Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

PRZEMYŚLANY / ROHATYN / TREMBOWLA / ZALESZCZYKI

PRZEMYŚLANY
Położenie. Miasto powiatowe w woj. tarnopolskim przy linii kolejowej Lwów–Brzeżany, oddalone od Lwowa o ok. 60 km. Leży na wys. 282 m n.p.m. nad rzeką Gniłą Lipą. W okresie międzywojennym liczyło ok. 5000 mieszkańców. Pracowały tu młyny, gorzelnia, fabryka likierów, rozwinięty był handel. Parafie obu obrządków znajdowały się na miejscu.
Historia. Przemyślany były długo ubogą osadą, często niszczoną podczas najazdów tatarskich. Pod koniec XVI w. należały do Jerzego Ulanickiego, a w 1596 r. na mocy wyroku Trybunału lubelskiego – za zbiegłych tam i nie wydanych przez Ulanickiego włościan – zostały zajęte przez Sebastiana Kuropatnickiego. Prawa miejskie uzyskały zapewne na początku XVII w. W 1642 r. Anna z Polanowic Mrożkowa ufundowała parafię rzym.kat. Wiktoria Elżbieta Potocka sprowadziła do Przemyślan w 1665 r. dominikanów-obserwantów, którzy przetrwali tam do kasaty w 1791 r. Francuski podróżnik w 2. poł. XVII w. opisywał Przemyślany, będące wówczas własnością Sieniawskich, jako miasto otoczone wałami ziemnymi z drewnianą palisadą. W 1698 r. istniał jeszcze niewielki murowany budynek zamkowy kryty gontem. Na przełomie XVIII/XIX w. Przemyślany były dziedzictwem Izabeli z Czartoryskich Lubomirskiej. Po jej śmierci w 1816 r. dostały się, wraz z tzw. schedą dźwinogrodzką, jej wnukom Alfredowi i Arturowi Potockim. Przy podziale spuścizny w 1822 r. przypadły Alfredowi, pierwszemu ordynatowi łańcuckiemu, marszałkowi galicyjskiemu. Następnie przeszły na jego syna, również Alfreda, polityka, ministra i premiera Austro-Węgier, który dwukrotnie uzyskał mandat poselski z gminy przemyślańskiej.
W 1851 r. przybył do Przemyślan pszczelarz Julian Lubieniecki i zakupił niewielkie gospodarstwo, w którym założył pasiekę, złożoną z ok. 400 uli. W 1857 r. Lubieniecki zorganizował w Przemyślanach własną szkołę pszczelarską, jedyną w tym czasie tego typu szkołę zawodową w Europie. Szkoła początkowo kształciła 40, a w latach następnych już po 100 uczniów rocznie. Pochodzili oni z różnych stron Galicji i z zaboru rosyjskiego, rekrutowali się z różnych warstw społecznych. Nauka była bezpłatna, uczniowie pokrywali tylko koszty utrzymania. Ostatnia wzmianka o szkole zapisana została w 1861 r.
W 1910 r. wielki pożar zniszczył miasto niemal całkowicie, szybko jednak zostało odbudowane.
Zabytki. Parafialny kościół dominikański pw. śś. Piotra i Pawła wraz z budynkiem klasztornym, ufundowane w 1665 r. przez W.E. Potocką. Kościół na planie krzyża, z wielobocznym prezbiterium i dwiema małymi kaplicami po obu stronach nawy głównej, z jedną wieżą i z pięknym portalem głównym. Po II wojnie przebudowany na fabrykę parasoli, przy czym ścięto wieżę. Figura Matki Boskiej z XVIII w. w pobliżu kościoła.
Bożnica z XVIII w. na rzucie kwadratu, z przyporami na narożach. Gmach „Sokoła” w stylu neorenesansowym.
