poprawki i uzupełnił swój projekt z poprzednich lat, w którym zasadniczą zmianą było zaprojektowanie dużego, trójskrzydłowego klasztoru. W 1929 r. stanął gotowy kościół i jedno skrzydło klasztoru. W następnym roku, 9 czerwca, na Zielone Święta zostały poświęcone trzy dzwony, odlane przez firmę Melbermel, którym nadano imiona: św. Aleksander, św. Czesław i św. Józef. Całość budowy prowadzili kolejno Franciszek Kwieciński i Stanisław Kondera. Po przeprowadzeniu prac wykończeniowych uroczysta konsekracja świątyni przez abpa. Twardowskiego nastąpiła 5 października 1930 r.

Kościół i klasztor przedstawiały się okazale. Kościół został zbudowany w stylu neorenesansowym z domieszką elementów neoromańskich, w duchu historyzmu zaczerpniętego z rodzimej architektury XVI–
–XVII w. Projektant kościoła był wielbicielem tego stylu, jak i rodzimego neogotyku.

Kościół jest trójnawowy, zbudowano go z czerwonej cegły i ciosów kamiennych. Kryty był karpiówką, a kopuła kaplicy złączonej z lewą nawą została pokryta blachą miedzianą. Niska dzwonnica w formie baszty jest wkomponowana po lewej strony kościoła; prawa strona łączy się z długim, jednopiętrowym klasztorem o charakterze renesansowym. Fasada świątyni została zakomponowana na zasadzie dwudziału i zwieńczona kamiennym krzyżem. Duży, trójkątnie zakończony portal wieńczy kamienna figura św. Franciszka. W jego centralnej części umieszczone jest Oko Opatrzności, niżej łuk z ciosów kamiennych obramowuje dwoje głównych drzwi, prowadzących do wnętrza świątyni. Obie boczne nawy są niższe od głównej. Wedle posiadanych wiadomości, wielki ołtarz również zaprojektował prof. Sas Zubrzycki. Znajdował się w nim obraz św. Antoniego pędzla o. Efrema Klawittera.

W trzy lata później rozpoczęto budowę domu parafialnego, osobno stojącego od strony ul. Sklepińskiego. Projekt wykonał arch. Wawrzyniec Dayczak. Poświęcenie tego obiektu nastąpiło w czerwcu 1936 r. W XX-lecie niepodległości Polski w 1938 r. na fasadzie kościoła św. Franciszka umieszczono tablicę pamiątkową z nazwiskami poległych za niepodległość na odcinku walk Zamarstynów-Żółkiewskie. Podczas II wojny tablica ta została zdjęta, zostało jedynie obramowanie.

We wrześniu 1939 r. przez kilka dni w pobliżu kościoła przechodził front ciężkich walk z Niemcami. Szczęśliwie kościół św. Franciszka nie ucierpiał szczególnie. Po zajęciu Lwowa przez Sowietów zamieniono Dom Parafialny na przytułek dla uciekinierów i rozbitków wojennych. Następnie stał się bursą szkoły ogrodniczej. Podczas okupacji niemieckiej 1941–44 mieściła się tu „kuchnia dla ubogich”. W 1943 r. Niemcy zabrali trzy dzwony, a dzwon na sygnaturce został przestrzelony. Po zakończeniu II wojny, w układzie nowych stosunków politycznych, rozpoczęto we Lwowie zamykanie kościołów i cerkwi grekokatolickich. Ojcowie kapucyni musieli też porzucić swoją siedzibę. Stopniowo opuszczali lwowski klasztor. Ostatnia msza została odprawiona 14 maja 1946 r., po niej nastąpił ostatni wyjazd na zachód. Obraz św. Antoniego z głównego ołtarza wywieziono i umieszczono w kościele oo. Kapucynów w Sędziszowie Małopolskim. Pozostawiono fisharmonię (organów jeszcze w tym kościele nie było).

Kościół Kapucynów zamieniono na magazyn filmów, w klasztorze urządzono mieszkania. U schyłku Związku Sowieckiego społeczność rzymskokatolicka Lwowa starała się o odzyskanie tej świątyni, jednakże w 1990 r. zajęła ją parafia greckokatolicka.

 

LITERATURA

Jan Ludwik Gadacz (o. Kornel), Słownik polskich kapucynów, t. 1, s. 186–189 (Wrocław 1985).

„Gazeta Lwowska” nr 135 z 15 VI 1904, s. 4.

„Gazeta Lwowska” nr 175 z 2 VIII 1904, s. 3.

„Wiek Nowy” z 25 XI 1929.

„Kurjer Lwowski” z 30 IX 1930.