Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

SZKOLNICTWO POLSKIE NA UKRAINIE

   Funkcjonowanie szkolnictwa polskiego na Ukrainie jest uzależnione od splotu różnorodnych czynników środowiskowych, takich jak liczebność ludności polskiej i rozmieszczenie, stopień asymilacji, rola i znaczenie polskiej grupy etnicznej w życiu społeczno-politycznym danego regionu, pozycja społeczna, aktywność polityczna oraz zamożność poszczególnych członków grupy, polityka rządów kraju osiedlenia wobec polskich grup mniejszościowych, a także pozycja państwa macierzystego na arenie światowej i wobec Polaków na Ukrainie.
   Śledząc wyżej wymienione główne czynniki sądzę, że nie sposób przystąpić do analizy stanu szkolnictwa bez pominięcia historyczno-politycznej strony zagadnienia. W XIV wieku, w rezultacie opanowania przez Kazimierza Wielkiego Ziemi Czerwieńskiej i zachodniego Podola, a później przyłączenia do Polski w wyniku Unii Lubelskiej w 1569 r. Wołynia, Podola i Kijowszczyzny, język polski szybko rozpowszechniał się na tamtych ziemiach i w XV wieku stanowił oficjalny język urzędów i trybunałów, a od XVI stulecia stał się także dla większości mieszkańców językiem literackim, stanowiąc również dla wykształconych Rusinów jak gdyby drugi język ojczysty. Po rozbiorach zwierzchnictwo nad szkolnictwem polskim powierzono Uniwersytetowi Wileńskiemu1. Na początku XIX stulecia na Podolu funkcjonowały: Gimnazjum Podolskie w Winnicy (1814 r.), Szkoła Barska (1781) na stopniu gimnazjalnym, szkoły powiatowe w Kamieńcu Podolskim, Międzybożu (1819), Niemirowie (1815), szkółki parafialne (konwikty; w 1820 było ich 44) oraz pensjonaty dla panien (oficjalnie zarejestrowanych było 5 – jeden w Kamieńcu Podolskim, po dwa w Winnicy i Niemirowie).
   Ograniczenia, a następnie dyskryminacja Polaków rozpoczęły się po powstaniu listopadowym, a przybrały na sile w latach 40. i 50. XIX wieku. Caryzm, prowadzący na szeroką skalę politykę antypolską, wprowadzał ograniczenia ekonomiczne i polityczne, zaczął też likwidować szkoły polskie i polskie placówki naukowe, zabraniać ich tworzenia. Zakaz działania szkół polskich był w znacznej mierze kompensowany rodzinnym i prywatnym nauczaniem dzieci w języku ojczystym, na które jednak mogły pozwolić sobie rodziny zamożne. Jednocześnie było organizowane tajne nauczanie języka polskiego zarówno w miastach, jak i po wsiach. Aktywną rolę w nauczaniu języka polskiego spełniał Kościół i duchowieństwo katolickie. Szkoły stały się dostępne dopiero w 1917 roku po upadku caratu2. Jeszcze z końcem 1918 r. na Ukrainie działało 31 polskich szkół średnich z 5526 uczniami, 9 szkół zawodowych (425 uczniów), 1247 szkół początkowych (73 688 uczniów), w których nauczanie prowadziło 1800 nauczycieli. W Kijowie otwarto Kolegium Uniwersyteckie. [...]
   Rewolucja październikowa 1917 r., a następnie siedemdziesiąt lat władztwa komunistów rozpoczęły politykę socjalizacji mniejszości narodowych: stwarzano możliwości tzw. „powrotu do korzeni narodowych” poprzez oświatę i kulturę w rodzimym języku, [ale zarazem] sowietyzację Polaków (tzw. eksperyment polonijny) w latach 1925–1935. Polegała ona na rozpowszechnianiu ideologii komunistycznej w ojczystym języku, aby wychować „czerwonych Polaków” – lojalnych wobec wszystkich działań władzy radzieckiej, wiernych jej adeptów. Szkoła była najefektywniejszym sposobem sowietyzacji świadomości dorastającego pokolenia.