Czasy obecne. Mimo usilnych, dramatycznych starań miejscowej społeczności polskiej władze przez długi czas nie chciały zwrócić kościoła. W 1993 r. wydały zezwolenie na budowę kaplicy na cmentarzu, którą następnie kazały rozebrać. Wierni jednak się temu oparli. Obecnie do kultu służy już odzyskany kościół.
Według danych z 1992 r. w Przemyślanach żyło około 80 Polaków, a w okolicznych wsiach ok. 250.

ROHATYN
Położenie. Miasto powiatowe w woj. stanisławowskim, oddalone o 93 km na płd.wsch. od Lwowa, przy linii kolejowej Chodorów–Tarnopol. Położone nad Gniłą Lipą, na wys. 253 m n.p.m. W okresie międzywojennym liczyło ok. 7000 mieszkańców. Posiadało cegielnie, młyny, fabrykę świec, gorzelnie i dobrze rozwinięty handel.
Historia. Istniejąca wcześniej w miejscu Rohatyna osada Filipowce wzmiankowana była już w XII w. Od końca XIV w. Rohatyn wchodził w skład królewszczyzn jako starostwo niegrodowe. Miejskie prawa magdeburskie uzyskał w 1415 r. W 1. połowie XV w. była tu już parafia rzym.kat., o czym świadczy dokument z r. 1440, w którym wymieniony jest Bartłomiej, proboszcz rohatyński. Około 1460 r. Kazimierz Jagiellończyk dał Rohatyn wraz z przyległościami rodzinie Porajów z Chodcza – jako zastaw za pożyczone przez nich sumy, Otton z Chodcza w 1535 r. dotację na utrzymanie parafii, której proboszczem około 1590 r. był Piotr Skarga. Po śmierci Ottona Rohatyn powrócił do dóbr stołu królewskiego. Król potwierdził wówczas miastu prawa magdeburskie, uwolnił tamtejszych mieszczan od daniny owsa, kapłonów, jaj i sera, a także przeznaczył na obwarowania miejskie jednoroczny pobór części podatków. W 1539 r. w specjalnym przywileju król pozwolił na wybudowanie ratusza na rynku i umieszczenie w nim postrzygalni sukna, z której dochód miał być obrócony na utrzymanie obwarowań. Starosta Mikołaj Wysocki z Kwoczan sprowadził tu w 1614 r. dominikanów i ufundował im klasztor, który przetrwał do 1784 r. Zygmunt III zezwolił w 1616 r. na wystawienie nad strugą Babianką łaźni publicznej, przeznaczając dochód z niej na potrzeby miasta. Sprawozdanie z lustracji przeprowadzonej w 1663 r. wylicza istniejące w Rohatynie cechy. Ilość ich świadczy o wysokim stopniu rozwoju miejscowego rzemiosła. W 1765 r. starostwo rohatyńskie przyniosło 37 566 zł czystego dochodu.
Po pierwszym rozbiorze Polski władze austriackie oddały Rohatyn Zofii z Krasińskich Lubomirskiej jako odszkodowanie za przejęte przez skarb państwa jej dziedziczne majątki dobromilskie. W XIX w. właścicielami Rohatyna byli Krasińscy. W 1864 r. powstał tu zakład ubogich fundacji Leopolda Krasińskiego, utrzymujący szkołę dla dziewcząt i szpital. Fundacją zarządzała każdorazowo przełożona ss. Szarytek we Lwowie.
Zabytki. Z istniejących w Rohatynie w XVIII w. trzech kościołów rzym.kat. (parafialny, dominikański i pw. św. Barbary) do dziś zachował się tylko parafialny pw. św. Mikołaja bpa z XVI–XVII w. (fundacja z 1539 r.), zbudowany z kamienia ciosowego.
W Rohatynie urodziła się w 1505 r. słynna Roksolana. Naprawdę nazywała się Anastazja Lisowska i była córką miejscowego popa. Uprowadzona podczas jednego z napadów tatarskich, sprzedana została do haremu Sulejmana I. Piękna branka podbiła serce sułtana, tak że uczynił z niej swą pierwszą żonę. Jako sułtanka miała wielkie wpływy w środowisku dworskim.
