Strona główna O nas Kwartalniki Rozmowy Sylwetki Słownik Archiwalia Publikacje Wydawnictwa Kontakt
ul. Piłsudskiego 27,
31-111 Kraków
info@cracovia-leopolis.pl

Facebook

KWARTALNIKI

2005 | 2004 | 2006 | 2003 | 2007 | 2001 | 2002 | 2000 | 1999 | 1998 | 1997 | 1996 | 1995 | 2008 | 2009 | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | 2018 | 2019

Maria Zawistowska, LWOWSKI HISTORYK PRAWA

Przemysław Dąbkowski 1877–1950
 
Minęło ponad pół wieku od śmierci wybitnego uczonego lwowskiego, profesora, który długo i owocnie pracował w dziedzinie historii i teorii prawa, a także zajmował się historią Słowian. Rozwój nauki polskiej wiele mu zawdzięcza.
Przemysław Dąbkowski urodził się we Lwowie, w rodzinie inżyniera kolejowego, uczestnika Powstania Styczniowego, więźnia warszawskiej Cytadeli. Po ukończeniu z odznaczeniem gimnazjum, Przemysław wstąpił na wydział prawa Uniwersytetu Lwowskiego. Miał wspaniałych nauczycieli, takich jak Oswald Balcer i Stanisław Kutrzeba. Wpływowi i historyków, i znawców prawa zawdzięczał zapewne wybór kierunku badań naukowych, któremu został wierny do końca życia. Już na drugim roku studiów okazał się zdolnym naukowcem. Opublikował swoją pierwszą pracę badawczą, na którą zwrócili uwagę i wysoko ocenili ówcześni uczeni.
Po ukończeniu studiów i otrzymaniu stopnia doktorskiego, dla pogłębienia swojej wiedzy, wyjechał Dąbkowski za granicę i podjął dalsze studia na uniwersytetach berlińskim i paryskim. W latach 1899–1908 zbierał materiały do badań naukowych w archiwach Polski, Niemiec i Rosji.
W roku 1906 został docentem, a w 1910 profesorem w katedrze historii prawa i państwa Uniwersytetu Lwowskiego. Pracował tam do swojej śmierci.
Aby ogarnąć wszechstronną działalność naukową Profesora, trzeba wyodrębnić następujące kierunki: badawczy, pedagogiczny, wydawniczy, naukowo-organizacyjny. Niezwykle płodna była jego twórczość naukowa: był autorem ponad 300 prac z zakresu historii prawa narodów słowiańskich w wiekach XIV–XVII, a także z historii archiwistyki. Szerokie uznanie w świecie przyniosła Profesorowi dwutomowa praca, wydana w r. 1910/11: Polskie prawo cywilne. Była to pierwsza solidna (1365 stron!) monografia w tej dziedzinie, a wykorzystał w niej materiały zbierane jeszcze w czasie studiów. Pracę tę, w której przedstawił rozwój polskiego prawa cywilnego od wieku XIV do XVII, uhonorowała Polska Akademia Umiejętności nagrodą naukową.
Wielka część badań profesora Dąbkowskiego odnosiła się do historii państwa i prawa ziem Polski wschodniej. Analizował tam społeczne i ekonomiczne stosunki, szczególnie na ziemiach południowo-wschodnich, a informacje czerpał z archiwaliów, takich jak: Halickie księgi sądowe za czasów polskich, Kancelarskie i sądowe księgi za czasów polskich, Stosunki narodowościowe w ziemi sanockiej w XV w., Stosunki ekonomiczne w ziemi halickiej i wiele innych.