W 1923 r. na Ukrainie działały 262 polskie szkoły z 560 nauczycielami i 12 tys. dzieci, a w 1928 r. było już koło 400 polskich szkół początkowych (klasy I–IV) i około 30 szkół podstawowych (klasy I–VII). Rozwój kulturalny Polaków zgodnie z wytycznymi władz miał prowadzić do stworzenia polskiej kultury proletariackiej (socjalistycznej), co w praktyce oznaczało odrzucenie wartości wyrosłych na głębokich tradycjach narodowych i religijnych. Tak zwany eksperyment polonijny został przerwany w 1935 roku. Zlikwidowano polski rejon autonomiczny, rozwiązano polskie rady wiejskie, wycofano język polski z urzędów i sądownictwa, likwidacji uległy polskie szkoły.
   [Po zajęciu polskich ziem wschodnich3] utrzymano polskie szkolnictwo we Lwowie, a początkowo nawet z inicjatywy ambasady polskiej w ZSRR – i później Związku Patriotów Polskich – tworzono nowe placówki dla kształcenia i wychowania dzieci polskich, przebywających w latach 1941–46 w ZSRR na skutek różnych wojennych ruchów migracyjnych4. W 1946 roku na Ukrainie działało 105 polskich szkół początkowych, 2 niepełne średnie, 44 klasy polskie tworzone równolegle przy szkołach rosyjskich. W okresie od 1945 po 1957 rok odbyły się trzy fale repatriacyjne, co spowodowało znaczne zmniejszenie liczby szkół polskich na terytorium całego ZSRR. W Republice Ukraińskiej istniały wówczas tylko dwie polskie szkoły we Lwowie: podstawowa i średnia. Okres pierestrojki, a później ogłoszenie przez Ukrainę w 1991 r. niepodległości przyczyniły się do odrodzenia narodowości u ludności mniejszościowej. W 1989 r. utworzono Polskie Towarzystwo Kulturalno-Oświatowe, które podjęło starania o utworzenie polskich organizacji społecznych we wszystkich skupiskach Polaków. Jednym
z naczelnych zadań organizacji stało się odrodzenie polskiego szkolnictwa, wszędzie tam, gdzie są większe skupiska ludności polskiej... [...] W piętnastoletnim okresie ukształtował się więc system polskiego szkolnictwa na Ukrainie – dobry czy zły, nadal rozwijany i służy polskiej mniejszości narodowej.
*  *  *
   Statystyka mówi, że na dzień 1 stycznia 2006 r. w państwie ukraińskim język polski jest nauczany w 92 legalnie działających placówkach oświatowych:
– w 5 szkołach z polskim językiem wykładowym, którym państwowe władze oświatowe nadały status szkół mniejszości narodowej; inicjatorami takich starań były szkoły lwowskie;
– w 8 szkołach dwujęzycznych („klasy polskie”);
– w 13 jedenastoletnich szkołach średnich, jako przedmiot obowiązkowy język obcy.
   Nauka języka polskiego w takich szkołach jest potwierdzana na świadectwach szkolnych i uwzględniana w promocji. Uczniowie zdają 2 egzaminy z języka polskiego po ukończeniu szkoły podstawowej
i średniej.
   Ponadto nauka języka polskiego jest wprowadzona:
– w 3 przedszkolach, 
– w 23 jedenastoletnich szkołach średnich w formie przedmiotu fakultatywnego.
   W wyżej wymienionych placówkach oświatowych naukę języka polskiego pobiera ponad 5260 uczniów.
   Na szczególną uwagę zasługują szkoły sobotnio-niedzielne, do których uczęszczają dzieci, młodzież i dorośli. Te szkoły najczęściej funkcjonują przy szkołach publicznych (jakby szkoła w szkole) przy polskich stowarzyszeniach i parafiach. Spostrzega się pozytywny proces jednoczenia małych szkółek niedzielnych w centra – ośrodki języka i kultury polskiej. Niedawno została powołana społeczna szkoła językowa w Stryju. Ponadto istnieją też kursy językowe dla młodzieży i dorosłych, a dla dzieci kółka zainteresowań przy domach twórczości dziecięcej, które w krótkim czasie przekształcają się w szkoły niedzielne.
   Liczba uczniów objętych nauczaniem języka polskiego w wyżej wymienionych placówkach oświatowych stanowi ponad 9670 osób.
   Współpraca między uczelniami polskimi i ukraińskimi oraz zainteresowanie polską kulturą i językiem sprawia, że języka polskiego uczy się młodzież studencka, naukowcy. Powstają katedry języka polskiego, lektoraty, centra polsko-ukraińskie. Dzięki możliwości zdania egzaminu na certyfikat znajomości języka polskiego – sam język polski stał się bardziej atrakcyjny. Na 14 uczelniach w roku akademickim 2005/06 języka polskiego uczyło się ponad 3000 studentów.