Czasy obecne. Kościół parafialny jest czynny, zwrócony do kultu w 1991 r.

TREMBOWLA
Położenie. Miasto powiatowe w woj. tarnopolskim, przy linii kolejowej Tarnopol–Kopyczyńce (–Czortków–Stanisławów), w odległości 30 km od Tarnopola. Położona nad rzeką Gniezną (zob. CL 2/2000) w pobliżu jej ujścia do Seretu. W okresie międzywojennym liczyła ok. 8 tys. mieszkańców. Parafie obu obrządków były na miejscu.
Historia. Stary gród, założony w okresie ruskim, w X w., po podbiciu ziemi Lachów przez ks. Włodzimierza Wielkiego. Od 1097 stolica odrębnego księstwa trembowelskiego, następnie włączona do księstwa halickiego. W 1241 r. zniszczona w czasie najazdu tureckiego. Przyłączona do Polski przez Kazimierza Wielkiego w 1366 r., weszła w skład dóbr królewskich. Król wzniósł tu murowany zamek, obok którego powstało miasto. W 1382 r. otrzymała Trembowla miejskie prawo magdeburskie. W XV w. stała się siedzibą starostwa i sądu ziemskiego. Kazimierzowski zamek rozbudował w 1534 r. Jan Tenczyński, kasztelan krakowski, używając jako budulca drewna. W takiej formie zamek przetrwał do początków XVII w. Gdy zaczął grozić ruiną, Aleksander Bałaban, starosta trembowelski, wybudował nowy, obszerniejszy, w całości murowany. Ukończony w 1631 r. zamek był założony na planie pięcioboku, z wielkim owalnym rondlem i stanowił najpotężniejszą warownię w tych stronach.
Wprawdzie w czasie pierwszego większego oblężenia w 1648 r., w nastroju paniki po klęsce pilawskiej, zamek został opuszczony bez walki i złupiony przez Kozaków, to w latach następnych wytrzymał wiele oblężeń. W 1672 r. podczas najazdu Turków na Polskę, choć przygotowany do obrony i zaopatrzony w zapasy na 20 tygodni, znów poddał się wobec ogromnej przewagi nieprzyjaciela. Turcy po kilku dniach opuścili zamek w stanie nienaruszonym. Trzy lata później, gdy na Podole natarła armia turecko-tatarska, załoga zamku, składająca się z 82 dragonów i 120 uciekinierów, podjęła obronę i wytrzymała ciężkie oblężenie, które zamieniło zamek w stertę gruzu. Obroną dowodził kapitan Jan Samuel Chrzanowski, a dużą, obrosłą legendą rolę odegrała w niej jego żona, Anna Dorota. Turcy odstąpili od Trembowli na wieść o nadciągającej odsieczy pod wodzą Sobieskiego. W 1676 r. Sejm Rzeczypospolitej podjął uchwałę o odbudowie zamku. Starannie odrestaurowany i wyposażony, wytrzymał nowe oblężenie podczas niespodziewanego najścia Turków, a jego załoga kulami z dział zmusiła napastnika do odwrotu. Po odzyskaniu przez Polskę Kamieńca Podolskiego (1699) zamek stracił swe znaczenie strategiczne i zaczął podupadać. Pod koniec XVIII w. miał jeszcze częściowo zachowane dachy, lecz niebawem zaczęto rozbierać wewnętrzne ściany zamku, a uzyskany tak budulec wykorzystywano przy budowie koszar dla konnicy austriackiej, która stacjonowała tu w XIX w.
Duże znaczenie w dziejach Trembowli, obok zamku, miał także klasztor karmelitów trzewiczkowych, założony w 1620 r. staraniem Piotra Ozgi, starosty trembowelskiego, wspieranego przez okoliczną szlachtę. Przy kościele klasztornym erygowana została parafia rzym.kat. Klasztor był kilkakrotnie niszczony w czasie najazdów tureckiech, ostał się jednak podczas kasaty józefińskiej i przetrwał aż do 1945 r.