Krąg zainteresowań Profesora był nadzwyczaj szeroki. Badał historię litewskiego, białoruskiego, rosyjskiego, bułgarskiego i serbskiego prawa. Niestety nie ukończył opracowania Historia państwa i prawa Czech i praca ta jeszcze dziś czeka na współautora, który by ją dokończył i opublikował.
Mniej był znany Dąbkowski jako znawca archiwów, ale i w tej dziedzinie nauki wiele dokonał. Dokładnie studiował i opisywał znalezione w archiwach dokumenty oraz księgi aktów prawnych. Wydał szereg szkiców z historii archiwów miejskich i ziemskich we Lwowie, a także książkę pt. Katalog dawnych polskich sądowych aktów buskiego i bełzkiego powiatu (1937) i inne.
Profesor – jak uważają badacze jego naukowej spuścizny – był jednym z najbardziej znanych historyków prawa. Był członkiem rzeczywistym PAU oraz członkiem korespondentem bułgarskiej i czeskiej Akademii Nauk. Otrzymał doktorat honoris causa uniwersytetu w Bratysławie, był członkiem państwowej rady archiwów Austrii (1910–28) i Polski (1920–39), członkiem korespondentem Francuskiego Towarzystwa Historii Państwa i Prawa w Paryżu i innych towarzystw naukowych.
Profesor Dąbkowski w ciągu 44 lat z powodzeniem łączył pracę naukową z pedagogiczną. Niejeden raz był dziekanem wydziału prawa, kierownikiem katedry teorii państwa i prawa. Jedyną przerwą w jego działalności pedagogicznej były lata okupacji niemieckiej. Odmówił współpracy z okupantem, ale to on pierwszy przyszedł odbudowywać wydział prawa po wojnie. W swoich notatkach zapisał: ...prawdopodobnie ja byłem pierwszy, który następnego dnia zjawił się w ścianach uniwersytetu i odwiedziłem moją katedrę. Niestety znalazłem w niej tylko ruiny, gołe ściany, wybite okna, nie było żadnych mebli ani książek. Ale ja byłem szczęśliwy, że po trzech latach powróciłem do dawnego miejsca pracy. Z zapałem z pracownikami naszych katedr zabraliśmy się do odnowienia pracy w nich...
Wielkość osobowości Profesora polegała na jednakowym traktowaniu studentów i kadry naukowej, nie wyróżniając, ani też nie deprecjonując nikogo. Biegła znajomość wielu języków ułatwiała mu kontakty ze studentami i pracownikami, za co go też wszyscy kochali i szanowali. Młodzieży pomagał nie tylko w pracach naukowych, ale i materialnie, o czym nieraz wspominali jego byli uczniowie.
Profesor Dąbkowski stworzył na uniwersytecie szkołę historii państwa i prawa, z której wyszli tak znakomici uczeni, jak J. Gerlach, W. Voisé, W. Hejnosz, W. Kulczycki, C. Hubert, J. Adamus, K. Koranyi, W. Osuchowski, S. Śreniowski, Z. Wachlowski i inni. Uczniowie Profesora, mimo że rozjechali się po świecie, pracując na uniwersytetach w Polsce, Francji, Niemczech, Austrii, nie zapomnieli o swoim Nauczycielu.
Wielkie znaczenie miała działalność wydawnicza P. Dąbkowskiego. To właśnie dzięki staraniom Profesora, jego współpracowników i uczniów w latach 20–30. XX wieku Lwów uważano za główny ośrodek historii prawa w Polsce międzywojennej. Profesor był twórcą Pamiętnika historyczno-prawnego (1925–1939), którego ukazało się 13 tomów. Utworzył wraz ze swoimi uczniami J. Adamusem i K. Koranyim Przewodnik historyczno-prawny. W 1930 r. ukazało się 5 tomów, w których prace drukowano nie tylko w języku polskim, ale i innych słowiańskich językach. Redagował też naukowe pismo „Wschód” (13 tomów), „Sprawozdania Towarzystwa Naukowego we Lwowie” (60 zeszytów 1921–39). Te pisma, a w szczególności dwa pierwsze, miały wielki wpływ na rozwój badań historyczno-prawnych nie tylko u nas, ale i w całej Europie. Profesor był stałym współpracownikiem redakcji Ruska Encyklopedia, wydawanej w Petersburgu, i recenzował różne części tego dzieła.
Jak napisano w pośmiertnych wspomnieniach – Profesor Dąbkowski, którego naukowy światopogląd formował się na przełomie XIX/XX wieku, nigdy nie był historykiem-marksistą. Nigdy nie zmienił swoich poglądów, nie przystosował się do nowej ideologii. Do końca życia pozostał p r a w d z i w y m u c z o n y m , wiernym patriotą Lwowa, o czym świadczy fakt, że stąd nie wyjechał, gdy na mocy układu jałtańskiego oddano miasto Związkowi Sowieckiemu. Jest autorem kilku książek o Lwowie, gdzie każda ich stronica tchnie wielką miłością do ukochanego, rodzinnego miasta.

Opracowane przez siostrzenicę prof. P. Dąbkowskiego, Marię Zawistowską, pracownika Wydziału Prawa we Lwowie – na podstawie artykułu Zofii Grabowskiej, opublikowanego w „Halickiej Bramie” (pismo ukraińskie, wydawane we Lwowie, nr 17 z 1996 r.). Pani M. Zawistowska zmarła we Lwowie przed kilkoma miesiącami. Przygotowała do druku p.Teresa Wojciechowska w Krakowie.