   Efektywność nauczania języka polskiego oraz skuteczność działania placówki oświatowej zależy w dużej mierze od kadry nauczycielskiej. Liczba nauczycieli i nauczycieli akademickich, którzy prowadzą nauczanie języka polskiego lub inne przedmioty
w języku polskim w szkołach publicznych, niedzielnych, na kursach i na uczelniach stanowi ponad 430 osób, a z nich:
– 42 nauczycieli zostało skierowanych przez CODN5;
– 87 po studiach w Polsce;
– 36 po rocznym lub dwuletnim kursie w Lublinie.
   Prawie wszyscy nauczyciele odbyli kursy metodyczne w Centrum Języka i Kultury Polskiej dla Obcokrajowców, a także prowadzone przez Polonijne Centrum Nauczycielskie lub organizowane wspólnie przez PCN i Zjednoczenie Nauczycieli Polskich na Ukrainie.
   Obok nauczania języka polskiego nauczyciele przygotowują uczniów i młodzież do uczestnictwa w różnych konkursach i festiwalach, do Olimpiady Języka i Literatury Polskiej, do egzaminów na certyfikat znajomości języka polskiego. Przygotowują audycje radiowe i telewizyjne w języku polskim, organizują uroczystości patriotyczne. Prowadzą harcerstwo. Przygotowują do wydania podręczniki i programy (przygotowano i wydano już 6 podręczników i programów dla klasy I–V oraz podręcznik wspomagający w przygotowaniu uczniów klas
X–XI do egzaminów z języka polskiego). Regularnie nauczyciele otrzymują gazetę „Głos Nauczyciela”.
   Efektem pracy nauczycieli języka polskiego jest wzrost poczucia tożsamości językowej i kulturowej oraz wychowanie uczniów w wielukulturowości, w duchu szacunku dla praw człowieka i współpracy
z ludźmi innych narodowości. Dzięki pomocy państwa polskiego większość placówek oświatowych została wyposażona w pomoce dydaktyczne i naukowe, podręczniki i literaturę, w sprzęt audiowizualny, telewizory, magnetofony, komputery, tablice szkolne. Nieoceniona jest pomoc przede wszystkim ministerstw: Edukacji Narodowej, Spraw Zagranicznych oraz Kultury, a także Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”, Fundacji „Pomoc Polakom na Wschodzie”, „Semper Polonia” i innych. Ta pomoc obejmuje również budowę i remonty szkół, bezpłatne studia w Polsce dla osób polskiego pochodzenia, staże, praktyki językowe, kursy metodyczne dla nauczycieli, stypendia dla laureatów, Olimpiady Literatury i Języka Polskiego, a dla studiujących na Ukrainie fundowane są stypendia. Dla dzieci i młodzieży polskiego pochodzenia organizowane są coroczne kolonie i szkoły letnie, a także inna pomoc. Dzięki tej ogromnej pomocy, pomimo trudności i problemów, szkolnictwo polskie nadal rozwija się i wzmacnia. A aktywna postawa nauczyciela w promowaniu języka i kultury polskiej na Ukrainie będzie naszym wyrazem wdzięczności.
Julia Sierkowa (Ukraina)

LITERATURA
Kusiński K., Polacy na Ukrainie, Warszawa 1992, UW
Trela E., Edukacja dzieci polskich w Związku Radzieckim
           w latach 1941–1946

Chojecki Z., Społeczeństwo polskie na Rusi, Warszawa 1937

PRZYPISY REDAKCJI
1 Oczywiście w zaborze rosyjskim.
2 Dotyczy zapewne krótkiego okresu między upadkiem caratu w wyniku tzw. rewolucji lutowej (rządy Kiereńskiego) a rewolucją bolszewicką (tzw. październikową) w 8 miesięcy później.
3 Autorka pominęła to wyjaśnienie historyczne.
4 Tak eufemistycznie określiła autorka deportacje z polskich Ziem Wschodnich od lutego 1940 r.
5 Centralny Ośrodek Dokształcania Nauczy-cieli (?).

   Za przekazanie nam powyższego tekstu przez „Wspólnotę Polską” w Krakowie serdecznie dziękujemy.