Mieszczanie trembowelscy zajmowali się niemal wyłącznie rolnictwem; rzemiosło nie było tu rozwinięte. Nieopodal miasta znajdowały się kamieniołomy, dostarczające znanego, czerwonego kamienia trembowelskiego, używanego na płyty chodnikowe.
Zabytki. Kościól i klasztor karmelitów, wybudowane w latach 1635–39. Kościół późnorenesansowy, trójnawowy, z prezbiterium zakończonym wielobocznie. Otoczone murem z basztami obronnymi. Obecnie w ruinie.
Kościół parafialny pw. śś. Piotra i Pawła, zbudowany w latach 1922–27, projektowany przez Adolfa Szyszko-Bohusza w stylu bazyliki wczesnochrześcijańskiej. Trzynawowy z kolumnami jońskimi i bogato rzeźbionym stropem, fasada frontowa dwuwieżowa. Po 1946 r. zamieniony na dom kultury, dzięki czemu zachowany w dobrym stanie: przy adaptacji rozebrano tylko wieże.
Cerkiew św. Mikołaja z XVI w., inkastelowana, przerobiona gruntownie ok. 1735 r., jednonawowa., nie istnieje. Klasztor bazylianów z XVI/XVII w., w ruinie.
Ruiny zamku, XVI–XVII w.
Stan obecny. Kościół parafialny zwrócono do kultu w 1993 r., następnie znów odebrano, dopuszczając wiernych jedynie do oddzielonego od wnętrza chóru. W wyniku interwencji nuncjusza papieskiego zgodzono się w niedziele i święta udostępniać nawy kościelne. Obecnie cały kościół jest w posiadaniu parafii.
Według spisu ludności z 1989 r. w Trembowli żyło ok. 170 Polaków.

ZALESZCZYKI
Położenie. Miasto powiatowe w woj. tarnopolskim. Leży przy linii kolejowej (Lwów–Stanisławów–) Czortków–Czerniowce, w odległości ok. 300 km na płd.wsch. od Lwowa. Usytuowane na lewym brzegu Dniestru, okalającego je z trzech stron. Przed II wojną liczyło ok. 6 tys. mieszkańców. Dzięki pięknemu położeniu i ciepłemu, suchemu klimatowi, były Zaleszczyki miejscowością klimatyczną i letniskową, nazywaną polskim Meranem. Słynęły także z sadów morelowych i brzoskwiniowych. Z zakładów przemysłowych czynne były elektrownia i garbarnia. Parafie obu obrządków znajdowały się na miejscu.
Historia. Wzmiankowane już w 1340 r. jako własność Lubomirskich. Osada położona nad Dniestrem, którym odbywał się spław zboża i drewna nad Morze Czarne, miała pewne znaczenie handlowe. Rozwój jej nastąpił jednak dopiero wówczas, gdy wraz z okolicznymi ziemiami przeszły w 1754 r. w posiadanie Stanisława Poniatowskiego, kasztelana krakowskiego. Zapewne z inicjatywy zarządcy dóbr Poniatowskich, majora Dettykera, sprowadzeni zostali do Zaleszczyk niemieccy tkacze dla uruchomienia wyrobu wełnianych kamlotów, sukna oraz płótna. Dla nowych osadników wybudowano zbór, a w 1759 r. utworzono parafię ewangelicko-augsburską. W 1766 r. król Stanisław August, kolejny właściciel Zaleszczyk, nadał im prawa miejskie, a następnie status miasta królewskiego, co wzmocniło ich rolę jako punktu tranzytowego w handlu ze Wschodem. Król ustanowił tu także jarmark roczny na św. Marka. Pewien cios rozwojowi miasta zadało spustoszenie go w 1769 r. przez zagon turecki. W 1784 r. erygowana została parafia rzym.kat. Po królu Zaleszczyki dostały się ks. Józefowi Poniatowskiemu Żywą pamięć o nim miejscowa tradycja przechowała do II wojny światowej.
W 1. ćwierci XIX w. Zaleszczyki zakupił Ignacy Brunicki, syn wzbogaconego na handlu końmi Izaaka Braun Braunsteina. Przez cały XIX wiek pozostawały Zaleszczyki w rękach Brunickich, którzy w 1829 r. otrzymali tytuł baronowski. W 1852 r. gościł u nich cesarz Franciszek II, który w tym czasie wizytował Galicję. Około r. 1854, w związku z wojną krymską, wybudowano w Zaleszczykach fortyfikacje, obecnie zupełnie zniszczone. Bruniccy byli dobrymi gospodarzami i pod ich ręką miasto przeżyło okres ponownego rozwoju. Powstała w nim gorzelnia, browar i cegielnia. Rozwinęło się sadownictwo, a duża część zebranych owoców przeznaczona była na eksport. Intensywny był nadal handel zbożem i drewnem na Dniestrze, który jako nieopłacalny ustał dopiero po zbudowaniu kolei żelaznej. W 1902 r. Zaleszczyki przeszły na własność Henryka Wattmana, po którym odziedziczyła je jego córka, a wnuczka Jakuba Brunickiego, zamężna za Augustem Turnauem. Byli oni właścicielami Zaleszczyk do II wojny światowej. We wrześniu 1939 r. przez Zaleszczyki odbyła się ewakuacja części władz państwowych II RP i korpusu dyplomatycznego.
Zabytki. Kościół parafialny pw. św. Stanisława bpa, fundowany w r. 1784, ukończony w 1824, murowany, z płaskim sklepieniem, pokrytym freskami, przedstawiającymi sceny z życia św. Stanisława. Przez władze sowieckie zamieniony został na magazyn soli i nawozów sztucznych, przy czym rozebrano wieżę kościelną.
Budynek ratusza, piętrowy, z czterema wieżyczkami na narożnikach, zbudowany w 2. poł. XVIII w. – według miejscowej tradycji jako zameczek myśliwski ks. Józefa Poniatowskiego. Zamieniony na ratusz, pełnił zarazem rolę bazaru z kramami. Wysadzony w powietrze w 1967 r.
Dworki miejskie parterowe i piętrowe z charakterystycznymi ganeczkami. Pałac klasycystyczny z 1. poł. XIX w., zbudowany przez Leona Antoniego Brunickiego, zapewne przy wykorzystaniu murów siedziby poprzednich właścicieli – został zburzony. Pałac otoczony był niezbyt rozległym parkiem krajobrazowym, w którym znajdował się nieistniejący również teatr letni ks. Józefa Poniatowskiego.
Czasy obecne. Kościół zwrócony do kultu ze ścianami przeżartymi solą do wys. 5 metrów, zdewastowany i ograbiony. Rekonsekrowany w 1991 r., częściowo odrestaurowany (nowy dach, nowa posadzka). Zawilgocone mury wciąż nie nadają się do położenia nowych tynków. Przy wyposażaniu kościoła pomaga Koło Zaleszczykowian w Krakowie. Do kościoła dojeżdżają księża michaelici z Borszczowa.
Według spisu ludności z 1989 r. żyło tu 51 Polaków, a do kościoła przychodziło ok. 80 osób, w tym 30 Polaków.
W Zaleszczykach urodzili się: Leon Biliński (1846–1923), profesor prawa i rektor UJK we Lwowie, poseł na sejm i minister skarbu Galicji oraz RP w rządzie I. Paderewskiego; Henryk Gąsiorowski (1878–1947), wybitny geograf i krajoznawca; Mikołaj Hoszowski (1778–1828), profesor Uniwersytetu w Krakowie, senator Rzeczypospolitej Krakowskiej (ur. w Żeżawie k. Zaleszczyk).